محمود، زکی نجیب
زکی نجیب محمود (۱۹۰۵ – ۱۹۹۳ م)، فیلسوف، نویسنده و مترجم پرآوازه مصری و از برجستهترین چهرههای فلسفه تحلیلی در جهان عرب بود. او که به «ادیب الفلاسفه و فیلسوف الادباء» ملقب گردید، به ترویج پوزیتیویسم منطقی در جهان عرب پرداخت و بعدها با نگاه انتقادی به میراث اسلامی، نظریه «تجدید فکر عربی» را بر پایه تلفیق اصالت و معاصرت ارائه داد.
| زکی نجیب محمود | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | زکی نجیب محمود |
| لقب | ادیب الفلاسفه و فیلسوف الادباء |
| نام پدر | نجیب محمود |
| ولادت | ۱ فوریه ۱۹۰۵م (۱۲ بهمن ۱۲۸۳ش) |
| محل تولد | قرية ميت الخولي عبد الله، دمياط (مصر)، مصر |
| محل زندگی | قاهره، لندن، واشنگتن، کویت |
| رحلت | ۸ سپتامبر ۱۹۹۳م (۱۷ شهریور ۱۳۷۲ش) |
| مدفن | قاهره (مصر) |
| طول عمر | ۸۸ سال |
| همسر | منیره حلمی (دکترای روانشناسی) |
| دین | اسلام |
| پیشه | فیلسوف، استاد دانشگاه، نویسنده، مترجم |
| منصب | استاد فلسفه دانشگاه قاهره، ملحق فرهنگی سفارت مصر در واشنگتن، رئیس تحریر مجله «الفکر المعاصر» |
| اطلاعات علمی | |
| درجه علمی | دکترای فلسفه (کینگز کالج لندن، ۱۹۴۷م) |
| دانشگاه | دانشگاه قاهره، دانشگاه کلمبیا، دانشگاه واشنگتن، دانشگاه کویت |
| علایق پژوهشی | فلسفه تحلیلی، پوزیتیویسم منطقی، تجدید فکر عربی، میراث اسلامی |
| اساتید | هارولد فاستر هالت (استاد راهنما) |
| معاصرین | عباس محمود عقاد، طه حسین، احمد امین، سید قطب |
| برخی آثار |
|
ولادت
زکی نجیب محمود در ۱ فوریه سال ۱۹۰۵ میلادی (۱۲ بهمن ۱۲۸۳ هجری شمسی) در روستای «میت الخولی عبدالله» از توابع شهر دمياط در شمال مصر به دنیا آمد.[۱]
تحصیلات
در کودکی به مکتب خانه رفت و بخشی از قرآن را حفظ کرد. خانواده او ابتدا به قاهره و سپس به سودان نقل مکان کردند. وی دوره ابتدایی را در مدرسه «گوردون» خارطوم و دوره متوسطه را در مصر به پایان رساند.[۲]
زکی نجیب محمود در سال ۱۹۳۰ مدرک لیسانس ادبیات و تربیت را از مدرسه عالی معلمان (مدرسة المعلمین العلیا) دریافت کرد.[۱] سپس به مدت ۱۳ سال به تدریس مشغول بود. در سال ۱۹۴۴ برای ادامه تحصیل به انگلستان اعزام شد. ابتدا مدرک کارشناسی ارشد را از کالج دانشگاهی لندن (UCL) گرفت و سپس در سال ۱۹۴۷ موفق به اخذ درجه دکترای فلسفه از کینگز کالج لندن شد. عنوان رساله دکتری او «جبر ذاتی» (Self-Determination) بود و هارولد فاستر هالت استاد راهنمای وی را بر عهده داشت.[۳]
فعالیتها
سمتهای علمی و اجرایی
