خوارزمی، محمد بن موسی

محمد بن موسی خوارزمی
پرونده:NUR06369.jpg
نام کامل	ابوعبدالله محمد بن موسی خوارزمی
لقب	استاد
نام پدر	موسی
ولادت	حدود ۱۶۴ق (حدود ۷۸۰م)
محل تولد	خوارزم (در آسیای مرکزی، ازبکستان کنونی)
محل زندگی	بغداد
رحلت	حدود ۲۳۲ق (حدود ۸۴۷م)
دین	اسلام
پیشه	ریاضی‌دان، اخترشناس، جغرافی‌دان، تاریخ‌نویس
منصب	سرپرست خزانه کتاب‌های حکمت (بیت‌الحکمه) در زمان مأمون
اطلاعات علمی
درجه علمی	سرآمد علوم ریاضی و نجوم در روزگار خود
علایق پژوهشی	ریاضیات، نجوم، جغرافیا، تاریخ
اساتید	استفاده از آثار یونانی (بطلمیوس، اقلیدس، دیوفانتوس) و هندی
شاگردان	ابوکامل شجاع بن اسلم (متأثر از آثار) ابوریحان بیرونی (متأثر از آثار) عمر خیام (متأثر از آثار)
برخی آثار	الجبر و المقابلة الزیج (اول و دوم) صورة الارض کتاب الحساب کتاب التاریخ کتاب الرخامة العمل بالاسطرلاب رسالة فی استخراج تاریخ الیهود

محمد بن موسی خوارزمی (حدود ۱۶۴-۲۳۲ق)، ریاضی‌دان، اخترشناس، جغرافی‌دان و تاریخ‌نویس نامدار ایرانی در نیمه دوم سده دوم و ربع نخست سده سوم قمری. وی واضع علم جبر، بنیانگذار روش‌های نظام‌مند حل مسائل (الگوریتم) و از بزرگترین دانشمندان بیت‌الحکمه در زمان خلافت مأمون عباسی بود. کتاب «الجبر و المقابلة» او پایه‌گذار علم جبر شد و قرن‌ها مرجع اصلی آموزش ریاضیات در اروپا بود. نام او در زبان‌های اروپایی به صورت Algorithm (الگوریتم) و Algebra (جبر) باقی مانده است.

ولادت

ابوعبدالله محمد بن موسی خوارزمی، منسوب به خوارزم (منطقه‌ای در آسیای مرکزی، ازبکستان کنونی) است. تاریخ دقیق ولادت او مشخص نیست، اما بر اساس قرائن تاریخی، حدود سال ۱۶۴ هجری قمری (۷۸۰ میلادی) تخمین زده می‌شود. از زندگی او پیش از انتقال به بغداد آگاهی چندانی در دست نیست.

تحصیلات

خوارزمی در خوارزم دانش مقدماتی را فراگرفت و سپس به بغداد رفت و در بیت‌الحکمه به فعالیت علمی پرداخت. او از آثار یونانی (بطلمیوس، اقلیدس، دیوفانتوس) و منابع هندی بهره برد و با بهره‌گیری از آن‌ها، علوم ریاضی، نجوم، جغرافیا و تاریخ را به سطحی بی‌نظیر ارتقا داد. برخی منابع احتمال داده‌اند که او در اندازه‌گیری درجه‌ای از محیط زمین که مأمون سفارش داده بود، شرکت داشته است.

فعالیت‌ها

خوارزمی به دستور خلیفه عباسی مأمون (حکومت: ۸۱۳-۸۳۳ م) به عنوان سرپرست خزانه کتاب‌های حکمت (بیت‌الحکمه) در بغداد منصوب شد و مأموریت یافت کتاب‌های یونانی را جمع‌آوری و ترجمه کند. او کتاب «مجسطی» بطلمیوس را خلاصه کرد و آن را «السند هند» (به معنای روزگار دراز) نامید که زیربنای علم اخترشناسی پس از اسلام شد.

سازمان فرهنگی ملل متحد (یونسکو) سال ۱۹۸۳ میلادی را به عنوان هزار و صد و پنجاهمین سال وفات خوارزمی برگزید و از کشورهای عضو خواست که کنگره‌ای برای بزرگداشت او برگزار کنند. در ایران، مجموعه مقالات ارائه شده در این نگره به صورت یادنامه‌ای جامع منتشر شد.

جرج سارتن، مورخ علم، نیمه اول سده نهم میلادی را «عصر خوارزمی» نامیده است.

