نمیری، محمد بن‌ نصیر

ابوشعیب محمد بن نصیر نمیری
نام کامل	محمد بن نصیر بن عبدالرحمن بن جواد بن شعیب
نام‌های دیگر	ابوشعیب، ابوجعفر (به دلیل داشتن فرزندی به نام جعفر)
نسب	نمیری (منسوب به بنی‌نمیر)، بصری، بکری، عبدی
نام پدر	نصیر بن عبدالرحمن
ولادت	نامشخص (احتمالاً اوایل قرن سوم هجری)
محل تولد	بصره (یا کوفه/خوزستان)، قلمرو خلافت عباسی
محل زندگی	بصره، سامرا، بغداد
رحلت	۲۷۰ هجری قمری (به قولی ۲۵۹ یا ۲۶۰ق)
فرزندان	جعفر، احمد (مختلف‌فیه)
دین	اسلام (ادعا)
مذهب	غلات شیعه (بنیان‌گذار فرقه نصیریه/علویان)
منصب	مدعی بابیت امام حسن عسکری(ع)
اطلاعات علمی
اساتید	علی بن حسکه قمی عمر بن فرات بغدادی محمد بن موسی شریعی
معاصرین	امام هادی(ع) امام حسن عسکری(ع) محمد بن عثمان عمری اسحاق بن محمد احمر
شاگردان	حسین بن حمدان خصیبی محمد بن جندب
برخی آثار	کتاب الاکوار و الادوار کتاب المثال و الصورة کتاب باطن التکلیف کتاب الموارد کتاب المجالس النمیریة

ابوشعیب محمد بن نُصَیر نُمَیری بصری بکری عبدی (متوفای ۲۷۰ق)، از مدعیان بابیت (به معنای اصطلاحی در منابع کهن شیعی، یعنی واسطه فیض و رابط میان امام معصوم و مردم) و نیابت خاصه در عصر امام حسن عسکری(ع) و بنیان‌گذار فرقه «نصیریه» (علویان امروزی) بود. او ابتدا از اصحاب امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) به شمار می‌رفت، اما پس از شهادت امام عسکری(ع)، ادعای بابیت و سپس نبوت و در نهایت الوهیت کرد. علمای شیعه او را از غلات دانسته و روایت شده که امام حسن عسکری(ع) و محمد بن عثمان عمری (نایب دوم امام زمان(ع)) او را لعن کرده‌اند. عقاید او شامل غلو در مورد ائمه، اعتقاد به تناسخ، اباحیگری و حلال شمردن محارم و لواط بوده است. فرقه نصیریه پس از او توسط شاگردش حسین بن حمدان خصیبی تدوین و گسترش یافت.

ولادت و نسب

ابوشعیب محمد بن نصیر بن عبدالرحمن بن جواد بن شعیب نمیری بصری بکری عبدی، در شهر بصره (و به قولی کوفه یا خوزستان) به دنیا آمد. تاریخ دقیق ولادت او در منابع ذکر نشده است. نسب وی به قبیله «بنی‌نمیر» (از قبایل عرب) می‌رسد. برخی منابع احتمال داده‌اند که او اصالتاً کوفی یا حتی از خوزستان (فارس) بوده باشد، اما قول مشهور بصری بودن اوست.

تحصیلات و اساتید

محمد بن نصیر تحصیلات خود را در شهرهای بصره، کوفه، سامرا و به ویژه نزد استادان بغداد فراگرفت و در میان هم‌روزگاران خود، دارای موقعیت علمی قابل توجهی شد. او در دوران تحصیل با افراد منحرفی ارتباط یافت و در اثر آموزش‌هایی که نزد برخی اساتید فراگرفت، دچار عقاید انحرافی گشت.

از استادان او می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

• علی بن حسکه قمی
• عمر بن فرات بغدادی (متوفای حدود ۲۵۷ق)
• محمد بن موسی شریعی (متوفای حدود ۲۶۱ق)

فعالیت‌ها

ارتباط با امامان شیعه

محمد بن نصیر ابتدا از اصحاب امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) بود. در منابع منسوب به او و پیروانش، او به عنوان کسی که مستقیماً از امام یازدهم کسب فیض کرده و «باب» او بوده است، یاد می‌شود.

