خوارزمی، محمد بن موسی
 | این مقاله هماکنون در دست ویرایش است.
این برچسب در تاریخ 18 خرداد 1405 توسط کاربر:کاربر:Hbaghizadeh برای جلوگیری از تعارض ویرایشی اینجا گذاشته شده است. اگر بیش از پنج روز از آخرین ویرایش مقاله میگذرد میتوانید برچسب را بردارید. در غیر این صورت، شکیبایی کرده و تغییری در مقاله ایجاد نکنید. |
محمد بن موسی خوارزمی (حدود ۱۶۴-۲۳۲ق)، ریاضیدان، اخترشناس، جغرافیدان و تاریخنویس نامدار ایرانی در نیمه دوم سده دوم و ربع نخست سده سوم قمری. وی واضع علم جبر، بنیانگذار روشهای نظاممند حل مسائل (الگوریتم) و از بزرگترین دانشمندان بیتالحکمه در زمان خلافت مأمون عباسی بود. کتاب «الجبر و المقابلة» او پایهگذار علم جبر شد و قرنها مرجع اصلی آموزش ریاضیات در اروپا بود. نام او در زبانهای اروپایی به صورت Algorithm (الگوریتم) و Algebra (جبر) باقی مانده است.
| محمد بن موسی خوارزمی | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | ابوعبدالله محمد بن موسی خوارزمی |
| لقب | استاد |
| نام پدر | موسی |
| ولادت | حدود ۱۶۴ق (حدود ۷۸۰م) |
| محل تولد | خوارزم (در آسیای مرکزی، ازبکستان کنونی) |
| محل زندگی | بغداد |
| رحلت | حدود ۲۳۲ق (حدود ۸۴۷م) |
| دین | اسلام |
| پیشه | ریاضیدان، اخترشناس، جغرافیدان، تاریخنویس |
| منصب | سرپرست خزانه کتابهای حکمت (بیتالحکمه) در زمان مأمون |
| اطلاعات علمی | |
| درجه علمی | سرآمد علوم ریاضی و نجوم در روزگار خود |
| علایق پژوهشی | ریاضیات، نجوم، جغرافیا، تاریخ |
| اساتید |
|
| شاگردان |
|
| برخی آثار |
|
ولادت
ابوعبدالله محمد بن موسی خوارزمی، منسوب به خوارزم (منطقهای در آسیای مرکزی، ازبکستان کنونی) است.[۱] تاریخ دقیق ولادت او مشخص نیست، اما بر اساس قرائن تاریخی، حدود سال ۱۶۴ هجری قمری (۷۸۰ میلادی) تخمین زده میشود.[۲] از زندگی او پیش از انتقال به بغداد آگاهی چندانی در دست نیست.[۳]
تحصیلات
خوارزمی در خوارزم دانش مقدماتی را فراگرفت و سپس به بغداد رفت و در بیتالحکمه به فعالیت علمی پرداخت. او از آثار یونانی (بطلمیوس، اقلیدس، دیوفانتوس) و منابع هندی بهره برد و با بهرهگیری از آنها، علوم ریاضی، نجوم، جغرافیا و تاریخ را به سطحی بینظیر ارتقا داد.[۴] برخی منابع احتمال دادهاند که او در اندازهگیری درجهای از محیط زمین که مأمون سفارش داده بود، شرکت داشته است.[۵]
فعالیتها
خوارزمی به دستور خلیفه عباسی مأمون (حکومت: ۸۱۳-۸۳۳ م) به عنوان سرپرست خزانه کتابهای حکمت (بیتالحکمه) در بغداد منصوب شد و مأموریت یافت کتابهای یونانی را جمعآوری و ترجمه کند.[۶] او کتاب «مجسطی» بطلمیوس را خلاصه کرد و آن را «السند هند» (به معنای روزگار دراز) نامید که زیربنای علم اخترشناسی پس از اسلام شد.[۷]
سازمان فرهنگی ملل متحد (یونسکو) سال ۱۹۸۳ میلادی را به عنوان هزار و صد و پنجاهمین سال وفات خوارزمی برگزید و از کشورهای عضو خواست که کنگرهای برای بزرگداشت او برگزار کنند. در ایران، مجموعه مقالات ارائه شده در این نگره به صورت یادنامهای جامع منتشر شد.[۸]
جرج سارتن، مورخ علم، نیمه اول سده نهم میلادی را «عصر خوارزمی» نامیده است.[۸]
وفات
کدرباره تاریخ وفات خوارزمی اختلاف نظر وجود دارد. برخی منابع آن را بین سالهای ۲۲۰ تا ۲۳۰ ق، برخی سال ۲۰۵ ق و قول مشهورتر پس از سال ۲۳۲ ق (۸۵۰ م) ذکر کردهاند.[۶] بر اساس گزارشی از طبری که در آن «محمد بن موسی الخوارزمی المجوسی القطربلی» در زمره منجمان حاضر بر بالین واثق (دوران حکومت: ۲۲۷-۲۳۲ق) آمده، نالینو سال وفات او را پس از ۲۳۲ق دانسته است، اما برخی محققان این گزارش را مربوط به محمد بن موسی بن شاکر دانسته و آن را رد کردهاند.[۳]
