واجب بالغیر - تاریخچهٔ نسخه‌ها

A-esmaili: /* وجهات نظر مختلفة */

2026-05-31T03:46:22Z

وجهات نظر مختلفة

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۱ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۷:۱۶
خط ۱۲۰:		خط ۱۲۰:
	در شرح حکمة الإشراق (قطب، ج۱، ص ۱۷۴) آمده: «فوجوبه يتقدّم على وجوده بالذّات، لا بالزّمان، فكما أنّه ما لم يجب بالغير لا يوجد، كذلك ما لم يمتنع بالغير لا يعدم». بنابراین وجوب غیرى شرط مقدم وجود است.		در شرح حکمة الإشراق (قطب، ج۱، ص ۱۷۴) آمده: «فوجوبه يتقدّم على وجوده بالذّات، لا بالزّمان، فكما أنّه ما لم يجب بالغير لا يوجد، كذلك ما لم يمتنع بالغير لا يعدم». بنابراین وجوب غیرى شرط مقدم وجود است.

	== ~~وجهات نظر مختلفة~~ ==		== دیدگاه‌های مختلف ==

	{\| class="wikitable"		{\| class="wikitable"
	\|-		\|-
	! ~~المسألة~~		! مسئله
	! [[~~المشائية~~]] ([[ابن ~~سينا~~]])		! [[مشاء]] ([[ابن سینا]])
	! [[~~الإشراق~~]] ([[~~السهروردي~~]])		! [[اشراق]] ([[سهروردی]])
	! [[~~الحكمة المتعالية~~]] ([[ملاصدرا]])		! [[حکمت متعالیه]] ([[ملاصدرا]])
	! [[~~المتكلمون~~]] ([[~~فخر الدين الرازي~~]])		! [[متکلمان]] ([[فخرالدین رازی]])
	\|-		\|-
	! ~~التعريف الأساسي~~		! تعریف اصلی
	\| ~~الممكن~~ بالذات، ~~الواجب~~ بالغير		\| ممکن بالذات، واجب بالغير
	\| ~~النور الممكن~~ بالغير		\| نور ممکن بالغير
	\| ~~الوجود الناقص المحتاج إلى الكمال~~		\| وجود ناقص محتاج به کمال
	\| ~~ما يتوقف وجوبه على الغير~~		\| آنچه وجوبش بر غیر متوقف است
	\|-		\|-
	! ~~بالنسبة إلى الإمكان الذاتي~~		! نسبت به امکان ذاتی
	\| ~~الإمكان الذاتي~~ ملازم ~~للواجب~~ بالغير		\| امکان ذاتی ملازم واجب بالغير است
	\| ~~الإمكان الذاتي~~ شرط ~~للوجوب الغيري~~		\| امکان ذاتی شرط وجوب غیرى است
	\| ~~الإمكان الذاتي لا يفارق الممكن أبداً~~		\| امکان ذاتی هرگز از ممکن جدا نمی‌شود
	\| (~~يقبل بذلك~~)		\| (آن را می‌پذیرد)
	\|-		\|-
	! ~~التركيب~~		! ترکیب
	\| ~~مركّب~~ (~~غير بسيط الحقيقة~~)		\| مرکب (غیر بسیط الحقیقة)
	\| ~~مركّب~~		\| مرکب
	\| ~~مركّب ومحتاج إلى الأجزاء~~		\| مرکب و محتاج به اجزاء
	\| (~~لم يُنصّ عليه~~)		\| (تصریح نشده)
	\|-		\|-
	! ~~الماهية~~		! ماهیت
	\| ~~له ماهية~~		\| دارای ماهیت
	\| ~~له ماهية~~ (نور محدود)		\| دارای ماهیت (نور محدود)
	\| ~~له ماهية~~ (~~ماهية غير الوجود~~)		\| دارای ماهیت (ماهیت غیر وجود)
	\| ~~له ماهية~~		\| دارای ماهیت
	\|-		\|-
	! ~~أقسامه من حيث القدم~~		! اقسام از حیث قدم
	\| ~~قديم~~ (~~العقول~~) ~~وحادث~~ (~~الأجسام~~)		\| قدیم (عقول) و حادث (اجسام)
	\| ~~قديم وحادث~~		\| قدیم و حادث
	\| ~~قديم وحادث~~ (مع تفاوت ~~في شدة الوجود~~)		\| قدیم و حادث (با تفاوت در شدت وجود)
	\| ~~قديم وحادث~~		\| قدیم و حادث
	\|-		\|-
	! ~~علاقته بالواجب~~ بالذات		! رابطه با واجب بالذات
	\| معلول ~~ومحتاج~~		\| معلول و محتاج
	\| ~~مستفيض وفقير بالذات~~		\| فیض گرفته و فقیر ذاتی
	\| شأن ~~ورَشحة وظهور~~ ناقص		\| شأن و رشحه و ظهور ناقص
	\| معلول ~~ومحتاج~~		\| معلول و محتاج
	\|-		\|-
	! علم ~~الواجب~~ به		! علم واجب به آن
	\| ~~عن طريق الصور المرتسمة~~		\| از راه صور مرتسمه
	\| ~~الحضور الإشراقي~~		\| حضور اشراقی
	\| انطواء ~~في العلم بالذات~~		\| انطواء در علم به ذات
	\| (اختلاف ~~في الرأي~~)		\| (اختلاف نظر)
	\|-		\|-
	! مثال		! مثال
	\| ~~العقل، النفس، الجسم~~		\| عقل، نفس، جسم
	\| ~~النور العقلي، النور النفسي، النور الطبيعي~~		\| نور عقلی، نور نفسی، نور طبیعی
	\| ~~العقول، النفوس، الأجسام~~ (مراتب ~~تشكيكية في الوجود~~)		\| عقول، نفوس، اجسام (مراتب تشکیکی وجود)
	\| —		\| —
	\|}		\|}