دکتر زکی نجیب محمود پس از بازگشت به مصر، به عنوان استاد فلسفه در دانشکده ادبیات دانشگاه قاهره مشغول به کار شد و تا زمان بازنشستگی در سال ۱۹۶۵ در این سمت باقی ماند.[۲] او در سال ۱۹۵۳ به عنوان استاد مدعو در دانشگاه کلمبیا (کارولینای جنوبی) و دانشگاه ایالتی واشنگتن تدریس کرد و سپس در سالهای ۱۹۵۴-۱۹۵۵ به عنوان وابسته فرهنگی سفارت مصر در واشنگتن دی.سی. فعالیت نمود.[۳] از سال ۱۹۶۸ تا ۱۹۷۳ در دانشگاه کویت به تدریس فلسفه اشتغال داشت.[۲]
فعالیتهای مطبوعاتی و فرهنگی
وی از بدو تأسیس مجله «الرساله» در سال ۱۹۳۲ با این مجله همکاری داشت و مقالات فلسفی خود را در آن منتشر میکرد. او عضو «لجنة التألیف و الترجمة و النشر» به ریاست احمد امین بود و در تألیف سه کتاب «قصة الفلسفة الیونانیة»، «قصة الفلسفة الحدیثة» و «قصة الادب فی العالم» مشارکت داشت. در سال ۱۹۶۵ مجله «الفکر المعاصر» را تأسیس کرد و تا سال ۱۹۶۸ سردبیر آن بود. از سال ۱۹۷۳ تا پایان عمر، مقاله هفتگی ثابتی در روزنامه الاهرام منتشر میکرد که همزمان در پنج روزنامه عربی دیگر نیز بازنشر میشد.[۴]
دورههای فکری
زندگی فکری زکی نجیب محمود به سه دوره تقسیم میشود:[۲]
دوره اول (پیش از سفر به اروپا)
نقد زندگی اجتماعی مصر و ارائه الگوهایی از فلسفه و ادبیات کهن با رویکرد روشنگری.
دوره دوم (پس از بازگشت از لندن تا دهه ۱۹۶۰)
دفاع از پوزیتیویسم منطقی و دعوت به پذیرش تمدن غرب به عنوان تمدن عصر. مهمترین آثار این دوره: «المنطق الوضعی»، «خرافة المیتافیزیقا» و «نحو فلسفة علمیة».
دوره سوم (از اواخر دهه ۱۹۶۰ به بعد)
بازگشت به میراث عربی-اسلامی و تلاش برای تلفیق اصالت و معاصرت. مهمترین آثار این دوره: «تجدید الفکر العربی»، «المعقول واللامعقول فی تراثنا الفکری» و «رؤیة إسلامیة».[۵]
نظریه ترکیبی «اصالت و معاصرت»
وی در دوره سوم فکری خود، نظریهای ارائه داد که بر اساس آن، فرهنگ بشری به چهار نظام اصلی تقسیم میشود: نظام دینی (اعتقادی)، نظام ادبی-هنری، نظام فکری-ارزشی و نظام علمی-تجربی. به باور او، دین بالاترین درجه اصالت و علم بالاترین درجه معاصرت را دارند و در میان آن دو، نظامهای فکری و ادبی قرار میگیرند. وی معتقد بود که هویت عربی حاصل تلاش انسان عرب در فهم دین، خلاقیت هنری، مشارکت فکری در تمدن بشری و فعالیت علمی است.[۶]
رابطه با قرآن و علم
او در کتاب «رؤیة إسلامیة» خود، تخلف جهان اسلام را ناشی از غفلت از مفهوم «اقرأ» دانست و تأکید کرد که اسلام هرگز با علم جدید تضاد ندارد؛ بلکه علم، رکن اساسی اسلام است و ابزار آن، عقل میباشد. به باور او، مسلمان باید از روح اسلام برای مشارکت در کشفیات علمی و تبدیل آن به فعالیت انسانی بهره گیرد.[۷]
