ابومعشر الفلكي للرجال و النساء

ابو معشر الفلکی للرجال و النساء
پدیدآوران	ابومعشر فلکی‌، جعفر بن‌ محمد (نويسنده) عقیل، محسن (گردآورنده و محقق)
عنوان‌های دیگر	الدر المکتوم فی معرفة البروج و علم النجوم: العلم الجامع فی معرفة الساعات و الایام و الطالع
ناشر	دار المحجة البيضاء
مکان نشر	لبنان - بیروت
سال نشر	1384ش - 1426ق - 2005م
چاپ	2
موضوع	اختر گویی اسلامی - بروج دوازده‎گانه - متون قدیمی تا قرن 14
زبان	عربی
تعداد جلد	1
کد کنگره	2الف5الف 1714 BF
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

ابومعشر الفلكي للرجال و النساء، این اثر از دو کتاب فراهم آمده است که محسن عقیل (پژوهشگر و گردآورنده آن) یکی را از مکتوبات ابومعشر فلکی برگرفته است و دیگری را خودش عنوان «الدرّ المكتوم في معرفة البروج و علم النجوم» داده و داده‌های نجومی را از منابع گوناگون برگرفته و در آن درج نموده است. این دو اثر، مباحثی از طالع بشری و تأثیر اختران بر انسان و محیط زندگی‌اش را در بر دارد.

ساختار

این اثر از یک «مدخل» و دو کتاب سامان یافته است. کتاب نخست از ابومعشر است و با مقدمه‌ای از محسن عقیل درباره زندگی مؤلف آغاز می‌شود. کتاب دوم از چند رساله، که از آثار گوناگون گردآوری شده، شکل گرفته است. البته، ساختار کتاب «نامرتب» است. این اثر، از مقدمه‌ای که خواننده را توجیه کند، تهی است. گفتنی است که مطالب این کتاب «کشکول‌وار» و با بهره‌گیری از منابع گوناگون فراهم آمده است. فهرست موضوع‌ها در پایان اثر درج شده است.

گزارش محتوا

مدخل

در آغاز، گفتنی است که مطالب این کتاب «کشکول‌وار» و با بهره‌گیری از منابع گوناگون فراهم آمده است. محسن عقیل در آغاز کتاب، درآمدی می‌نویسد و در آن به داده‌هایی می‌پردازد که به باور او، هرکس به دانستن آن‌ها نیازمند است؛ این داده‌ها عبارتند از: شناخت آدمی از برج ویژه خود؛ طالع آدمی به هنگام ولادت؛ جدولی از برج‌ها در ساعت‌های شبانه‌روز برای تشخیص اوقات نیک و نحس؛ حساب غالب و مغلوب؛ حساب غایب و مسافر؛ حساب اوقات ولادت؛ حساب بیمار؛ حساب حامل و همسر و دیدگاه عالمان درباره طبایع سنین‏.

ابومعشر الفلكي للرجال و النساء

گفتنی است که هرچند محسن عقیل به هنگام شرح زندگی ابومعشر و به‌سان منابع دیگر، او را زاده بلخ می‌داند، در عنوان کتاب از ابومعشر به «محقق یونانی و فیلسوف فلَکی بزرگ» یاد می‌شود. به هرحال، نوشته‌های او مرجعی برای جویندگان علم ستاره‌شناسی و تقویم اوقات بوده و تأثیر بزرگی در شرق و غرب قرون وسطی داشته است‏.

ابومعشر در آغاز کتاب، انگیزه خود در نوشتن کتاب و چهارچوب مباحثش را بیان می‌کند: «... منِ خداترس و بنده ناتوان و بی‌چیز خدا چون این آیت قرآنی «الّذي جعل في السّماء بروجاً» را دیدم، از خداوند این کار نیک را درخواست کردم که طالع طبع آدمی را از روی برج‌ها بیان نمایم و آشکار کنم. برای همین، بایسته دیدم که هر برجی را بر سه وجه و دوازده خانه بچینم و آن‌ها را با شکل‌های رملی، که برای هر برج ترسیم شده است، نمایش دهم. من مقدمه کتابم را علم حساب اشیاء قرار داده‌ام و آن را با حجاب‌هایی که این اثر لازم دارد، پایان برده‎ام...»؛ البته، سحن ابومعشر که به اینجا می‌رسد، ‏محسن عقیل یکباره کلام ابومعشر را می‌بُرد و مقدمه‌ای را درباره زندگی ابومعشر می‌نویسد!‏.

