سيرة الإمام الهاديإلیالحق يحيی بن الحسين بن القاسم بن إبراهيم(ع)
| سیرة الامام الهادی الی الحق یحیی بن الحسین بن القاسم بن ابراهیم (ع)(ت 298هـ، 911م) | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | عباسی علوی، علی بن محمد (نويسنده) اهنومی، حمود عبدالله (محقق) |
| سال نشر | 1400ش - 1443ق - 2021م |
| چاپ | 1 |
| موضوع | هادی الی الحق، یحیی بن حسین، 220 - 298ص. - سرگذشت نامه - زیدیه - سرگذشت نامه |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | 2 |
| کد کنگره | 2ع2هـ 56 BP |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
سيرة الإمام الهاديإلیالحق يحيی بن الحسين بن القاسم بن إبراهيم(ع)، نوشته علی بن محمد عبیدالله عباسی علوی (متوفی 297ق) است. او زندگی یکی از برجسته ترین امامان زیدی یمن، «الهاديإلیالحق» (متوفی 298ق) را بههمراه دادههای گوناگون و فراوانی از تاریخ فرهنگی – تمدنی دوره وی ثبت کرده است. این اثر با پژوهش حمود عبدالله اهنومی، در دو جزء عرضه شده است.
اهمیت کتاب
این اثر، کهنترین نص تاریخ یمن در دوره اسلامی است که در نوع خود با گستره متنی فراخی تدوین یافته است. همچنین، منبعی بیهمتا از دادههای فراوان شعری، پیماننامههای رسمی و شرح حال بسیاری از اعلام یمن بشمار میآید. دادههای کتاب از راه دیدن و در معرکه بودن خود نویسنده و یا به روایت از کسانی که یک یا دو درجه با وی فاصله دارند، به دست آمده است. در این کتاب، جنبههای گوناگون فرهنگی و تمدنی (فکری، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی) یمن در دوره نویسنده گردآوری شده و نمود یافته است. او دادههای بسیاری را از مرحله مهم و خطیر تاریخ یمن، بهویژه از حیات سیاسی یکی از برجستهترین رهبران یمن گرد آورده است. نویسنده با اثر خود به مورخان یمنی پس از خود انگیزه داد تا سیره امامان زیدی یمن را بنویسند[۱].
ساختار
کتاب در دو باب تدوین یافته است؛ نخستین باب را محقق در سه فصل، با مباحثی درباره وضعیت سیاسی، اجتماعی و فکری یمن پیش از آمدن «الهاديإلیالحق»، زندگی او و کوششهای علمی، فرهنگی و سیاسی و سازماندهی نظامیاش آغاز میکند. باب دوم، متن کتاب است و در پایان، «خاتمه»، «مصادر و مراجع» و «ملحقات» جای گرفته است.
گزارش محتوا
گفتنی است که نویسنده همعصر الهادی است و رخدادهای زمان فرمانروایی او را سال به سال ثبت کرده است. این سیره، چشمه مهمی از دادههایی است که در بستر تاریخ یمن جاری شده است. این دادهها بیشترِ جغرافیای مناطق یمن را پوشش میدهد و رخدادهای 12 سال (283 تا 295 هجری) را در بر دارد. نویسنده در توالی رخدادها، برخی از صفحهها را بدون درج مطلبی وانهاده و امیدوار بوده است که آنها را تکمیل کند. نمونه آنها در شرح «رفتن هادی به تهامه در آخر سال 291ق»، «نبرد او با ابن ضحاک در خیوان» و «ابیات جاافتاده از قصیده هادی» دیده میشود. این اثر دادههای گستردهای از شخصیت «الهادی» را ارائه نموده است. جنبههای گوناگونی از زیست فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و نظامی او در این اثر جلوه میکند؛ شماری از آنها در فراخوان مردمی او، مناسباتش با قبایل، کامیابیها و ناکامیها، گفتهها، شعارها، نوشتجات، تفقه دینی و فتواهایش نمود یافته است. بااینحال، در این کتاب اثری از برخی از اخبار مهم دیده نمیشود؛ برای نمونه، از هفتادواندی از نبردهای او با قرمطیان، که خود نیز در آنها حضور داشته، حتی یک گزارش هم نیست و از اخبار آنان فقط کمی از حضورشان در نجران بیان شده است. از اخبار «علی بن فضل» و «ابن حوشب» نیز اثری نیست تا جایی که «عبدالله بن حمزه» گفته است که حتی یک جزء از بیست جزء هم ارائه نشده است.
