ربعی، عبدالله بن احمد

کلابی، عبدالوهاب بن احمد
نام کامل	عبدالله بن احمد بن ربیعة بن سلیمان بن خالد بن عبدالرحمن بن زبر بن عطارد بن عمرو بن حجر بن منقذ بن اسامة بن الجعید بن صبرة بن الدیل بن شنق بن افصی بن عبدالقیس بن لكیز بن هنب بن دعمی بن جدیلة بن اسد بن ربیعة بن نزار بن معد بن عدنان
نام‌های دیگر	ابن زبر
لقب	ابو محمد
نسب	ربعی، دمشقی، بغدادی
نام پدر	احمد بن ربیعة
ولادت	۲۵۵ق (۸۶۹م)
محل تولد	سامراء (عراق)
محل زندگی	بغداد، دمشق، فسطاط (مصر)
رحلت	۳۲۹ق (۹۴۱م) - روز دوشنبه ۳ ربیع الاول
مدفن	مصلی عبسون در فسطاط (مصر)
طول عمر	۷۴ سال قمری
فرزندان	ابو سلیمان محمد بن عبدالله بن احمد (محدث ثقه)
دین	اسلام
پیشه	قاضی، محدث، فقیه، مورخ
منصب	قاضی دمشق (۳۱۰-۳۱۲ق) و قاضی مصر (دوره‌های متعدد: ۳۱۷، ۳۲۰، ۳۲۴، ۳۲۹ق)
اطلاعات علمی
درجه علمی	امام، عالم، محدث، فقیه (با وجود ضعف در وثاقت)
علایق پژوهشی	حدیث، تاریخ، فقه، اخبار و سیر
اساتید	عباس دوری ابو بکر صاغانی ابو داود سجستانی حنبل بن اسحاق یوسف بن مسلم عبدالله بن محمد بن شاکر احمد بن عبید بن ناصح محمد بن سلیمان منقری محمد بن یونس کدیمی و بیش از ۵۰ استاد دیگر
شاگردان	ابو سلیمان محمد بن عبدالله (پسرش) دارقطنی ابن شاهین احمد بن قاضی میانجی ابو بکر بن ابی حدید عبدالله بن موسی هاشمی عبدالله بن احمد بن مالک بیع
برخی آثار	تشریف الفقر علی الغنی اخبار الاصمعی سیرة الدولتین شروط النصاری اخبار من ضرب من العلماء فی محنته اخبار عمر و بدء اسلامه وصایا العلماء عند الموت جزءان من حدیثه (کبیر و صغیر) کتاب معرفة الرجال علل الحدیث

ابومحمد عبدالله بن احمد بن ربیعة بن زبر ربعی دمشقی، مشهور به ابن زبر (۲۵۵-۳۲۹ق)، قاضی، محدث، فقیه و مورخ پرآوازه اما بحث‌برانگیز قرن چهارم هجری بود. وی با وجود علم گسترده به حدیث، اخبار و تاریخ، به دلیل ضعف در وثاقت و اتهامات مالی و اخلاقی مورد انتقاد شدید بزرگان علم رجال قرار گرفت.

ولادت

عبدالله بن احمد بن زبر در سال ۲۵۵ هجری قمری (۸۶۹ میلادی) در شهر سامراء (در عراق کنونی) متولد شد. بنا به نقل پسرش ابو سلیمان، ولادت او در همین سال بوده است.

تحصیلات

ابن زبر از محدثان و فقهای بزرگ زمان خود بود و نزد اساتید بسیاری تحصیل کرد. از جمله مهم‌ترین اساتید وی می‌توان به عباس دوری، ابو بکر صاغانی، ابوداود سجستانی، حنبل بن اسحاق، یوسف بن مسلم، عبدالله بن محمد بن شاکر، احمد بن عبید بن ناصح، محمد بن سلیمان منقری، محمد بن یونس کدیمی و بیش از پنجاه استاد دیگر اشاره کرد. ذهبی در توصیف او می‌گوید: «کثیرالسماع بود اما متقن نبود.»

فعالیت‌ها

مناصب قضایی

ابن زبر چندین دوره به عنوان قاضی در شهرهای دمشق و مصر منصوب شد:

قضاوت دمشق: نخستین بار در سال ۳۱۰ هجری پس از عزل زکریا بن احمد به قضاوت دمشق رسید و تا سال ۳۱۲ هجری در این سمت بود. عزل او در روز یکشنبه، بیستم ربیع الآخر سال ۳۱۲ هجری انجام گرفت.