ابومعشر شناخت گسترده‌ای را از تأثیر اختران و برج‌ها بر زندگی، پیش روی آدمی می‌نهد. بحث او با «شناخت رخدادهای سال به‌حسب روزهای هفته» آغاز می‌شود. او برای روزها به داشتن کوکب، طبع، معدن و ملک قائل است و سعد و نحس آن‌ها را برمی‌شمرد. ابومعشر بحث خود را با این مباحث ادامه می‌دهد: «ساعات نیک و نحس شبانه‌روز»، «حساب‌هایی از غالب، مغلوب، شریک، رفیق، همسر، برادر، بیمار، مسافر و غایب» و «اوقات ولادت».

او سپس، تحلیلی بر تأثیر برج‌ها بر طبایع آدمی و تأثیر هریک از برج‌های دوازده‌گانه بر طبایع افراد، به‌همراه ارتباطی که نام هر شخص با برج خاصی می‌یابد، سخن می‌گوید. ابومعشر هر برج یا صورت فلکی را، که 30 درجه دارد، به سه وجهِ 10 درجه‌ای قسمت می‌کند. هر وجه، از ستاره‌ای خاص و تنوعاتی که دارد، تأثیر می‌پذیرد. او به اهمیتی که وقت ولادت در تحدید طالع آدمی دارد، پرداخته است؛ ازاین‌رو، بسته به اینکه شخص در کدام «العشرة» (دهه) از ماه تولد خود به دنیا آمده باشد، طالع و ویژگی‌های شخصیتی او تغییر می‌یابد‏.

طالع مردان: ابومعشر با عنوان «القول علی البرج الأول: برج الحمَل و المرّيخ»، به طالع‌بینی مردان بر مبنای تاریخ تولدشان می‌پردازد. او از نگاره و نقشه نیز برای دریافت بهتر مطلب بهره می‌گیرد‏. ابومعشر سپس، طالع زنان را به‌تفصیل بیان می‌نماید و در ادامه، ده حجاب را عرضه می‌کند؛ حجاب همان تعویذ یا دعای محافظتی است که با نوشته‌ای از آیات قرآن و همراه برخی از مواد آماده می‌شود و در طالع‌بینی، برای دفع نحسیِ اختران (مانند زحل و مریخ) و پاک‌سازی طالع از آسیب‌های ماورایی «موکلین ۱۲ بروج» به‌کار می‌رود. ابومعشر جدولی از اوصاف برج‌ها و وجوه آن‌ها را در پایان کتاب نمایش داده است‏.

الدر المكتوم في معرفة البروج و علم النجوم

این اثر از پژوهش‌ و گردآوری محسن عقیل فراهم آمده است؛ او چندین موضوع را درباره تأثیر جایگاه اختران و حرکت آن‌ها در زیست انسانی، از آثار گوناگون برگرفته و ذیل این عنوان، دسته‌بندی کرده است.

كتاب الطالع، تفاؤلٌ للرجال و النساء علی رواية الحكماء و عبدالله هلال

محسن عقیل، این بخش را با مطالبی برگرفته از کتاب «كليات مجمع الدعوات الكبير» نوشته غیاث‌الدین محمد عبدالمطّلب علایی آغاز می‌کند. در این کتاب، به تأثیر برج‌ها بر زن و مرد پرداخته شده است‏.

منقولات نجومی از رساله‌های ابن عربی

محسن عقیل، با بهره‌گیری از نوشتجات ابن عربی، مباحثی را با عنوان‌های «في معرفة ساعات مغيب القمر»، «معرفة الطالع و الغارب»، «معرفة أسماء المنقلبات و المجسدات و الثّوابت»، «باقي أشراف الكواكب» و «باب الجمل عند ابن عربی» مکتوب کرده است‏.

علم النجوم و العمل به و حال المنجمين

محسن عقیل مباحثی را در ذیل عنوان فوق ارائه می‌دهد و از منابع شیعی همچون «احتجاج»، «تهذیب»، «دلائل الإمامة»، «کافی»، «بحار الأنوار»، «رسالة الاستخارات» و «الدرّ المنثور» برای این مبحث بهره می‌جوید‏.