نویسنده، دادههایی را از برخی از عالمان، فقیهان و شاعران ثبت نموده است که در منابع دیگر یافت نمیشود. از سوی دیگر، او به تمایزات فرقهای که میان هواداران الهادی و پیروان مذاهب دیگر وجود داشته، نپرداخته و به همان شیوه مداراگونهای که الهادی با آنان در پیش میگرفته، عمل نموده است. نویسنده دادههای ارزشمندی را از قبایل بزرگ یمنی و زیرمجموعههایشان و از حوزه تمدنی یمن ارائه میدهد و به مناسبات الهادی با قبایل و درگیریهایی که برخی از آنها با وی داشتهاند، میپردازد. نویسنده، دادههای مهمی از اهل ذمه (یهود و نصاری) و روابطی که هادی با آنان داشته و صلحی که در نجران میانشان برقرار شده، ارائه مینماید و به نقش بردگان در زیست عمومی و در زی نظامی اشاره میکند. در کتاب او توجه به حقوق مردم، مانند گزارشی که از دادخواهی یک زن و گرفتن حقش در حکومت هادی آورده است، دیده میشود و گزارشهایی از اصناف مختلف و از مشکلات، انحرافات و مخالفتهایی که با شریعت اسلامی دارند، درج شده است. نویسنده همچنین، گزارشهای دقیقی از فعالیتهای اقتصادی یمنیان در صنعاء، صعده و نجران انجام داده، که با موضوعاتی مانند تکیه مردم بر اقتصاد زراعی در کنار توجه به بازرگانی، گرفتن زکات و جزیه، حساسیت به فروش زمین به ذمیان، قیمتگذاری برای برخی از کالاها، کشت دیمی و آبی، سیاستگذاری به هنگام خشکسالی و اخذ مالیاتها ارائه شده است.
از کارهای دیگر نویسنده، توجه او به سازمان اداری یمن و روشی است که الهادی برای اداره آن بهکار میبسته و نیز نقشی است که برای والیان ترسیم مینموده است. او به کارکرد حکومت در رسیدگی به جمعیت نیازمند، یتیمان، مسکینان و اداره زندانها اشاره میکند و از گشودن درها به روی شاکیان و شنیدن خواستههایشان سخن میگوید. کارهای دیگری چون نصب قاضیان، توزیع محلی زکات، گردآوری و هزینه کردن آن در راه آزادسازی بردگان و جهاد نیز در گزارش او آمده است. از سوی دیگر، بیشتر دادههای کتاب درباره تحرکات نظامی و نبردهاست که بهتفصیل و دقیق بیان شده است و بازتابهای سیاسی و نظامی آنها دیده میشود. این دادهها درباره شگرد نظامی «الهادی» در برابر دشمنان، توصیف صحنه نبرد و اثر سرزمین بر نتیجه آن، آموزشهای نظامی الهادی به لشکر، نیزهپرانی، ضربت شمشیر، انواع سلاح، مَرکب، گردآوری سپاه و نقش الهادی در ایجاد امنیت است. هرچند، دادههای کتاب از درستی، اصالت و دقت بالایی برخوردار است، از برخی کاستیهایی که به ثبت درست تاریخ ربط دارد، مصون نیست که نمونهاش در «کشتن امیر وقت مصر به دست مردم» و «قیام یحیی بن عمر علوی» دیده میشود. بااینحال، مطالب کتاب (بهجز یک مورد) با گزارشهای مورخان بعدی تطبیق دارد[۲].
پانویس
منابع مقاله
مقدمه محقق.