سوره توحید

الإخلاص (توحید)
اطلاعات سوره
شماره سوره	۱۱۲
جزء	۳۰
حزب	۶۰
نزول	۲۲
ترتیب در مصحف	۱۱۲
تعداد آیات	۴
تعداد کلمات	۱۵
تعداد حروف	۴۷
آیه سجده‌دار	ندارد
محل نزول	مکه (مکی)
نام‌های دیگر	سوره توحید، سوره صمد، سوره ولایت
بعد از	سوره ماعون
قبل از	سوره فلق

سوره توحید یا الإخلاص صد و دوازدهمین سوره قرآن است که ۴ آیه دارد و در جزء سی‌ام قرآن جای دارد. این سوره مکی است و به اعتقاد مسلمانان در مکه بر پیامبر اسلام نازل شده است. محتوای اصلی این سوره، توحید و توصیف خدای یگانه و نفی هرگونه شبیه و همتا برای اوست. به دلیل تأکید بر خلوص ایمان (إخلاص)، این سوره به «الإخلاص» نامگذاری شده است.

آیات

سوره توحید در چهار آیه کوتاه، خلاصه و چکیده عقیده اسلامی درباره خدا را بیان می‌کند:

«قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» (بگو او خداى یکتاست)
«اللَّهُ الصَّمَدُ» (خداى بى‌نیاز و پناه همه است)
«لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ» (نه زاده شده و نه مى‌زاید)
«وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ» (و هیچ کس برای او همتا نیست)

اسامی سوره

اخلاص، قل هو الله احد، اساس، توحید، نسبة الرب، صمد، نور، مانعه، نجات، ولایت، تفريد، تجرید، محضر؛ مقشقشه، معرفت، منفّره، برائت، امان، مذکره، معوذه، جمال.^[۱]

علت نام‌گذاری

• «سوره اخلاص» به خاطر اینکه این اسم مختصر توانسته است معانی این سوره را در خود جمع کند به این نام مشهور شده است.
• «سوره قل هو الله احد» به خاطر شروع سوره با این عبارت مشهور شده است.
• «سوره اساس» به خاطر اشتمال این سوره به توحید الهی که اساس اسلام است.
• «سوره توحید» به جهت اثبات وحدانیت خدا.
• «سوره صمد» به خاطر وجود لفظ «صمد» که از صفات الهی است.
• «سوره نور» به خاطر روایت اینکه این سوره نور قرآن است.
• «سوره مانعه» به خاطر روایت اینکه مانع عذاب قبر و آتش است.
• «سوره نجات» به خاطر نجات‌دهندگی از کفر و آتش.
• «سوره ولایت» به خاطر اینکه شناخت وحدانیت خدا سبب ولایت مؤمنان می‌شود.
• «سوره معوّذه» بخاطر سخن پیامبر(ص) به عثمان بن مظعون برای تعویذ.

تعداد آیات

سوره اخلاص چهار آیه دارد.

تعداد کلمات

سوره اخلاص پانزده کلمه دارد. (لازم به ذکر است اقوال در تعداد کلمات سوره‌های قرآن مختلف است)

تعداد حروف

سوره اخلاص چهل‌و‌هفت حرف دارد. (لازم به ذکر است اقوال در تعداد حروف سوره‌های قرآن مختلف است)

اهداف و آموزه‌ها

هدف اصلی سوره اخلاص روشن ساختن ابعاد توحید است.

محتوا و موضوعات

سوره اخلاص چنانکه از نامش پیدا است (سوره اخلاص و سوره توحید) از توحید پروردگار، و یگانگی او سخن می‌گوید، و در چهار آیه کوتاه چنان توصیفی از یگانگی خداوند کرده که نیاز به اضافه ندارد.

فضائل، خواص و ثواب قرائت

در حدیث ابی‌بن‌کعب است که هر کس آن را قرائت کند مثل آن است که یک سوم قرآن را خوانده و به او به عدد هر کس که به خدا و ملائکه و کتب سماوی و پیامبران خدا و روز قیامت ایمان آورده، ده حسنه اجر و ثواب داده می‌شود.

از ابی‌درداء از پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله روایت شده که فرمود: «آیا عاجز است کسی از شما که یک سوم قرآن را در شب بخواند؟ گفتم یا رسول الله کیست که بتواند این کار را بکند؟ فرمود: بخوانید «قل هو الله» را».

از انس از پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله روایت شده که فرمود: «هر کس یک بار «قل هو الله احد» بخواند به او برکت داده شود و اگر دوبار بخواند به او و خاندان او برکت داده شود، و اگر سه بار بخواند به او و خاندانش و تمام همسایگان او برکت داده شود، پس اگر دوازده مرتبه بخواند، برای او دوازده قصر در بهشت بنا شود، پس نگهبانان بهشت گویند برویم تا قصر برادرمان را تماشا کنیم، پس اگر صد مرتبه آن را بخواند گناه بیست‌و‌پنج سال او بخشیده شود البته غیر از گناه خون و مال (حق الناس) پس اگر چهار صد مرتبه بخواند گناه چهار صد سال او آمرزیده شود، و اگر هزار مرتبه بخواند نمیرد مگر آنکه جای خود را در بهشت ببیند یا دیگری مکان او را دیده و برای او بگوید».

از سهل‌بن‌سعد ساعدی روایت شده که گفت: مردی شرفیاب حضور پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله شده و به آن حضرت از فقر و تنگی معاش شکایت نمود، پس پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: هر گاه داخل منزلت شدی اگر کسی در خانه بود سلام کن، و اگر کسی هم در خانه‌ات نبود سلام کن و یک مرتبه «قل هو الله احد» را بخوان. پس آن مرد به این دستور عمل کرد و خداوند روزی فراوان به او مرحمت کرد تا به همسایگانش احسان نمود.