وفات

کدرباره تاریخ وفات خوارزمی اختلاف نظر وجود دارد. برخی منابع آن را بین سال‌های ۲۲۰ تا ۲۳۰ ق، برخی سال ۲۰۵ ق و قول مشهورتر پس از سال ۲۳۲ ق (۸۵۰ م) ذکر کرده‌اند. بر اساس گزارشی از طبری که در آن «محمد بن موسی الخوارزمی المجوسی القطربلی» در زمره منجمان حاضر بر بالین واثق (حک: ۲۲۷-۲۳۲ق) آمده، نالینو سال وفات او را پس از ۲۳۲ق دانسته است، اما برخی محققان این گزارش را مربوط به محمد بن موسی بن شاکر دانسته و آن را رد کرده‌اند.

آثار

از مهمترین آثار خوارزمی که در منابع ذکر شده است:

ریاضیات و حساب

• الجبر و المقابلة (الکتاب المختصر فی حساب الجبر و المقابلة): مهم‌ترین اثر خوارزمی که پایه‌گذار علم جبر شد. این کتاب نخستین اثر مستقل در تاریخ ریاضیات در موضوع جبر است و واژه‌های Algebra و Algorithm از نام و عنوان آن گرفته شده است.
• کتاب الحساب (الجمع و التفریق بالحساب الهندی): اولین کتاب دوره اسلامی در فن حساب هندی که سیستم ارزش مکانهای دهدهی و محاسبات مربوط به آن را بیان داشته است. متن عربی این کتاب از بین رفته و فقط ترجمه لاتینی آن باقی مانده است.

نجوم

• الزیج الأول و الزیج الثانی (معروف به السند هند): مجموعه‌ای از جداول نجومی که تا مدتها مرجع اصلی اخترشناسان در جهان اسلام بود.
• کتاب الرخامة: درباره ساعت آفتابی افقی و تعیین اوقات نماز.
• کتاب العمل بالاسطرلاب و کتاب عمل الاسطرلاب: درباره کار با اسطرلاب و ساخت اسطرلاب.

جغرافیا

• صورة الارض: کتابی در جغرافیا بر پایه جغرافیای بطلمیوس که شامل فهرست طول و عرض شهرها، کوه‌ها، دریاها، جزیره‌ها و رودهاست. این اثر تجدیدنظر مستقلی در جغرافیای بطلمیوس به شمار می‌رود.
• تقویم البلدان

تاریخ و سایر

• کتاب التاریخ: کتابی در تاریخ که اکنون در دست نیست، اما طبری و مسعودی از آن نقل کرده‌اند.
• رسالة فی استخراج تاریخ الیهود: درباره گاهشماری یهودی و قواعد تعیین طول متوسط خورشید و ماه.
• رسالة أبی بکر الخوارزمی إلی شیعة طبرستان الزیدیة

منابع مقاله

• نیک‌‌‌فهم خوب روان، سجاد، دایرة‎المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج23، تهران، مرکز دایرة‎المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، 1399.
• آزرمی، سعید، «آشنایی با دانشمندان مسلمان محمد بن موسی خوارزمی»، تربیت مهر 1369 - شماره 51 (‎4 صفحه - از 23 تا 26).
• ترمانینی، عبدالسلام، «رویدادهای تاریخ اسلام»، ترجمه جمعی از پژوهشگران با اشراف سید علیرضا واسعی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1385ش.
• بوسنینه، منجی، «موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین»، بیروت: دار الجيل، 1425ق/2005م، ج8
• خوارزمی، محمد بن موسی، «الجبر و المقابلة»، به کوشش فردریک روزن، لندن: بول باربیه، 1937م (نسخه خطی آکسفورد)
• ضحیانی، یوسف، مقدمه بر «رسالة أبي بکر الخوارزمي رحمه الله إلی شیعة طبرستان الزیدیة»، تألیف خوارزمی، محمد بن موسی، قم: مرکز الإمام الحسن بن علی(ع)، بی‌تا

وابسته‌ها

• احیا‌ء الجبر: درس‌ لکتا‌ب‌ الخوارزمی‌ فی‌ "الجبر و مقا‌بلة"
• کتاب صورة الأرض من جغرافیة بطلیموس في «المدن و الجبال و البحار و الجزائر و الأنهار»
• جبر و مقابله
• رسائل متفرقة في الهیئة
• رسالة أبي بکر الخوارزمي رحمه الله إلی شیعة طبرستان الزیدیة
• رسالة في استخراج تاريخ اليهود