مراجعه فکری و نقد پوزیتیویسم
او در کتاب «قصة عقل» (۱۹۸۴) که به نوعی زندگینامه فکری اوست، از شدت مواضع پوزیتیویستی پیشین خود فاصله گرفت و با اشاره به انتقادات وارده، محدوده پوزیتیویسم منطقی را تنها به علوم طبیعی منحصر کرد و آن را نافی متافیزیک و دین ندانست. او در این کتاب اعتراف کرد که انسان دارای چندین جنبه زندگی (علمی، هنری، اخلاقی، دینی و اجتماعی) است و این جنبهها مکمل یکدیگرند نه متعارض.[۸]
وی در تحلیل خود از احیای حیات فلسفی در مصر، نقش دو جنبش «احیای میراث» (تحقیق و نشر متون بنیادین فلسفه اسلامی) و «جنبش ترجمه» (انتقال مکاتب فلسفی غرب به عربی) را کارآمدترین عامل برای بیداری عقل و تفکر انتقادی معرفی کرده است.[۹]
جوایز و افتخارات
- جایزه دولتی تشویقی (مصر) در فلسفه (۱۹۶۰)[۱۰]
- نشان هنر و ادب از طبقه اول (۱۹۶۰)[۱]
- جایزه دولتی تقدیری در ادبیات (۱۹۷۵)[۲]
- نشان جمهوری از طبقه اول (۱۹۷۵)[۱]
- جایزه فرهنگ عربی از اتحادیه کشورهای عربی (۱۹۸۴)[۱۰]
- دکترای افتخاری از دانشگاه آمریکایی قاهره (۱۹۸۵)[۳]
- جایزه سلطان بن علی العویس (دوره دوم، ۱۹۹۰-۱۹۹۱) در رشته «دراسات إنسانیة و مستقبلیة»[۱۰]
وفات
زکی نجیب محمود سرانجام در ۸ سپتامبر سال ۱۹۹۳ میلادی (۱۷ شهریور ۱۳۷۲ شمسی) در قاهره درگذشت.[۱] پیش از مرگ، به دلیل ضعف بینایی از نوشتن بازمانده بود. آخرین کتاب او «حصاد السنین» (۱۹۹۱) بود.[۲]
آثار
دکتر زکی نجیب محمود بیش از ۴۰ کتاب در زمینههای فلسفه، ادبیات و نقد ادبی تألیف کرد و آثار متعددی را از انگلیسی به عربی ترجمه نمود.
تألیفات فلسفی
- المنطق الوضعی (دو جزء: «المنطق الصوری» و «فلسفة العلم») - ۱۹۵۱-۱۹۵۲[۱۱]
- خرافة المیتافیزیقا (چاپ بعدی با عنوان «موقف من المیتافیزقا») - ۱۹۵۳
- حیاة الفکر فی العالم الجدید - ۱۹۵۶
- برتراند رسل - ۱۹۵۶
- دیوید هیوم - ۱۹۵۷
- نحو فلسفة علمیة - ۱۹۶۰
- الشرق الفنان - ۱۹۶۱
- الجبر الذاتی (رساله دکتری) - ۱۹۶۲
آثار در زمینه تجدید فکر عربی
- تجدید الفکر العربی - ۱۹۷۰
- المعقول واللامعقول فی تراثنا الفکری - ۱۹۷۵
- ثقافتنا فی مواجهة العصر - ۱۹۷۶
- رؤیة إسلامیة (چاپ دوم، دارالشروق، ۱۹۹۳)[۷]
- فی تحدیت الثقافة العربیة - ۱۹۸۷
- عربی بین ثقافتین - ۱۹۹۰
آثار ادبی
- أرض الأحلام - ۱۹۳۹
- جنة العبیط - ۱۹۴۷
- شروق من الغرب - ۱۹۵۰
- قصة نفس (زندگینامه عاطفی) - ۱۹۶۵
- قصة عقل (زندگینامه فکری) - ۱۹۸۴
- حصاد السنین - ۱۹۹۱
ترجمهها (به عربی)
- محاورات أفلاطون - ۱۹۳۶
- تاریخ الفلسفة الغربیة (برتراند راسل) - ۱۹۵۰
- المنطق: نظریة البحث (جان دیویی) - ۱۹۵۹