A-esmaili: خنثی‌سازی نسخهٔ 826852 از A-esmaili (بحث)

2026-05-31T03:41:29Z

خنثی‌سازی نسخهٔ 826852 از A-esmaili (بحث)

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۱ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۷:۱۱
خط ۲۵۲:		خط ۲۵۲:
	\|}		\|}

	== ~~الجدول التطبيقي للآراء~~ ==		== جدول تطبیقی دیدگاه‌ها ==

	{\| class="wikitable"		{\| class="wikitable"
	~~! الصفة / الحكم~~
	~~! [[المشائية]] ([[ابن سينا]])~~
	~~! [[الإشراق]] ([[السهروردي]])~~
	~~! [[الحكمة المتعالية]] ([[ملاصدرا]])~~
	\|-		\|-
	\| ~~التعريف~~		! صفت / حکم
			! [[مشاء]] ([[ابن سینا]])
			! [[اشراق]] ([[سهروردی]])
			! [[حکمت متعالیه]] ([[ملاصدرا]])
			\|-
			\| تعریف
	\| ممكن بالذات واجب بالغير		\| ممكن بالذات واجب بالغير
	\| نور ممكن ~~بسبب الغير~~		\| نور ممكن به سبب غير
	\| وجود ناقص محتاج ~~إلى~~ كمال		\| وجود ناقص محتاج به كمال
	\|-		\|-
	\| ~~الماهية~~		\| ماهیت
	\| ~~له ماهية~~ (~~ماهية غير الوجود~~)		\| دارد (ماهیت غیر وجود)
	\| ~~له ماهية~~ (~~ماهية~~ نور محدود)		\| دارد (ماهیة نور محدود)
	\| ~~له ماهية~~ (~~ماهية غير الوجود~~)		\| دارد (ماهیة غیر وجود)
	\|-		\|-
	\| ~~التركيب~~		\| ترکیب
	\| ~~مركب من~~ وجود ~~وماهية~~		\| مرکب از وجود و ماهیت
	\| ~~مركب~~		\| مرکب
	\| ~~مركب من~~ وجود ~~وماهية~~ (~~أو مادة وصورة~~)		\| مرکب از وجود و ماهیت (یا ماده و صورت)
	\|-		\|-
	\| ~~الإمكان الذاتي~~		\| امکان ذاتی
	\| ملازم ~~للواجب بالغير~~		\| ملازم واجب بالغیر
	\| شرط ~~للوجوب الغيري~~		\| شرط وجوب غیرى
	\| ~~لا يفارقه أبداً~~		\| هرگز از آن جدا نمی‌شود
	\|-		\|-
	\| ~~القدم والحدوث~~		\| قدم و حدوث
	\| ~~كلا القسمين ممكن~~		\| هر دو قسم ممکن
	\| ~~كلا القسمين ممكن~~		\| هر دو قسم ممکن
	\| ~~كلا القسمين ممكن~~ (~~مع تفاوت شدة الوجود~~)		\| هر دو قسم ممکن (با شدت وجود متفاوت)
	\|-		\|-
	\| ~~النسبة إلى الواجب~~ بالذات		\| نسبت به واجب بالذات
	\| معلول محتاج		\| معلول محتاج
	\| ~~فيض مأخوذ وفقير~~		\| فیض گرفته، فقیر
	\| شأن ~~ورشحة وظهور~~ ناقص		\| شأن و رشحه و ظهور ناقص
	\|-		\|-
	\| علم ~~الواجب~~ به		\| علم واجب به آن
	\| صور ~~مرتسمة~~		\| صور مرتسمه
	\| حضور ~~إشراقي~~		\| حضور اشراقی
	\| انطواء في علم ~~الذات~~		\| انطواء در علم به ذات
	\|-		\|-
	\| تقدم ~~الوجوب على الوجود~~		\| تقدم وجوب بر وجود
	\| بالذات (لا بالزمان)		\| بالذات (نه بالزمان)
	\| بالذات (لا بالزمان)		\| بالذات (نه بالزمان)
	\| بالذات (لا بالزمان)		\| بالذات (نه بالزمان)
	\|-		\|-
	\| ~~المثال~~		\| مثال
	\| عقل، نفس، جسم		\| عقل، نفس، جسم
	\| نور ~~عقلي،~~ نور ~~نفسي،~~ نور ~~طبيعي~~		\| نور عقلی، نور نفسی، نور طبیعی
	\| عقول، نفوس، ~~أجسام~~ (مراتب ~~تشكيكية للوجود~~)		\| عقول، نفوس، اجسام (مراتب تشکیکی وجود)
	\|}		\|}