ادعای بابیت و نیابت

پس از شهادت امام حسن عسکری(ع) در سال ۲۶۰ق، محمد بن نصیر به طور آشکار ادعای نیابت خاصه برای امام زمان(عج) کرد و خود را نایب و فرستاده امام معرفی نمود. در منابع رجالی کهن شیعه، از این ادعا با عنوان «ادعای بابیت» یاد شده است.

نکته: واژه «باب» و «بابیت» در این منابع کهن، در معنای اصطلاحی «درگاه و واسطه فیض امام» به کار رفته است (مانند نواب اربعه که «ابواب» امام زمان(عج) خوانده می‌شدند). این مفهوم کاملاً متفاوت از «آیین بابی» است که سید علی‌محمد شیرازی (موسوم به باب) در قرن سیزدهم هجری بنیان نهاد و مدعی نسخ شریعت اسلام و آوردن دینی جدید شد. اشاره به «بابیت» در این مقاله، تنها در چارچوب اصطلاحات تاریخی شیعی است و ارتباطی با آیین بابی و بهائی ندارد.

او در این امر با محمد بن عثمان عمری (نایب دوم امام زمان(ع)) رقابت می‌کرد. بر اساس گزارش منابع، او پس از محمد بن موسی شریعی (باب مخمسی) ادعای بابیت کرده است.

ادعای نبوت و الوهیت

وی سپس ادعاهای خود را فراتر برد و خود را پیامبر و رسولی از سوی امام هادی(ع) معرفی کرد. او معتقد بود که خداوند در امام هادی(ع) حلول کرده و وی خدای جهانیان است. در نهایت، برخی منابع ادعای الوهیت برای خودش را نیز به او نسبت داده‌اند. پیروان او معتقدند که خداوند در وجود نمیری حلول کرده است.

عقاید انحرافی

از عقایدی که به محمد بن نصیر نسبت داده شده است:

• اعتقاد به تناسخ (حلول ارواح انسان‌ها پس از مرگ در بدن انسان دیگر)
• قول به اباحه محارم و حلال شمردن ازدواج با محارم
• تحلیل نکاح مردان با یکدیگر و حلال شمردن لواط (با توجیه تواضع برای مفعول و لذت برای فاعل)
• انکار قیامت

لعنت از سوی امام عسکری(ع) و نایبان

بر اساس گزارش‌های منابع رجالی شیعه، امام حسن عسکری(ع) محمد بن نصیر را لعن کرده و از او بیزاری جسته است. نصر بن صباح (متوفای حدود ۳۰۰ یا ۳۱۰ق) نیز از لعن شدن ابن‌نصیر از سوی امام هادی(ع) سخن گفته است. همچنین محمد بن عثمان عمری (نایب دوم امام زمان(ع)) او را لعنت کرده و شیعیان را از همنشینی با او برحذر داشت.

وفات

محمد بن نصیر در سال ۲۷۰ هجری قمری درگذشت (به قولی ۲۵۹ یا ۲۶۰ق). هنگام مرگ، زبانش سنگین شده بود و وقتی از او درباره جانشینش پرسیدند، با لکنت کلمه «احمد» را بر زبان آورد. پیروان او پس از مرگش به سه گروه تقسیم شدند: گروهی پسرش احمد، گروهی احمد بن موسی بن فرات و گروهی احمد بن ابی‌الحسین بن بشر بن یزید را جانشین او دانستند. سعد اشعری (متوفای ۳۰۱ق) گزارش کرده است که پس از ابن‌نصیر، نصیریه پراکنده شدند و به چیزی برنگشتند. ابوالحسینی نیز به دوستی و همراهی محمد بن موسی بن فرات با او و وفات ابن‌نصیر در سال ۲۷۰ق اشاره کرده است.