- مشارکت در ترجمه «قصة الحضارة» (ویل دورانت)
آثار به فارسی
- منطق وضعی (ترجمه غلام حسن مجددی، با مقدمه اسدالله حبیب) - انتشارات دانشگاه کابل، ۱۳۴۷ش[۱۱]
مقالات و نقد ادبی
وی در زمینه نقد ادبی نیز صاحبنظر بود و مقالات متعددی در این حوزه نوشت. از جمله آرا و نظریات او در نقد ادبی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- تمایز میان «نقد ذوقی» (تأثری) و «نقد تحلیلی»؛
- اعتقاد به این که متن ادبی باید یک «فرد» (منحصربهفرد) باشد و از قالبهای تکراری بپرهیزد؛
- تحلیل آثار شاعرانی مانند عباس محمود عقاد، محمود سامی البارودی، صلاح عبدالصبور، احمد عبدالمعطی حجازی و أدونیس.[۱۲]
پانویس
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ پایگاه اطلاعرسانی دولت مصر (sis.gov.eg)، نمایه «زکی نجیب محمود»
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ دانشنامه المعرفة (marefa.org)، مدخل «زکی نجیب محمود»
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ موسسه هنداوی (hindawi.org)، نمایه «زکی نجیب محمود»
- ↑ پایگاه روزنامه الاهرام (gate.ahram.org.eg)، «۲۹ عاما على الرحیل.. ویبقى زکی نجیب محمود راسخا»، ۸ سپتامبر ۲۰۲۲
- ↑ مرکز الاتحاد للاخبار (aletihad.ae)، «رؤیة الفیلسوف الراحل د. زکی نجیب محمود.. تطور الفکر العربی یبدأ باللغة»، ۲۲ دسامبر ۲۰۲۰
- ↑ مجله الفیصل، «زکی نجیب محمود.. الفیلسوف الذی تجرأ على أفکاره»، ۱ مارس ۲۰۲۳
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ پایگاه ناشری (nashiri.net)، د. رواء محمود حسین، «د. زکی نجیب محمود: رؤیة إسلامیة داخل منظومة فلسفیة»، ۲۶ آوریل ۲۰۱۲
- ↑ روزنامه عمان (omandaily.om)، عبدالله العلیان، «المراجعات الفکریة الثاقبة.. زکی نجیب محمود مثالاً»، ۳۰ آوریل ۲۰۲۵
- ↑ مجله آینه پژوهش، «داستان احیای اندیشه فلسفی در مصر: روایت زکی نجیب محمود از تحقیق و نشر میراث فلسفی اسلام تا جنبش ترجمه متون فلسفه غرب»، ترجمه حمیدرضا تمدن
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ مؤسسة سلطان بن علی العویس (alowais.com)، نمایه «الدکتور زکی نجیب محمود»
- ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ کتابخانه مرکزی دانشگاه صنعتی شریف، نسخه فارسی «منطق وضعی» ترجمه غلام حسن مجددی، ۱۳۴۷ش
- ↑ سعید عدنان، «زکی نجیب محمود ناقداً»، مجله آداب المستنصریة، العدد ۱۴، سال ۱۴۰۶ق، صص۸۱-۹۸
منابع مقاله
- پایگاه اطلاعرسانی دولت مصر (sis.gov.eg)، نمایه «زکی نجیب محمود»
- دانشنامه المعرفة (marefa.org)، مدخل «زکی نجیب محمود»
- موسسه هنداوی (hindawi.org)، نمایه «زکی نجیب محمود»