A-esmaili: /* جدول تطبیقی دیدگاه‌ها */

2026-05-31T03:40:29Z

جدول تطبیقی دیدگاه‌ها

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۱ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۷:۱۰
خط ۲۵۲:		خط ۲۵۲:
	\|}		\|}

	== ~~جدول تطبیقی دیدگاه‌ها~~ ==		== الجدول التطبيقي للآراء ==

	{\| class="wikitable"		{\| class="wikitable"
			! الصفة / الحكم
			! [[المشائية]] ([[ابن سينا]])
			! [[الإشراق]] ([[السهروردي]])
			! [[الحكمة المتعالية]] ([[ملاصدرا]])
	\|-		\|-
	~~! صفت / حکم~~		\| التعريف
	~~! [[مشاء]] ([[ابن سینا]])~~
	~~! [[اشراق]] ([[سهروردی]])~~
	~~! [[حکمت متعالیه]] ([[ملاصدرا]])~~
	\|-
	~~\| تعریف~~
	\| ممكن بالذات واجب بالغير		\| ممكن بالذات واجب بالغير
	\| نور ممكن ~~به سبب غير~~		\| نور ممكن بسبب الغير
	\| وجود ناقص محتاج به كمال		\| وجود ناقص محتاج إلى كمال
	\|-		\|-
	\| ~~ماهیت~~		\| الماهية
	\| ~~دارد~~ (~~ماهیت غیر وجود~~)		\| له ماهية (ماهية غير الوجود)
	\| ~~دارد~~ (~~ماهیة~~ نور محدود)		\| له ماهية (ماهية نور محدود)
	\| ~~دارد~~ (~~ماهیة غیر وجود~~)		\| له ماهية (ماهية غير الوجود)
	\|-		\|-
	\| ~~ترکیب~~		\| التركيب
	\| ~~مرکب از~~ وجود ~~و ماهیت~~		\| مركب من وجود وماهية
	\| ~~مرکب~~		\| مركب
	\| ~~مرکب از~~ وجود ~~و ماهیت~~ (~~یا ماده و صورت~~)		\| مركب من وجود وماهية (أو مادة وصورة)
	\|-		\|-
	\| ~~امکان ذاتی~~		\| الإمكان الذاتي
	\| ملازم ~~واجب بالغیر~~		\| ملازم للواجب بالغير
	\| شرط ~~وجوب غیرى~~		\| شرط للوجوب الغيري
	\| ~~هرگز از آن جدا نمی‌شود~~		\| لا يفارقه أبداً
	\|-		\|-
	\| ~~قدم و حدوث~~		\| القدم والحدوث
	\| ~~هر دو قسم ممکن~~		\| كلا القسمين ممكن
	\| ~~هر دو قسم ممکن~~		\| كلا القسمين ممكن
	\| ~~هر دو قسم ممکن~~ (~~با شدت وجود متفاوت~~)		\| كلا القسمين ممكن (مع تفاوت شدة الوجود)
	\|-		\|-
	\| ~~نسبت به واجب~~ بالذات		\| النسبة إلى الواجب بالذات
	\| معلول محتاج		\| معلول محتاج
	\| ~~فیض گرفته، فقیر~~		\| فيض مأخوذ وفقير
	\| شأن ~~و رشحه و ظهور~~ ناقص		\| شأن ورشحة وظهور ناقص
	\|-		\|-
	\| علم ~~واجب~~ به آن		\| علم الواجب به
	\| صور ~~مرتسمه~~		\| صور مرتسمة
	\| حضور ~~اشراقی~~		\| حضور إشراقي
	\| انطواء در علم ~~به ذات~~		\| انطواء في علم الذات
	\|-		\|-
	\| تقدم ~~وجوب بر وجود~~		\| تقدم الوجوب على الوجود
	\| بالذات (نه بالزمان)		\| بالذات (لا بالزمان)
	\| بالذات (نه بالزمان)		\| بالذات (لا بالزمان)
	\| بالذات (نه بالزمان)		\| بالذات (لا بالزمان)
	\|-		\|-
	\| ~~مثال~~		\| المثال
	\| عقل، نفس، جسم		\| عقل، نفس، جسم
	\| نور ~~عقلی،~~ نور ~~نفسی،~~ نور ~~طبیعی~~		\| نور عقلي، نور نفسي، نور طبيعي
	\| عقول، نفوس، ~~اجسام~~ (مراتب ~~تشکیکی وجود~~)		\| عقول، نفوس، أجسام (مراتب تشكيكية للوجود)
	\|}		\|}

