انیس، ابراهیم

ابراهیم انیس
نام کامل	ابراهیم انیس
ولادت	۱۹۰۶م (۱۳۲۴ق)
محل تولد	قاهره، مصر، مصر
محل زندگی	قاهره، لندن، اسکندریه
رحلت	۸ ژوئن ۱۹۷۷م (۲۰ جمادی‌الثانی ۱۳۹۷ق) (۷۱ سال)
مدفن	قاهره
همسر	دختر زکی مهندس
خویشاوندان	زکی مهندس (خال و استاد) محمد انیس (برادر) حسن انیس (برادر) عبدالعظیم انیس (برادر)
دین	اسلام
پیشه	زبان‌شناس، پژوهشگر، استاد دانشگاه
منصب	رئیس دانشگاه دارالعلوم، عضو مجمع اللغة العربیة
اطلاعات علمی
درجه علمی	دکتری فلسفه در زبان‌شناسی
دانشگاه	دانشگاه لندن
حوزه	زبان‌شناسی عربی، آواشناسی، لهجه‌شناسی، معناشناسی
علایق پژوهشی	آواشناسی، لهجه‌های عربی، معناشناسی، موسیقی شعر، زبان‌شناسی آماری
اساتید	زکی مهندس محمد مهدی علام
معاصرین	تمام حسان علی النجدی ناصف محمد مهدی علام
شاگردان	کمال بشر علی حلمی موسی
برخی آثار	ديوان الأدب من أسرار اللغة العربیة موسیقى الشعر فی اللهجات العربیة دلالة الألفاظ مستقبل اللغة العربیة المشترکة اللغة بین القومیة و العالمیة

ابراهیم انیس (۱۹۰۶ – ۱۹۷۷م) زبان‌شناس برجستهٔ مصری، استاد دانشگاه و عضو مجمع اللغة العربیة در قاهره بود. او از پیشگامان علم زبان‌شناسی در جهان عرب به شمار می‌رود و با تألیف کتاب‌هایی همچون «دلالة الألفاظ»، «الأصوات اللغویة» و «موسیقى الشعر» نقش مهمی در بنیادگذاری زبان‌شناسی نوین عربی ایفا کرد. از دیگر آثار مهم او می‌توان به «من أسرار اللغة العربیة» و «فی اللهجات العربیة» اشاره کرد.

ولادت

ابراهیم انیس در سال ۱۹۰۶ میلادی (مطابق ۱۳۲۴ هجری قمری) در شهر قاهره به دنیا آمد. خانوادهٔ او از خاندان‌های علمی مصر بودند و برادرانش نیز در رشته‌های مختلف علمی صاحب‌نام بودند.

تحصیلات

انیس تحصیلات ابتدایی خود را در مدارس قاهره گذراند و سپس وارد مدرسهٔ تجهیزیهٔ دارالعلوم شد و از آنجا مدرک دیپلم دبیرستان را دریافت کرد. پس از آن به دارالعلوم عالی پیوست و در سال ۱۹۳۰م موفق به اخذ مدرک عالی این مؤسسه شد. در دوران دانشجویی، به فعالیت‌های هنری و ادبی نیز علاقه داشت و ریاست انجمن تئاتر دارالعلوم را بر عهده داشت.

در سال ۱۹۳۳م در مسابقهٔ اعزام دانشجو به اروپا شرکت کرد و موفق به دریافت بورسیهٔ تحصیلی از وزارت معارف مصر شد. او به انگلستان رفت و در دانشگاه لندن مشغول به تحصیل شد. در سال ۱۹۳۹م مدرک کارشناسی خود را از دانشگاه لندن دریافت کرد و در سال ۱۹۴۱م موفق به اخذ مدرک دکتری در رشتهٔ زبان‌شناسی سامی از همان دانشگاه شد. در دوران اقامت در لندن، به عنوان رئیس باشگاه مصریان در لندن انتخاب شد.

فعالیت‌ها

تدریس و سمت‌های دانشگاهی

پس از بازگشت از انگلستان، به عنوان مدرس در کالج دارالعلوم منصوب شد. سپس به مدت دو سال به دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه اسکندریه منتقل شد و در آنجا آزمایشگاه آواشناسی را تأسیس کرد. پس از آن به دارالعلوم بازگشت و به تدریج به مقام استادی و ریاست گروه زبان‌شناسی رسید. او در سال ۱۹۵۵م برای اولین بار به ریاست کالج دارالعلوم منصوب شد و در سال ۱۹۵۸م بار دیگر این سمت را بر عهده گرفت. همچنین مدتی به عنوان استاد مدعو در دانشگاه اردن به تدریس پرداخت.