شاگردان

مهم‌ترین شاگرد و جانشین فکری محمد بن نصیر، حسین بن حمدان خصیبی است که مذهب نصیریه (علویان) را تدوین و گسترش داد. همچنین محمد بن جندب از راویان اصلی سخنان و کتب او به شمار می‌رود.

آثار

آثار منسوب به محمد بن نصیر که عمدتاً توسط پیروانش تدوین شده و انتساب برخی از آنها به او مورد تردید است، عبارتند از:

• کتاب الاکوار و الادوار (الاکوار النورانیة و الادوار الروحانیة) – مهم‌ترین اثر منسوب به او که به تبیین کیهان‌شناسی عرفانی و نظریه ادوار و اکوار (چرخه‌های تکراری خلقت) می‌پردازد.
• کتاب المثال و الصورة – درباره تفاوت میان «مثال» (امام صامت یا وصی) و «صورة» (امام قائم یا مظهر تام الهی)
• کتاب باطن التکلیف – رساله‌ای کوچک درباره استنباط احکام شریعت با رویکرد باطنی
• کتاب الموارد (تحفة کل وارد) – مجموعه‌ای از تعلیقات و منتخب‌های کوتاه از سایر کتب او
• کتاب المجالس النمیریة – شامل گزارش‌هایی از مناظرات و گفتگوهای او با مخالفان و موافقان
• کتاب الکافی (منسوب) – برخی منابع اشاره کرده‌اند که کتابی به نام «الکافی» داشته که بعدها مفقود شده است.

نظر علمای شیعه و اهل سنت

علمای شیعه و سنی محمد بن نصیر را به عنوان یک غالی و منحرف معرفی کرده‌اند:

• شیخ طوسی در کتاب رجال خود او را «غال» معرفی کرده است.
• نجاشی و کشّی نقل کرده‌اند که امام حسن عسکری(ع) او را لعن کرده است.
• ابن غضائری می‌گوید: «او از افاضل اهل بصره بود اما ضعیف (در دین) شد و بدعت نصیریه از او شروع شد.»
• نوبختی در کتاب فرق الشیعه می‌نویسد: «فرقه‌ای شاذ از قائلین به امامت علی بن محمد(ع) گفتند به نبوت مردی به نام محمد بن نصیر نمیری که ادعا می‌کرد امام هادی(ع) او را به نبوت مبعوث کرده است.»
• ابوالحسن اشعری در مقالات الإسلامیین از «نمیریه» به عنوان یکی از فرقه‌های غلات نام برده است.

منابع مقاله

• مدبک، جمیل، العلویون، بیروت: کریبس انترناشیونال، ۲۰۰۰م، ص۳۴-۳۶
• شوشتری، محمدتقی، قاموس الرجال، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۶۸ش، ج۹، ص۶۲۲-۶۲۵
• شبوط، ابراهیم، ضعفاء الرواة، بیروت: مرکز الانماء الحضاري، ۱۴۳۱ق/۲۰۱۰م، ص۵۱۶-۵۲۰
• ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب کلامی، قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)، ۱۴۰۲ش/۱۴۴۵ق، ص۱۸۵-۱۸۸
• خاتمی، احمد، فرهنگ علم کلام: شرح لغات و اصطلاحات و اعلام علم کلام، تهران: صبا، ۱۳۷۰ش، ص۲۱۶
• محمّد بن نصیر نمیری بصری، خبرگزاری رسمی حوزه
• طرطوسی، موسی، رسائل الحکمة العلوية، دیار عقل - لبنان: دار لأجل المعرفة، ص۷-۲۵
• اکبری، عمیدرضا؛ جمالی فر، مهدی؛ عادل زاده، علی، نصیریه تاریخ، منابع و عقاید، قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، چاپ اول، تابستان ۱۴۰۲ش، ص۲۳-۲۷، ۵۵-۵۹
• ابوالحسینی، رحیم، عالمان شيعه، قم: شیعه شناسی، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۳۲۳
• مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی عصر(عج): محمد بن نصیر نمیری

وابسته‌ها

• رسائل الحکمة العلوية