A-esmaili در ‏۳۱ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۳:۳۸

2026-05-31T03:38:11Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۱ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۷:۰۸
خط ۲۴:		خط ۲۴:
	\| متناظر شرقی =		\| متناظر شرقی =
	}}		}}

	~~= واجب بالغیر =~~

	'''واجب بالغیر''' اصطلاحی بنیادین در [[فلسفه اسلامی]]، به‌ویژه در [[هستی‌شناسی]] و [[علت‌شناسی]]، است که بر موجودی دلالت دارد که وجود برای آن نه از ناحیهٔ ذات، بلکه به سبب امری خارج از ذات ([[علت]] فاعلی) ضروری می‌گردد. این اصطلاح در مقابل «[[واجب بالذات]]» قرار دارد و عمدتاً بر موجودات ممکن (معلولات) حمل می‌شود که در ذات خود ممکن‌الوجودند، اما در ظرف تحقق خارجی، وجودشان به دلیل استناد به [[علت تامه]]، واجب می‌شود.<ref>بدایة الحکمة، ج۱، ص ۴۵؛ شرح حکمة الإشراق (شهرزوری)، ج۱، ص ۷۷؛ مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج۲، ص ۲۸.</ref>		'''واجب بالغیر''' اصطلاحی بنیادین در [[فلسفه اسلامی]]، به‌ویژه در [[هستی‌شناسی]] و [[علت‌شناسی]]، است که بر موجودی دلالت دارد که وجود برای آن نه از ناحیهٔ ذات، بلکه به سبب امری خارج از ذات ([[علت]] فاعلی) ضروری می‌گردد. این اصطلاح در مقابل «[[واجب بالذات]]» قرار دارد و عمدتاً بر موجودات ممکن (معلولات) حمل می‌شود که در ذات خود ممکن‌الوجودند، اما در ظرف تحقق خارجی، وجودشان به دلیل استناد به [[علت تامه]]، واجب می‌شود.<ref>بدایة الحکمة، ج۱، ص ۴۵؛ شرح حکمة الإشراق (شهرزوری)، ج۱، ص ۷۷؛ مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج۲، ص ۲۸.</ref>

A-esmaili: A-esmaili صفحهٔ واجب بالغیر 1 را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به واجب بالغیر منتقل کرد

2026-05-30T13:15:36Z

A-esmaili صفحهٔ واجب بالغیر 1 را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به واجب بالغیر منتقل کرد

→ نسخهٔ قدیمی‌تر

نسخهٔ ‏۳۰ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۴۵

A-esmaili در ‏۳۰ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۴۳

2026-05-30T08:43:47Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۱۳
خط ۳۵۲:		خط ۳۵۲:

	[[ar:الواجب بالغير]]		[[ar:الواجب بالغير]]
			[[en:Wajib bil-Ghayr]]

