ديوان الأدب
| ديوان الأدب | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | فارابی، اسحاق بن ابراهیم (نويسنده)
عمر، احمد مختار (محقق) انیس، ابراهیم ( مصحح) مجمع اللغه العربیة ( سایر) |
| ناشر | مؤسسة دار الشعب |
| مکان نشر | مصر - قاهره |
| سال نشر | 1424ق - 2003م |
| چاپ | 1 |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | 4 |
| کد کنگره | /ف2د9 6620 PJ |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
ديوان الأدب، تألیف اسحاق بن ابراهیم فارابی (متوفی 350ق)، اولین معجم عربی است که به حسب ابنیه مرتب شده است. کتاب با مقدمه و تحقیق احمد مختار عمر در چهار جلد منتشر شده است.
ساختار
در ابتدای اثر، مقدمهای به قلم محقق اثر (در معرفی فارابی و آثارش) ارائه شده است. پس از آن مقدمه مؤلف و سپس متن اثر که فارابی آن را به شش بخش تقسیم کرده و «کتاب» نامیده است، به این ترتیب ارائه شده است: کتاب سالم، مضاعف، مثال، ذوات الثلاثه، ذوت الاربعة و مهموز.
گزارش محتوا
فارابی برای معجمش مقدمهای طولانی نوشته که در آن مسائلی را مطرح کرده است. سپس ماده لغوی را که بر ابواب خود توزیع شده، بهحسب ابنیه آن، در پی آورده است و در ذیل بیشتر ابواب افعال، احکام صرف افعال را نیز ذکر کرده است.
اما در مقدمه، بعضی از قضایای لغوی و تصریفی را ذکر نموده و شیوه خود در تبویب ماده لغات و تنظیم آنها را توضیح داده است. مهمترین مطالب مقدمه عبارت است از:
- اشاره به تألیفات لغویون پیشین و نقد اجمالی آنها.
- افتحار به این کتاب و ستایش ارزش آن و تبیین ترتیب کتاب که پیش از آن سابقه نداشته یا با آن رقابت نکرده است.
- ذکر قاعده کلی که مطالب لغوی موجود در فرهنگ لغت را منظم میکند.
- گزارش از بعضی مسائل تصریفی که به نظام کتاب مرتبط است؛ مانند گزارش از ابنیه اسامی و افعال و جایگاه حروف اضافه در هرکدام و استعمالات هر بنا از حیث اسمی یا وصفی یا مفرد و جمع بودن[۱].
فارابی ترتیبی را برای کتابش انتخاب کرده که از آن جمله است:
- کتاب را به شش بخش (کتاب) تقسیم کرده است.
- هریک از کتابها را به دو بخش اسامی و افعال تقسیم کرده و اسامی را بر افعال مقدم نموده است.
- هر بخش از اسامی و افعال را به مجرد و مزید تقسیم کرده است.
- ازآنجاکه هر بابی از این ابواب، در تعدادی از ابنیه مشترکند (مثل ثلاثی مجرد از اسما که دارای نُه بناست)، برای تقدیم برخی از این ابنیه بر برخی دیگر، قواعدی را قرار داده است؛ پس چنین گفته است:
- اسمهایی که ابتدای آنها فتحه است را به جهت آنکه فتحه اخف حرکات است، بر مضموم و مکسور مقدم میداریم.
- یاء تأنیث را بر همزه تأنیث مقدم میکنیم؛ چراکه یاء، ساکن و همزه، متحرک است....
- ازآنجاکه کلمات فراوانی در وزن واحد شریک هستند، اوزان را بهحسب حرف آخر با اول و وسط مرتب کرده است...[۲].
پانویس
منابع مقاله
مقدمه محقق.