عضویت در مجمع اللغة العربیة

انیس از سال ۱۹۴۸م به عنوان کارشناس با مجمع اللغة العربیة در قاهره همکاری داشت. در سال ۱۹۶۱م به عضویت رسمی این مجمع درآمد. او عضو فعال کمیته‌های اصول، لهجه‌شناسی و معجم کبیر بود و از سال ۱۹۶۷م تا زمان وفات، سردبیر مجلهٔ مجمع اللغة العربیة بود.

دیدگاه‌ها و نظریه‌ها

انیس از پیشگامان دعوت به ایجاد یک تلفظ معیار برای زبان عربی در تمام کشورهای عربی بود. او طرحی جامع برای این منظور ارائه داد که شامل آموزش معلمان، استفاده از رادیو، سینما و تئاتر و نیز کمک از قوهٔ مقننه برای مقابله با تأثیر لهجه‌های محلی بود.

او به وحدت علوم معتقد بود و بر استفاده از ریاضیات، آمار و رایانه در پژوهش‌های زبان‌شناسی تأکید داشت. او نخستین کسی بود که شاگرد خود علی حلمی موسی را به انجام مطالعهٔ آماری بر روی ریشه‌های معجم الصحاح تشویق کرد.

جوایز

در سال ۱۹۵۸م، کتاب «دلالة الألفاظ» موفق به دریافت جایزهٔ تشویقی دولت مصر شد. همچنین در سال ۱۹۹۱م، به مناسبت صدمین سالگرد تأسیس دارالعلوم، نشان علوم و هنرهای درجهٔ یک به او اعطا شد.

وفات

ابراهیم انیس در ۸ ژوئن ۱۹۷۷م (مطابق ۲۰ جمادی‌الثانی ۱۳۹۷ق) بر اثر برخورد با یک دستگاه خودرو در کرنیش رود نیل در قاهره درگذشت. او در سن ۷۱ سالگی درگذشت و مجمع اللغة العربیة به پاس خدمات علمی او، یک مسابقهٔ علمی برای بررسی آثارش برگزار کرد و نشستی نیز به یاد او برپا نمود.

آثار

کتاب‌ها

- الأصوات اللغویة: نخستین کتاب کامل در زمینهٔ آواشناسی زبان عربی.

- من أسرار اللغة العربیة: مجموعه‌ای از مقالات که دیدگاه‌های نوینی را در زبان‌شناسی عربی مطرح می‌کند.

- موسیقى الشعر: کتابی دربارهٔ وزن و موسیقی شعر عربی.

- فی اللهجات العربیة: پژوهشی در زمینهٔ لهجه‌های عربی قدیم و جدید.

- دلالة الألفاظ: کتابی در زمینهٔ معناشناسی که جایزهٔ تشویقی دولت مصر را دریافت کرد.

- مستقبل اللغة العربیة المشترکة

- اللغة بین القومیة و العالمیة

برخی مقالات و پژوهش‌ها

- أبواب الثلاثی

- صیغ الاسم الثلاثی المجرد

- صیغة الجمع (فُعالن) مثل قضبان و (فِعالن) مثل غلمان

- الإحصاء اللغوی

- مسطرة اللغوی

- هل اللغة العربية لغة بدوية؟

منابع مقاله

• إبراهيم أنيس .. رائد الدراسات اللغوية | إسلام أون لاين
• إبراهيم أنيس | مجمع اللغة العربية بالقاهرة
• إبراهيم أنيس | تراجم
• إبراهيم أنيس الأستاذ العالم الفنان الذي رسخ أساس علم اللغة | الجزيرة
• سيرة الدكتور إبراهيم أنيس (1906 - 1977) | جمعية خريجي دار العلوم
• إبراهيم أنيس والدرس اللغوي من إصدارات مجمع اللغة العربية بالقاهرة
• إبراهيم أنيس | المكتبة الوقفية

وابسته‌ها

ديوان الأدب