A-esmaili: /* دیدگاه‌های مختلف */

2026-05-30T08:42:14Z

دیدگاه‌های مختلف

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۱۲
خط ۱۲۳:		خط ۱۲۳:
	در شرح حکمة الإشراق (قطب، ج۱، ص ۱۷۴) آمده: «فوجوبه يتقدّم على وجوده بالذّات، لا بالزّمان، فكما أنّه ما لم يجب بالغير لا يوجد، كذلك ما لم يمتنع بالغير لا يعدم». بنابراین وجوب غیرى شرط مقدم وجود است.		در شرح حکمة الإشراق (قطب، ج۱، ص ۱۷۴) آمده: «فوجوبه يتقدّم على وجوده بالذّات، لا بالزّمان، فكما أنّه ما لم يجب بالغير لا يوجد، كذلك ما لم يمتنع بالغير لا يعدم». بنابراین وجوب غیرى شرط مقدم وجود است.

	== ~~دیدگاه‌های مختلف~~ ==		== وجهات نظر مختلفة ==

	{\| class="wikitable"		{\| class="wikitable"
	\|-		\|-
	! ~~مسئله~~		! المسألة
	! [[~~مشاء~~]] ([[ابن ~~سینا~~]])		! [[المشائية]] ([[ابن سينا]])
	! [[~~اشراق~~]] ([[~~سهروردی~~]])		! [[الإشراق]] ([[السهروردي]])
	! [[~~حکمت متعالیه~~]] ([[ملاصدرا]])		! [[الحكمة المتعالية]] ([[ملاصدرا]])
	! [[~~متکلمان~~]] ([[فخر ~~رازی~~]])		! [[المتكلمون]] ([[فخر الدين الرازي]])
	\|-		\|-
	~~\| تعریف اصلی~~		! التعريف الأساسي
	\| ~~ممکن در ذات، واجب به سبب غیر~~		\| الممكن بالذات، الواجب بالغير
	\| ~~نور ممکن به سبب غیر~~		\| النور الممكن بالغير
	\| ~~وجود ناقص محتاج به کمال~~		\| الوجود الناقص المحتاج إلى الكمال
	\| ما ~~یتوقف~~ وجوبه على ~~الغیر~~		\| ما يتوقف وجوبه على الغير
	\|-		\|-
	~~\| نسبت به امکان ذاتی~~		! بالنسبة إلى الإمكان الذاتي
	\| ~~امکان ذاتی~~ ملازم ~~واجب بالغیر است~~		\| الإمكان الذاتي ملازم للواجب بالغير
	\| ~~امکان ذاتی~~ شرط ~~وجوب غیرى است~~		\| الإمكان الذاتي شرط للوجوب الغيري
	\| ~~امکان ذاتی هرگز از ممکن جدا نمی‌شود~~		\| الإمكان الذاتي لا يفارق الممكن أبداً
	\| (~~قبول دارد~~)		\| (يقبل بذلك)
	\|-		\|-
	~~\| ترکیب~~		! التركيب
	\| ~~مرکب~~ (~~غیر بسیط الحقیقه~~)		\| مركّب (غير بسيط الحقيقة)
	\| ~~مرکب~~		\| مركّب
	\| ~~مرکب و محتاج به اجزاء~~		\| مركّب ومحتاج إلى الأجزاء
	\| (~~تصریح نشده~~)		\| (لم يُنصّ عليه)
	\|-		\|-
	~~\| ماهیت~~		! الماهية
	\| ~~دارای ماهیت~~		\| له ماهية
	\| ~~دارای ماهیت~~ (نور محدود)		\| له ماهية (نور محدود)
	\| ~~دارای ماهیت~~ (~~ماهیة غیر وجود~~)		\| له ماهية (ماهية غير الوجود)
	\| ~~دارای ماهیت~~		\| له ماهية
	\|-		\|-
	~~\| اقسام از نظر قدم~~		! أقسامه من حيث القدم
	\| ~~قدیم~~ (~~عقول~~) ~~و حادث~~ (~~اجسام~~)		\| قديم (العقول) وحادث (الأجسام)
	\| ~~قدیم و حادث~~		\| قديم وحادث
	\| ~~قدیم و حادث~~ (با تفاوت ~~در شدت وجود~~)		\| قديم وحادث (مع تفاوت في شدة الوجود)
	\| ~~قدیم و حادث~~		\| قديم وحادث
	\|-		\|-
	~~\| رابطه با واجب~~ بالذات		! علاقته بالواجب بالذات
	\| معلول ~~و محتاج~~		\| معلول ومحتاج
	\| ~~فیض گرفته و فقیر ذاتی~~		\| مستفيض وفقير بالذات
	\| شأن ~~و رشحه و ظهور~~ ناقص		\| شأن ورَشحة وظهور ناقص
	\| معلول ~~و محتاج~~		\| معلول ومحتاج
	\|-		\|-
	\| علم ~~واجب~~ به آن		! علم الواجب به
	\| ~~از راه صور مرتسمه~~		\| عن طريق الصور المرتسمة
	\| ~~حضور اشراقی~~		\| الحضور الإشراقي
	\| انطواء ~~در علم به ذات~~		\| انطواء في العلم بالذات
	\| (اختلاف ~~نظر~~)		\| (اختلاف في الرأي)
	\|-		\|-
	\| مثال		! مثال
	\| ~~عقل، نفس، جسم~~		\| العقل، النفس، الجسم
	\| ~~نور عقلی، نور نفسی، نور طبیعی~~		\| النور العقلي، النور النفسي، النور الطبيعي
	\| ~~عقول، نفوس، اجسام~~ (مراتب ~~تشکیکی وجود~~)		\| العقول، النفوس، الأجسام (مراتب تشكيكية في الوجود)
	\| —		\| —
	\|}		\|}

