المغني للإمام المتولي
| المغني للإمام المتولي | |
|---|---|
| پدیدآوران | متولی، عبدالرحمن بن مأمون (نويسنده) برنان، ماری (محقق) |
| ناشر | [بی نا] |
| مکان نشر | [بی جا] - [بی جا] |
| سال نشر | 1986م |
| چاپ | 1 |
| شابک | 0254-282-x |
| زبان | انگلیسی - عربی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | BP 203.3 |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
المغني للإمام المتولي، اثر عبدالرحمن بن مأمون بن علی متولی نیشابوری (427-۴۷۸ق)، فقیه برجسته شافعی، متکلم اشعری و مدرس مدرسه نظامیه بغداد، کتابی جامع و فشرده در علم کلام و عقاید اسلامی است که به تبیین اصطلاحات علمی، براهین اثبات حدوث عالم و صانع، صفات الهی، نقد آرای فرق، نبوت، معاد و امامت میپردازد.
انگیزه نگارش
نویسنده در مقدمه کتاب تصریح میکند که پس از مشاهده ظهور بدعتها، گمراهیها و کثرت اختلاف آرا و مقالات در میان امت، بر آن شد تا برای تقرب به آستان الهی و نیل به ثواب اخروی، حق را از میان مقالات گوناگون آشکار سازد و شبهات و تمویهگریهای ملحدان و نوپدیدان را ابطال نماید؛ وی برای تسهیل آموزش و فهم جویندگان علم، مباحث را در قالبی فشرده و بهدور از تطویل تدوین کرد[۱].
ساختار
کتاب از یک مقدمه روششناختی و اصطلاحشناختی و چهار بخش اصلی در موضوعات توحید و صفات الهی، عدل و افعال عباد، نبوّت و معاد و امامت تشکیل شده است.
گزارش محتوا
محتوای بخشهای مختلف کتاب، به شرح زیر میباشد:
- تعاریف و مقدمات معرفتشناختی:
- متولی، کتاب را با تعریف اصطلاحات بنیادی کلامی همچون «عالم» (شامل جواهر و اعراض)، «جوهر فرد»، «جسم» و «اکوان» (اجتماع، افتراق، حرکت و سکون) آغاز میکند. وی در تعریف علم، آن را «معرفت معلوم آنچنانکه هست» میداند و با نقد تعریف معتزله، علم را به قدیم (علم الهی) و حادث (ضروری، بدیهی و کسبی) تقسیم مینماید. او عقل را نوعی علم بدیهی دانسته و با ابطال مذهب دهریه منکر نظر، حجیت و وجوب استدلال عقلی را برای شناخت خدا بهعنوان مقدمه واجب، اثبات کرده و منشأ کلیه تکالیف را شرعی میداند[۲].
- حدوث عالم و اثبات صانع یکتا:
- نویسنده، حدوث عالم را از دو طریق اثبات میکند: نخست با اثبات وجود اعراض، حدوث آنها و امتناع خلوّ جواهر از اعراض و دوم با ابطال تسلسل و حوادث بیابتدا و پاسخ به شبهات دهریه. وی پس از اثبات حدوث، نیاز عالم به مخصص و فاعل مختار را مبرهن ساخته و با ابطال علیت و طبیعت، وجود صانع یکتا را ثابت میکند. او همچنین با اقامه برهان، شریک و نظیر را از ذات باریتعالی نفی کرده و بر عدم انقسام ذات و نفی اجزا و ابعاض تأکید میورزد[۳].
- صفات الهی، تنزه از مکان و مبحث کلام:
- در این بخش، قائم به نفس بودن خدا به معنای استغنا از محل و مکان اثبات شده و دیدگاههای کرامیه و حشویه درباره مکانمندی و عرشنشینی نقد میگردد. نویسنده اثبات میکند که خدا جسم و عرض نیست و صفاتی مانند قدم، بقا، قدرت، علم، حیات، اراده، سمع و بصر، صفاتی قدیم و زائد بر ذاتند. او کلام الهی را صفت نفسانی و قدیم دانسته و حدوث و خلق قرآن را مردود میشمارد[۴].
- افعال عباد، قضا و قدر و نظریه کسب:
- متولی، خلق و اختراع تمام حوادث را منحصراً در قدرت الهی میداند و دیدگاه معتزله مبنی بر خالقیت انسان در افعال خود را ابطال مینماید. درعینحال، با رد مذهب جبریه، اثبات میکند که انسان دارای اختیار و کسب است. او شمول قضا و قدر الهی بر کلیه امور (خیر و شر، طاعت و معصیت) را تبیین کرده و توفیق را به خلق قدرت طاعت و خذلان را به خلق قدرت معصیت تعبیر میکند[۵].
- اخلاق دینی، عدم وجوب اصلح و مسئله رؤیت:
- نویسنده بر شرعی بودن حسن و قبح تأکید ورزیده و وجوب عقلی افعال بر خدا یا لزوم رعایت اصلح برای بندگان را باطل میداند. وی همچنین امکانی بودن و وقوع وعده رؤیت پروردگار برای مؤمنان در آخرت را بدون محاذات و جهتمندی اثبات مینماید[۶].
- نبوت، اعجاز قرآن و عصمت:
- در مبحث نبوت، بعثت انبیا و دلالت معجزه بر صدق پیامبران با ذکر شرایط پنجگانه معجزه تبیین شده و شبهات براهمه نقد میشود. نویسنده بر نبوت خاصه حضرت محمد(ص) و اعجاز قرآن از جهت فصاحت، نظم ویژه، اخبار از غیب و قصص انبیا استدلال کرده و جواز نسخ در شرایع را اثبات و عصمت پیامبران از کذب و کبائر را مبرهن میسازد[۷].
- معاد، سمعیات و شفاعت:
- این بخش به اثبات حشر اجساد، اعاده معدوم، عذاب و سؤال قبر و حقیقت روح اختصاص دارد. وی ثبوت صراط، میزان، حوض و مخلوق بودن فعلی بهشت و دوزخ را تشریح کرده و عدم خلود مرتکبان کبائر در آتش و ثبوت شفاعت پیامبر(ص) برای اهل کبائر و شرایط توبه را اثبات مینماید[۸].
- امامت و احکام اجتماعی:
- در بخش پایانی، شرایط امام (مانند قرشی بودن، اجتهاد و ورع)، عدم جواز همزمانی دو امام و عدم تنصیص بر خلیفه بررسی میشود. در نهایت، خلافت خلفای راشدین، احترام به صحابه و وجوب شرعی امر به معروف و نهی از منکر بهعنوان تکلیف کفایی تبیین میگردد[۹].
پانویس
منابع مقاله
مقدمه و متن کتاب.