سکونی از امام صادق علیه‌السلام روایت کرده که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله بر جنازه سعدبن‌معاذ نماز خواند و چون از نمازش فارغ شد فرمود: «هفتاد هزار فرشته که در میان آنها جبرئیل بود آمدند و بر سعد نماز خواندند، به جبرئیل گفتم سعد به واسطه چه عملی مستحق نماز شما شد؟ گفت به خاطر اینکه «قل هو الله احد» را می‌خواند؛ در حال نشسته و ایستاده و سواره و پیاده و در رفتن و برگشتن». (و خلاصه در هر حال).

منصوربن‌حازم از امام صادق علیه‌السلام روایت کرده که فرمود: «کسی که یک روز از او بگذرد و در نمازهای پنج‌گانه واجبش سوره «قل هو الله احد» را نخواند به او گفته می‌شود: بنده خدا! تو از نمازگزاران نیستی».

ابوبکر حضرمی از آن حضرت روایت نموده که فرمود: «کسی که ایمان به خدا و روز قیامت داشته باشد، پس نباید بعد از هر نماز واجبی «قل هو الله احد» را ترک کند، و به درستی که کسی که «قل هو الله احد» را بعد از هر نماز واجب بخواند برای او خیر دنیا و آخرت جمع شده و خدا او و پدر و مادرش و فرزندانش را بیامرزد».

عبدالله‌بن‌حجر گوید: شنیدم که امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرمود: «کسی که یازده مرتبه بعد از نماز صبح «قل هو الله احد» بخواند در این روز گناهی مرتکب نشود و بینی شیطان را به خاک بساید».

ابراهیم‌بن‌مهزم از کسی که از موسی‌بن‌جعفر علیه‌السلام شنیده بود روایت نموده که می‌فرمود: «کسی که «قل هو الله احد» را میان خود و هر جبار و ستمکاری مقدم بدارد خدا شر وی را از او منع می‌کند، و آن را از جلوی او و از پشت سرش و از راست و چپش بخواند، پس هر گاه این کار را کرد خدا روزی کند خیر او را و منع نماید از او شر او را، و فرمود هر گاه از کاری ترسید صد آیه از هر کجا که خواستی از قرآن بخوان آن گاه بگو سه مرتبه «اللهم اكشف عنّی البلاء»».

عیسی‌بن‌عبدالله از پدرش از جدش از علی علیه‌السلام روایت کرده که گفت: «رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: کسی که صد مرتبه «قل هو الله احد» در موقع خواب بخواند خدا گناه پنجاه سال او را می‌آمرزد».

محل نزول

سوره اخلاص مکی و بعضی گفته‌اند مدنی است.

زمان نزول

تاریخ نزول سوره اخلاص در ما بین ابتدای وحی و هجرت مسلمین به حبشه است و بعد از سوره ناس نازل شده است.

فضای نزول

از امام صادق علیه‌السلام چنین نقل شده: یهود از رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله تقاضا کردند خداوند را برای آنها توصیف کند، پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله سه روز سکوت کرد و پاسخی نگفت، تا این سوره نازل شد و پاسخ آنها را بیان کرد.

در بعضی از روایات آمده که این سؤال‌کننده عبدالله‌بن‌صوریا یکی از سران معروف یهود بود، و در روایت دیگری آمده که عبدالله‌بن‌سلام چنین سؤالی را از پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در مکه کرد، سپس ایمان آورد، و ایمان خود را هم چنان مکتوم می‌داشت. و در روایات دیگری آمده است که مشرکان مکه چنین سؤالی را کرده‌اند و در بعضی از روایات نیز آمده که سؤال‌کنندگان گروهی از مسیحیان نجران بودند.

در میان این روایات تضادی وجود ندارد زیرا ممکن است این سؤال از ناحیه همه آنها مطرح شده باشد و این خود دلیلی است بر عظمت فوق‌العاده این سوره که پاسخگوی سؤالات افراد و اقوام مختلف است.

ترتیب در مصحف

سوره اخلاص صد و دوازدهمین سوره در چینش کنونی قرآن به شمار می‌آید.

ترتیب بر اساس نزول

سوره اخلاص بیست‌و‌دومین سوره در ترتیب نزول می‌باشد و بعد از سوره ناس نازل شده است. (لازم به ذکر است اقوال در ترتیب نزول سوره‌های قرآن مختلف است)

ارتباط با سوره قبلی

چون خداوند سبحان در سوره مسد دشمنان اهل توحید را مذمت کرد، در سوره اخلاص توحید را بیان کرد.

ویژگی

سوره اخلاص را «شناسنامه خدا» دانسته‌اند؛ یعنی در این سوره خدا را با نام معرفی می‌کند و نسب او را مشخص می‌سازد که پدر و مادر و فرزندی ندارد و در جملاتی کوتاه، خدا را نسبتاً به صورت کامل معرفی می‌کند.

سوره اخلاص از سور مفصلات می‌باشد. ابن قتیبه می‌گوید: «مفصلات سوره‌های کوچکی هستند که بعد از سور مثانی آمده‌اند. اینکه چرا این سوره‌ها را مفصل نامیده‌اند به خاطر کوتاه بودن آنها و اینکه بسیار به واسطه «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ» از یکدیگر جدا شده‌اند.»

روایتی است که از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «خداوند هفت سوره طوال را به جای تورات و سوره‌های مئین را به جای انجیل و سوره‌های مثانی را به جای زبور به من داد، و پروردگارم مرا با دادن سوره‌های مفصّل فزونی بخشید.»

منابع

؟؟؟

پیوند به بیرون

• متن و ترجمه سوره توحید (به انگلیسی و عربی، و...)