A-esmaili در ‏۳۰ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۲۹

2026-05-30T08:29:13Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۵۹
خط ۳۴۹:		خط ۳۴۹:

	== منابع مقاله ==		== منابع مقاله ==


			[[ar:الواجب بالغير]]

A-esmaili در ‏۳۰ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۲۸

2026-05-30T08:28:15Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۵۸
خط ۱:		خط ۱:
	{{جعبه اطلاعات اصطلاح فلسفی		{{جعبه اطلاعات اصطلاح فلسفی
	\| نام = واجب بالغیر		\| نام = واجب بالغیر
	\| عنوان = ~~واجب بالغیر~~		\| عنوان = اصطلاحی در فلسفه اسلامی
	\| نام کامل = واجب الوجود بالغیر		\| نام کامل = واجب الوجود بالغیر
	\| نام‌های دیگر = واجب الوجود لغیره، واجب به غیر		\| نام‌های دیگر = واجب الوجود لغیره، واجب به غیر

A-esmaili: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات اصطلاح فلسفی | نام = واجب بالغیر | عنوان = واجب بالغیر | نام کامل = واجب الوجود بالغیر | نام‌های دیگر = واجب الوجود لغیره، واجب به غیر | معادل عربی = الواجب بالغیر | معادل لاتین = Necessary by the other | معادل اروپایی = | دانش = فلسفه، هستی‌شناسی |...» ایجاد کرد

2026-05-30T08:27:44Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات اصطلاح فلسفی | نام = واجب بالغیر | عنوان = واجب بالغیر | نام کامل = واجب الوجود بالغیر | نام‌های دیگر = واجب الوجود لغیره، واجب به غیر | معادل عربی = الواجب بالغیر | معادل لاتین = Necessary by the other | معادل اروپایی = | دانش = فلسفه، هستی‌شناسی |...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{جعبه اطلاعات اصطلاح فلسفی
| نام = واجب بالغیر
| عنوان = واجب بالغیر
| نام کامل = واجب الوجود بالغیر
| نام‌های دیگر = واجب الوجود لغیره، واجب به غیر
| معادل عربی = الواجب بالغیر
| معادل لاتین = Necessary by the other
| معادل اروپایی =
| دانش = فلسفه، هستی‌شناسی
| فلسفه = فلسفه اسلامی
| مکتب = مشاء، اشراق، حکمت متعالیه
| فیلسوفان کلیدی = ابن سینا، سهروردی، ملاصدرا
| مدافعان = خواجه نصیر طوسی، علامه طباطبایی
| نخستین بار توسط = ابن سینا
| نخستین متن کهن = الشفاء (الهیات)
| ریشه‌شناسی = از «وجوب» به معنای ضرورت، «بالغیر» یعنی به سبب امر خارج از ذات
| تعریف = موجودی که وجود برای آن به سبب علت خارجی ضروری می‌شود، در حالی که در ذات خود ممکن است.
| متون مهم = الشفاء، التعلیقات، الحکمة المتعالیة، نهایة الحکمة
| مفاهیم مرتبط = واجب بالذات، ممکن بالذات، معلول، علیت، امکان ذاتی
| متضادها = واجب بالذات
| پیش‌نیازها = تقسیم وجود به واجب و ممکن، امکان ذاتی، علیت
| اختلافی = خیر (در کیفیت علم واجب به آن و ترکیب حقیقت)
| متناظر غربی = Contingent being, Necessary by another
| متناظر شرقی =
}}

