الناسخ و المنسوخ في کتاب الله تعالی
| الناسخ و المنسوخ في کتاب الله تعالی | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | قتادة بن دعامه (نويسنده) ضامن، حاتم صالح (محقق) |
| ناشر | مؤسسة الرسالة |
| مکان نشر | لبنان - بیروت |
| سال نشر | 1406ق - 1985م |
| چاپ | 1 |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | /س4ن2 85/2 BP |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
الناسخ و المنسوخ في كتاب الله تعالی، نوشته قتادة بن دعامه سَدوسی (متوفی 117ق) است. قتاده آیههایی از سورههای قرآن را که به باور او نسخ در آنها رخ داده است با کمک روایاتی از صحابه و تابعین برمیشمرد. حاتم صالح الضامن (متوفی 1434ق)، پژوهش کتاب را انجام داده است.
ساختار
این اثر با مقدمهای از محقق آغاز میشود و در آن به نویسندگانی که درباره «نسخ» قلم زدهاند، میپردازد. سپس از نویسنده (قتاده) و کتابش سخن میگوید. پس از آن، متن کتاب جای گرفته است و در پایان، فهرستی از منابع کتاب آمده است.
گفتنی است این کتاب نخستین اثری است که به روایت «همام بن یحیی» از شیخ خود «قتادة بن دعامه» درباره ناسخ و منسوخِ برخی از آیات قرآن به دست آمده است. نامبردارانی از قتاده و اثر او در آثارشان یاد کردهاند. «ابن سلامه» کتاب قتاده را در فهرست منابع اثر خود نام برده است. «زرکشی» نیز او را سرآمد کسانی میداند که درباره ناسخ و منسوخ کتاب نوشتهاند. «نحاس» در الناسخ و المنسوخ و «مکی بن ابیطالب» در الإيضاح مطالب کتاب را از قول قتاده نقل نمودهاند. همچنین «طبری» در تفسیرش و «واحدی» در أسباب النزول، مطالبی را از او نقل کردهاند که با این کتاب مطابقت دارد. بااینحال محقق کتاب، این اثر را از قتاده نمیداند؛ زیرا کار نوشتن کتاب از میانه سده دوم هجری آغاز شده است. «احمد بن حنبل» و «ذهبی» نیز این مدعا را بدینگونه تأیید کردهاند که «ابن جریج» (متوفی 150ق) و «ابن ابیعروبه» (متوفی 156ق)، نخستین کسانیاند که دست به قلم برده، کتاب نوشتهاند. بههرحال محقق، این کتاب را بر این اساس که نویسندگان دیگر در طول تاریخ به آن اعتماد نمودهاند، به روایت همام از شیخ او نشر داده است[۱].
گزارش محتوا
نویسنده به نقل از صحابه و تابعین، ناسخ و منسوخهایی را از سورههای بقره، آل عمران، نساء، مائده، انعام، انفال، توبه، نحل، اسراء، عنكبوت، جاثیه، احقاف، محمد، مجادله، حشر، ممتحنه و مزمل برگزیده است و آنها را با تکیه بر روایاتی از صحابه و تابعین داوری نموده است. او در پایان، سورههای مدنی قرآن را نیز برمیشمرد و مدعی است که سورههای دیگر، همگی مکیاند. قتاده همچنین نخستین آیههایی را که بر پیامبر(ص) فرودآمده است، برگرفته از سورههای «علق»، «ن و القلم» و «مدثر» میداند و آنها را برمیشمرد. سپس، به نزول یکباره قرآن به آسمان دنیا و پس از آن، به نزول سه آیه از سوره واقعه «فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ .إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ» اشاره میکند. پایانبخش کتاب، حدیثی از کلبی است که ناتمام مانده است[۲].
نمونهای از نثر این اثر چنین است: و عن قتادة: ( وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ ۖ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ ۗ). ثمّ أنزل الله عزّ و جلّ الآية الّتي بعدها فيها تخفيفٌ و يسرٌ و عافيةٌ (لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا»؛ أي: طاقتَها (لها ما كسبت)، فنسختها هذه الآية».
حدّثنا قتادة عن زرارة بن أوفی عن أبيهريرة قال: قال رسولالله(ص): (إنّ الله عزّ و جلّ تجاوزَ لأمّتي عن كلّ شيءٍ تحدث أنفسُها ما لم تكلّم به أو تعمل به)[۳].
پانویس
منابع مقاله
مقدمه محقق و متن کتاب.