حكم النظر في علم النجوم

محسن عقیل دیدگاه عالمان را درباره آموختن دانش نجوم درج نموده است؛ آرای کسانی چون «شیخ مفید»، «سید بن طاووس»، «کیدری»، «ابراهیم بن نوبخت»، «شیخ بهایی»، «کراجکی»، «صوفی»، «محمود بن علی حمصی» در آن دیده می‌شود‏.

محسن عقیل سپس، بابی را درباره «آنچه به نجوم و احکام آن ربط دارد، به روایت از کتاب دانیال نبی(ع) و دیگران» گشوده است. مباحث او درباره نشانه‌های گرفتگی خورشید و ماه در برج‌های سال است. او در ادامه، مباحث پراکنده‌‎ای را طرح می‌کند که عبارتند از: «نیکی و نحوست ایام»، «طیَره و فال»، «ویژگی روزهای هفته، اعمال روزهای ماه»، «آداب سفر، بیماری و مرگ»، «ترکیب افلاک و حالات اختران با خورشید»، «سعادت و نحوست کائنات»، «مدعی‌ علم غیب نبودن منجم در خبرهایی که از کائنات می‌دهد»، «ماه در عقد ولایت»، «پرچم پیامبر(ص) و امام»، و....‏.

یک مجموعه دیگر از مباحثی که عقیل گرد آورده، فصل‌هایی با این عباراتند: شناخت خبر درست، دزدی و دزد، جنگ‌ها، پی‌ بردن به زنده ‌بودن فرد مشکوک به حیات، بیماری و مرگ انسان غایب، کیفیت مرگ، فتح بلاد، منزلت نزول ماه، نیک‌بختی و قوت ساعت، ذوات الجسدين مِن البروج (اصطلاحی که به برج‌های دوپیکر «جوزا»، سنبله «خوشه»، قوس «کمان» و حوت «ماهی» اشاره دارد)، آفرینش اختران و برج‌ها، ارباب ساعات، شمائل اختران در پیکر حیوان، شناخت خبیء، حدود کواکب (برگرفته‌شده از آثار منجمان پارس)، شناخت «نوبهرات» از گفته‌های حکیمان هند، نیت‌خوانی از ضمیر درخواست‌کننده طالع، اوتاد و ارباع فلک و دوازده بیت، نحوه استدلال بر مسائل و خبر دادن از آن‌ها، سخن حکیمان هند و دیگران درباره ضمیر، اجماع حکیمان نجومی درباره ادله، شناخت مسائلی از بیوت و بیت الحیاة، شناخت نیازهای دنیوی و دینی آدمی و...‏.

مباحث دیگری که در ادامه این فصل‌ها آمده است، عبارتند از: «حکم تثلیثات، تربیعات، تسدیسات و متقابلات در مناظر اختران»، «هفت ‌آسمان و دخول و خروج کوکب‌ها»، «دوازده ماه و رؤیت هلال و ماه‌گرفتگی» و «بخورات هفت کوکب»‏.

كتاب المنتخب النفيس من علم نبي الله إدريس

این اثر از آنِ «محمد عسکری» است که محقق برخی از مطالبش را در مجموعه خود گنجانده است. این مباحث عبارتند از: وقوع صاعقه‌ها؛ پدیدار شدن ستاره‌های دنباله‌دار؛ صدای شهاب‌ها و ماه در حالت‌های بروجی؛ دعواها و حکمیت‌ها؛ علم میقات و جابه‌جایی خورشید؛ نام عربی سال‌ها؛ نام سنگ‌های سعید در تاریخ تولدها؛ طریقت برج‌ها؛ طریق ایقفی و ابجدی.

محقق همچنین نگاره‌هایی را از اخترانی آورده که به شکل‌های گوناگون رسم شده‌اند و آن‌ها را به همان ‌گونه که در کتاب «صوَر الكواكب الثمانية و الأربعين» نوشته ابوالحسین عبدالرحمن بن عمر رازی صوفی (متوفی 376) شهره گشته‌اند، درج نموده است‏.

منابع مقاله

مقدمه محقق و متن کتاب.