= واجب بالغیر =

'''واجب بالغیر''' اصطلاحی بنیادین در [[فلسفه اسلامی]]، به‌ویژه در [[هستی‌شناسی]] و [[علت‌شناسی]]، است که بر موجودی دلالت دارد که وجود برای آن نه از ناحیهٔ ذات، بلکه به سبب امری خارج از ذات ([[علت]] فاعلی) ضروری می‌گردد. این اصطلاح در مقابل «[[واجب بالذات]]» قرار دارد و عمدتاً بر موجودات ممکن (معلولات) حمل می‌شود که در ذات خود ممکن‌الوجودند، اما در ظرف تحقق خارجی، وجودشان به دلیل استناد به [[علت تامه]]، واجب می‌شود.<ref>بدایة الحکمة، ج۱، ص ۴۵؛ شرح حکمة الإشراق (شهرزوری)، ج۱، ص ۷۷؛ مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج۲، ص ۲۸.</ref>

مهم‌ترین ویژگی‌های واجب بالغیر: [[امکان ذاتی]] (إمکان بالذات)، وجوب وجود به سبب علت، نیازمندی به غیر، ترکب حقیقت (غیر بسیط بودن)، جواز خروج وجوب از ماهیت، و امکان انقسام به قدیم (غیر مسبوق به عدم) و حادث (مسبوق به عدم).

== معناشناسی و تحلیل مفهومی ==

=== معنای اصطلاحی ===

«واجب بالغیر» موجودی است که اگر ذات آن به تنهایی و با قطع نظر از هر امر خارجی لحاظ شود، نه وجود و نه عدم برای آن ضروری نیست (امکان ذاتی)؛ اما هنگامی که علت تامه‌اش موجود باشد، وجود برای آن ضروری می‌گردد. به عبارت دیگر، وجوب در اینجا از ناحیهٔ غیر (علت) به ذات عارض می‌شود. [[ابن سینا]] در التعلیقات می‌گوید: «هو فى ذاته ممكن الوجود و بغيره واجب الوجود».<ref>التعلیقات (ابن سینا)، ج۱، ص ۱۷۵؛ الشفاء، ج۲، ص ۲۷۷؛ المباحث المشرقیة، ج۱، ص ۱۲۲.</ref>

همچنین در شرح حکمة الإشراق (شهرزوری) آمده: «الممكن یجب بما یوجب وجوده و یمتنع بشرط لا یکون موجب وجوده».<ref>شرح حکمة الإشراق (شهرزوری)، ج۱، ص ۷۷؛ مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج۲، ص ۲۸؛ شرح حکمة الإشراق (قطب)، ج۱، ص ۷۷.</ref>

=== وجه تسمیه ===

آن را «واجب بالغیر» گویند؛ زیرا وجوب وجود، از ناحیهٔ غیر (علت) به آن می‌رسد و ذات به تنهایی اقتضای وجود ندارد. مقابل آن «واجب بالذات» است که وجوبش از ذات خود اوست. [[ملاصدرا]] در شرح شفا تصریح می‌کند: «کلّ ما وجوب وجوده بغيره فهو لا يكون واجب الوجود بذاته».<ref>شرح و تعلیقه صدر المتالهین بر الهیات شفا (ملاصدرا)، ج۱، ص ۱۴۶؛ الحکمة المتعالیة، ج۱، ص ۹۲؛ الشفاء، ج۱، ص ۳۸.</ref>

=== تحول معنایی ===

* '''[[مشاء]] ([[ابن سینا]]، [[فارابی]])''': واجب بالغیر در مقابل واجب بالذات و در ادامهٔ تقسیم وجود به واجب، ممکن و ممتنع قرار می‌گیرد. تأکید بر این است که واجب بالغیر «ممکن بالذات» است و امکان ذاتی هرگز از آن جدا نمی‌شود.
* '''[[اشراق]] ([[سهروردی]]، شهرزوری)''': با توجه به نظام نوری، واجب بالغیر نوری است که وجودش را از غیر (نورالانوار) دریافت می‌کند و در ذات خود ممکن و فقیر است. سهروردی در مجموعه مصنفات گوید: «و كلّ ما يتعلّق وجوب وجوده بشىء ليس هو ذاته فهو ممكن فى نفسه».<ref>مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج۱، ص ۳۹۹.</ref>
* '''[[حکمت متعالیه]] ([[ملاصدرا]])''': واجب بالغیر را وجود ناقص و محتاج به کمال می‌داند که در ضمن قاعدهٔ «[[بسیط الحقیقة کل الاشیاء]]» و [[تشکیک وجود]] تحلیل می‌شود؛ همچنین بر «ممکن بودن ذاتی» و «ترکب حقیقت» آن تأکید دارد.
* '''فلسفهٔ متأخر ([[علامه طباطبایی]])''': در [[نهایة الحکمة]] تعریف واجب بالغیر را بر پایهٔ «امکان ذاتی» و «وجوب به سبب علت» بازگو می‌کند و آن را به دو قسم قدیم و حادث تقسیم می‌نماید.