قضاوت مصر: وی چهار دوره قضاوت مصر را بر عهده داشت:

• دوره اول: ورود در نیمه محرم ۳۱۷، عزل در ۲۰ جمادی الآخره ۳۱۷ (حدود شش ماه)
• دوره دوم: آغاز در ۱۱ جمادی الآخره ۳۲۰، پایان در ۱۰ صفر ۳۲۱
• دوره سوم: آغاز در ۵ شعبان ۳۲۴، مدت حدود دو ماه
• دوره چهارم (آخرین): ورود در اول ربیع الاول ۳۲۹، وفات در ۳ ربیع الاول ۳۲۹ (حدود یک ماه)

ویژگی‌های علمی و اخلاقی

توصیفات مثبت:

• مسبحی او را چنین توصیف کرده است: «شیخی ضابط از زیرکان، کارگشا، آگاه به اخبار، کتاب‌ها و سیره دو دولت (عباسی و اموی)»
• مجالس او پررونق بود؛ «املا می‌کرد و بر او می‌خواندند»

انتقادات و تضعیفات:

• خطیب بغدادی: «غیر ثقة» (قابل اعتماد نبود)
• مسلمة بن قاسم: «ضعیف بود، به کذب متهم بود»
• دارقطنی: نقل کرده که وارد مجلس ابن زبر شد و دید او از یک جزء حدیث املا می‌کند و متن از جزء دیگر است، و گمان می‌کرد دارقطنی متوجه نمی‌شود.
• یحیی بن مکی معدل: «اگر ابن زبر عادل بود، هرگز او را قاضی نمی‌کردم»

وفات

عبدالله بن احمد بن زبر در روز دوشنبه، سوم ربیع‌الاول سال ۳۲۹ هجری قمری (دسامبر ۹۴۰ میلادی) در شهر فسطاط (مصر قدیم) درگذشت. علت وفات او ابتلا به اسهال ذکر شده است که حدود یک ماه پیش از مرگ بدان مبتلا شد. وی در سن ۷۴ سالگی در مصلی عبسون در فسطاط به خاک سپرده شد.

پسرش: ابو سلیمان ابن زبر

محمد بن عبدالله بن احمد بن زبر، ملقب به ابو سلیمان (متوفای ۳۷۹ق)، از حافظان و محدثان بزرگ شام بود. او در ذی‌الحجه سال ۲۹۸ هجری در رقه متولد شد و از پدرش و بزرگان دیگری روایت کرد. برخلاف پدر، او مورد وثوق و اعتماد بود: «ثقه، حافظ، نبیل» و محدث دمشق در زمان خود به شمار می‌رفت. از تألیفات او می‌توان به «اخبار ابن ابی ذئب» و «تاریخ مولد العلماء و وفیاتهم» اشاره کرد.

آثار

ابن زبر تألیفات متعددی در زمینه‌های حدیث، تاریخ و سیره از خود به جای گذاشت:

• تشریف الفقر علی الغنی (در فضیلت فقر بر غنا)
• اخبار الاصمعی (اخبار و اشعار اصمعی) - منتخبی از آن توسط ضیاء مقدسی چاپ شده است
• سیرة الدولتین (تاریخ دو دولت عباسی و اموی)
• شروط النصاری (شرایط اهل ذمه) - این کتاب به صورت جزئی مستقل در کتابخانه نور موجود است
• اخبار من ضرب من العلماء فی محنته (اخبار علمایی که در محنه شکنجه شدند)
• اخبار عمر و بدء اسلامه (اخبار عمر بن خطاب و آغاز اسلام او)
• وصایا العلماء عند الموت (وصیت‌های علمای هنگام مرگ) - این کتاب چاپ شده است
• جزءان من حدیثه (دو جزء حدیثی) - معروف به کبیر و صغیر
• کتاب معرفة الرجال (شناخت رجال حدیث)
• علل الحدیث (روایت شده از امام احمد)

منابع مقاله

• خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق، ج9
• زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج4
• ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۵ق، ج27
• کلابی، عبدالوهاب بن احمد، جزء فیه شروط النصاری، بیروت: دار البشائر الإسلامیة، ۱۴۲۷ق
• انصاری، موسی بن یوسف، نزهة الخاطر و بهجة الناظر، صنعا: وزارة الثقافة و السیاحة، ۱۹۹۱م، ج1
• کندی، محمد بن یوسف، الولاة و کتاب القضاة، بیروت: مطبعة الآباء الیسوعیین، ۱۹۰۸م
• ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق، ج3
• منجد، صلاح‌الدین، معجم المؤرخین الدمشقیین و آثارهم المخطوطة و المطبوعه، بیروت: دار الکتاب الجدید، ۱۳۹۸ق
• ربعی، محمدبن عبدالله، الجزء فیه من أخبار ابن أبی ذئب، بیروت: مؤسسة الریان للطباعة و النشر و التوزیع، ۱۴۲۵ق
• ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق، ج15

وابسته‌ها

• المنتقي من أخبار الأصمعي
• جزء فیه شروط النصاری
• لقاء العشر الأواخر بالمسجد الحرام