الدراية و كنز الغناية و منتهی الغاية و بلوغ الكفاية في تفسير خسمائة آية

الدرایة و کنز الغنایة و منتهی الغایة و بلوغ الکفایة في تفسیر خمسمائة آیة
پدیدآوران	حواری، محمد حا‌مد (نويسنده) عبدالرحمن، محمد محمد زناتی (محقق)
ناشر	کتاب ایران نامگ
مکان نشر	عمان - مسقط
سال نشر	1370ش - 1411ق - 1991م
چاپ	1
موضوع	قرآن -- احکام و قوانین - تفسیر آیات
زبان	عربی
تعداد جلد	2
کد کنگره	4د9ح 99 BP
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

الدراية و كنز الغناية و منتهی الغاية و بلوغ الكفاية في تفسير خسمائة آية ، تألیف ابو‌الحواری محمد بن حواری عمانی اباضی از علمای قرن سوم هجری، از قدیمی‌ترین آثار در تفسیر آیات الاحکام است. این اثر با مقدمه و تحقیق محمد محمد زناتی عبدالرحمن به طبع رسیده است.

ساختار

کتاب، مشتمل بر مقدمه محقق و تفسیر آیات الاحکام است؛ بدین ‌صورت که نویسنده عنوانی را برای هر آیه ذکر کرده و سپس در ذیل آن با لفظ «قوله» به آیه مورد بحث اشاره کرده و با لفظ «يعني»، به شرح و تفسیر آن پرداخته است.

گزارش محتوا

محقق کتاب در مقدمه، این اثر را موسوعه فقهی کامل و ثروت علمی نادر و دریایی سرشار از علم و معرفت دانسته که نویسنده آن تجربه‌ای طولانی در زمینه‌های علمی و فقهی دارد. این اثر، تفسیر پانصد آیه از آیات الاحکام قرآن کریم را در بر دارد‏.

مباحث کتاب با این سخن ابن عباس آغاز شده است: «پانصد آیه از کتاب الله در حلال و حرام است، که بر مسلمانان دانستن تفسیر آنها و عمل به آنها واجب است». سپس در ادامه با استناد به آیات اولیه سوره بقره، ایمان به آیات قرآن کریم به‌منزله ایمان به همه اوامر الهی دانسته شده است‏. همچنین نماز به‌منزله ستون دین و ترک آن سبب نابودی دین تلقی شده است‏.

در ادامه، آیات متعددی در مورد نماز بیان گردیده؛ از جمله در تفسیر شریفه «و سبحه ليلا طويلا» (انسان: 26)، گفته شده: یعنی خدا را در شبی طولانی تسبیح گوی و سپس در ذیل آن، حدیثی از پیامبر ذکر شده که حضرت در آن، نماز شب را بر خود واجب و بر مؤمنان مستحب دانسته است‏.

نویسنده تفسیر وضو را با توجه به آیه 6 سوره مائده مطرح کرده است. وی جمله «و أرجلكم إلی الكعبين» را معطوف به «وجوهكم» دانسته؛ یعنی «و اغسلوا أرجلكم...» و حکم به وجوب شستن پاها در وضو کرده است‏.

ابو‌الحواری دعا و مسئلت از خداوند در انتهای نماز را از آیه «فإذا فرغت فانصب» (شرح: 7)، استفاده کرده است. تفسیر این آیه قابل توجه است؛ چراکه حکم الهی را چنین استفاده می‌کند: پس از فراغت از قرائت و رکوع و سجود نماز، درحالی‌که نشسته‌ای پیش از سلام نماز، به درگاه خداوند دعا و مسئلت کن‏.

نویسنده در تفسیر جهاد در راه خدا، به آیه 216 سوره بقره، «كتب عليكم القتال»، استناد کرده و چنین می‌نویسد: خداوند در مکه، نبی(ص) و مؤمنین را فرمان به توحید الهی و برائت جستن از بت‌ها و شرک به خداوند و نیز فرمان به اقامه نماز و... داد و فرمان داد که از قتال دست نگهدارند. پس از مهاجرت به مدینه، اذن به جهاد داده شد، «أذن للذين يقاتلون» (حج: 39)؛ یعنی نبی(ص) و اصحابش اجازه جهاد یافتند‏.

امتیازات کتاب

1. نسخه اصلی کتاب با نسخه دیگری مقابله شده و اختلاف نسخ در حاشیه ذکر شده است.
2. ذکر مقدمه‌ای مختصر که تعریف کتاب، موضوع آن، نسخه‌های پیداشده و شرح حالی کامل از نویسنده را در بر دارد.
3. از جمله ویژگی‌های کتاب، تصحیح آن و زدودن تحریف و تصحیفی است که نسبت به آیات قرآن کریم در متن صورت گرفته است.
4. استخراج احادیث نبوی از منابع اهل سنت، به‌ویژه استفاده از «الجامع الصحيح» ربیع بن حبیب که تعداد آنها بالغ بر 225 حدیث است.
5. ترجمه اعلام کتاب با اشاره به منبع، در پانوشت، ذکر شده است.
6. نصوص و آراء ذکرشده در کتاب، از کتب تفسیر و اسباب النزول، احکام القرآن، ناسخ و منسوخ و کتب فقه اباضی استخراج و در پاورقی به آنها اشاره شده است.
7. به مباحث اختلافی بین مذاهب فقهی با ذکر آراء و ادله هر مذهب با استفاده از منابع مهم فقه اباضی و دیگر مذاهب فقهی، اشاره شده است.
8. فهارس فنی (فهارس آیات، احادیث، اعلام و وقایع و ایام و...)، در انتهای کتاب ذکر شده است‏.

منابع مقاله

مقدمه محقق و متن کتاب.