آثار
از مهمترین آثار خوارزمی که در منابع ذکر شده است:
ریاضیات و حساب
- الجبر و المقابلة (الکتاب المختصر فی حساب الجبر و المقابلة): مهمترین اثر خوارزمی که پایهگذار علم جبر شد. این کتاب نخستین اثر مستقل در تاریخ ریاضیات در موضوع جبر است و واژههای Algebra و Algorithm از نام و عنوان آن گرفته شده است.[۴]
- کتاب الحساب (الجمع و التفریق بالحساب الهندی): اولین کتاب دوره اسلامی در فن حساب هندی که سیستم ارزش مکانهای دهدهی و محاسبات مربوط به آن را بیان داشته است. متن عربی این کتاب از بین رفته و فقط ترجمه لاتینی آن باقی مانده است.[۹]
نجوم
- الزیج الأول و الزیج الثانی (معروف به السند هند): مجموعهای از جداول نجومی که تا مدتها مرجع اصلی اخترشناسان در جهان اسلام بود.[۳]
- کتاب الرخامة: درباره ساعت آفتابی افقی و تعیین اوقات نماز.[۳]
- کتاب العمل بالاسطرلاب و کتاب عمل الاسطرلاب: درباره کار با اسطرلاب و ساخت اسطرلاب.[۳]
جغرافیا
- صورة الارض: کتابی در جغرافیا بر پایه جغرافیای بطلمیوس که شامل فهرست طول و عرض شهرها، کوهها، دریاها، جزیرهها و رودهاست. این اثر تجدیدنظر مستقلی در جغرافیای بطلمیوس به شمار میرود.[۳]
- تقویم البلدان[۱۰]
تاریخ و سایر
پانویس
- ↑ بوسنینه، منجی، موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، ج8، ص523
- ↑ آزرمی، سعید، آشنایی با دانشمندان مسلمان محمد بن موسی خوارزمی، تربیت، مهر 1369، شماره 51، ص23
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ ۳٫۵ ۳٫۶ نیکفهم خوب روان، سجاد، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج23 ص91-111
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ خوارزمی، محمد بن موسی، الجبر و المقابلة، ص13
- ↑ الجبر و المقابلة، ص12
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ ضحیانی، یوسف، مقدمه کتاب رسالة أبي بکر الخوارزمي رحمه الله إلی شیعة طبرستان الزیدیة، ص5
- ↑ ترمانینی، عبدالسلام، رویدادهای تاریخ اسلام، ترجمه جمعی از پژوهشگران با اشراف سید علیرضا واسعی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1385ش، ج1، ص508-509
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ آزرمی، سعید، ص24
- ↑ آزرمی، سعید، ص25
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ضحیانی، یوسف، ص6
- ↑ آزرمی، سعید، ص26
منابع مقاله
- نیکفهم خوب روان، سجاد، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج23، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، 1399.
- آزرمی، سعید، «آشنایی با دانشمندان مسلمان محمد بن موسی خوارزمی»، تربیت مهر 1369 - شماره 51 (4 صفحه - از 23 تا 26).
- ترمانینی، عبدالسلام، «رویدادهای تاریخ اسلام»، ترجمه جمعی از پژوهشگران با اشراف سید علیرضا واسعی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1385ش.
- بوسنینه، منجی، «موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین»، بیروت: دار الجيل، 1425ق/2005م، ج8
- خوارزمی، محمد بن موسی، «الجبر و المقابلة»، به کوشش فردریک روزن، لندن: بول باربیه، 1937م (نسخه خطی آکسفورد)
- ضحیانی، یوسف، مقدمه بر «رسالة أبي بکر الخوارزمي رحمه الله إلی شیعة طبرستان الزیدیة»، تألیف خوارزمی، محمد بن موسی، قم: مرکز الإمام الحسن بن علی(ع)، بیتا