- مؤسسة سلطان بن علی العویس (alowais.com)، نمایه «الدکتور زکی نجیب محمود»
- پایگاه روزنامه الاهرام (gate.ahram.org.eg)، «۲۹ عاما على الرحیل.. ویبقى زکی نجیب محمود راسخا»، ۸ سپتامبر ۲۰۲۲
- مجله الفیصل، «زکی نجیب محمود.. الفیلسوف الذی تجرأ على أفکاره»، ۱ مارس ۲۰۲۳
- پایگاه ناشری (nashiri.net)، د. رواء محمود حسین، «د. زکی نجیب محمود: رؤیة إسلامیة داخل منظومة فلسفیة»، ۲۶ آوریل ۲۰۱۲
- روزنامه عمان (omandaily.om)، عبدالله العلیان، «المراجعات الفکریة الثاقبة.. زکی نجیب محمود مثالاً»، ۳۰ آوریل ۲۰۲۵
- کتابخانه مرکزی دانشگاه صنعتی شریف، نسخه فارسی «منطق وضعی» ترجمه غلام حسن مجددی، ۱۳۴۷ش
- سعید عدنان، «زکی نجیب محمود ناقداً»، مجله آداب المستنصریة، العدد ۱۴، سال ۱۴۰۶ق
- مجله آینه پژوهش، «داستان احیای اندیشه فلسفی در مصر: روایت زکی نجیب محمود از تحقیق و نشر میراث فلسفی اسلام تا جنبش ترجمه متون فلسفه غرب»، ترجمه حمیدرضا تمدن
- مرکز الاتحاد للاخبار (aletihad.ae)، «رؤیة الفیلسوف الراحل د. زکی نجیب محمود.. تطور الفکر العربی یبدأ باللغة»، ۲۲ دسامبر ۲۰۲۰
وابستهها
- تاريخ علم المنطق عند العرب
- محاورات أفلاطون
- ثلاث رسائل فلسفية
- قصة الحضارة
- فلسفة هیجل
- محاورات أفلاطون: اوطیفرون، الدفاع، اقریطون، فیدون
- رحلة فى فكر زكى نجيب محمود
- قصة الفلسفة اليونانية
- قصة الفلسفة الیونانیة
- علم المستقبل على أبواب عصر جديد
- البراجماتية
- المنطق: نظرية البحث
- تاريخ الفلسفة الغربية
- الفلسفة بنظرة علمية
- فلسفة القرن العشرین: مجموعة مقالات فی المذاهب الفلسفیة المعاصرة
- الإحساس بالجمال
- الإحساس بالجمال: تخطیط لنظریه فی علم الجمال
- فلسفة الحضارة
- تاريخ الفلسفة الروسية
- الفلسفة الإنجليزية في مائة عام
- ثلاثة کتب فی میزان الاسلام
- في حياتنا العقلية
- في مفترق الطرق
- موقف بين الميتافيزيقا
- قشور و لباب
- قصة عقل
- قصه الفلسفة الحدیثة
- من زاوية فلسفية
- رؤیة إسلامیة
- حیاة الفکر في العالم الجدید
- تجدید الفکر العربي
- موقف من الميتافيزيقا
- عربي بين ثقافتين
- قيم من التراث
- جابر بن حيان
- أفكار و مواقف
- نحو فلسفه علمية
- قصة الفلسفة الحديثة
- الجبر الذاتی
- في تحديث الثقافة العربية
- المنطق الوضعی
- نظرية المعرفة (زکی نجیب محمود)
- الشرق الفنان
- تحلیلی از آرای جابر بن حیان
- المعقول و اللامعقول في تراثنا الفكري
- برتراند رسل
- فلسفة تاریخ الفن
- معني الخلود في الخبرات الإنسانية
- أعلام و أفكار (نظرات في التاریخ الثقافي)
- بعض مشكلات الفلسفة
- الموسوعة الفلسفية المختصرة