== جایگاه در نظام فلسفی ==

اصطلاح «واجب بالغیر» در شاخه‌های زیر نقش دارد:

* '''[[هستی‌شناسی]] (انتولوژی)''': به عنوان یکی از اقسام موجود (در تقسیم وجود به واجب، ممکن و ممتنع) و نیز در مقابل واجب بالذات.
* '''[[علت‌شناسی]] (سبب‌شناسی)''': نشان‌دهندهٔ نیازمندی معلول به علت و چگونگی وجوب وجود معلول. در الشفاء آمده: «فيكون المعلول باعتبار ذاته ممكنا».<ref>الشفاء، ج۲، ص ۲۷۷.</ref>
* '''[[الهیات بالمعنی الاخص]]''': اثبات می‌شود که همهٔ ممکنات (اعم از مجرد و مادی) واجب بالغیرند و تنها خداوند واجب بالذات است.
* '''[[معرفت‌شناسی]]''': علم واجب بالذات به غیر خود، از طریق علم به ذات و علیت، موجب علم به ممکنات (که واجب بالغیرند) می‌گردد. در شرح أصول الکافي آمده: «هو سبحانه فاعل للاشياء كلها بإرادة ترجع الى علمه بذاته، المستتبع لعلمه بغيره».<ref>شرح أصول الکافي، ج۳، ص ۲۲۳.</ref>
* '''فلسفهٔ اخلاق و فعل اختیاری''': اثبات می‌شود که فعل اختیاری انسان نیز واجب بالغیر است و به واجب بالذات منتهی می‌شود.<ref>بدایة الحکمة، ج۱، ص ۱۶۷.</ref>

== تاریخچه و سیر تطور ==

'''[[ابن سینا]]''' (الشفاء، التعلیقات) نخستین بار تقسیم روشن واجب به «بالذات» و «بالغیر» را ارائه داد و بر امکان ذاتی واجب بالغیر تأکید کرد. او در المباحثات نیز پرسش و پاسخی دربارهٔ تفاوت وجوب و وجود و جواز «واجبيّة بعلّة» مطرح ساخت.<ref>المباحثات، ج۱، ص ۲۷۷، ۳۱۳.</ref>

'''[[سهروردی]]''' در مجموعه مصنفات و حکمة الإشراق (تعلیقه ملاصدرا) واجب بالغیر را در نظام نوری خود به صورت «نور في نفسه لنفسه لكن بغيره» تعریف کرد و بر فقر ذاتی آن تأکید نمود.<ref>مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج۱، ص ۳۶۰، ۳۹۹؛ حکمة الإشراق (تعلیقه ملاصدرا)، ج۴، ص ۳۹-۴۰.</ref>

'''[[فخر رازی]]''' در المباحث المشرقیة تقسیم واجب به لذاته و لغیره را پذیرفت و در بحث جبر و اختیار، افعال انسان را واجب بالغیر دانست.<ref>المباحث المشرقیة، ج۱، ص ۱۲۱؛ ج۲، ص ۵۱۷.</ref>

'''[[خواجه نصیر طوسی]]''' در شرح الإشارات تقسیم واجب بالغیر به دو قسم «مسبوق به عدم» (حادث) و «غیر مسبوق به عدم» (قدیم) را گزارش کرد.<ref>شرح الإشارات و التنبیهات للطوسي (مع المحاکمات)، ج۳، ص ۷۶.</ref>

'''[[ملاصدرا]]''' در الحکمة المتعالیة و مفاتیح الغیب به‌طور مفصل به تحلیل واجب بالغیر پرداخت و آن را «وجود ناقص» و «محتاج به کمال» و «فاقد بسیط الحقیقة» معرفی نمود.<ref>الحکمة المتعالیة، ج۱، ص ۸۳، ۹۲، ۹۵، ۱۵۸؛ ج۶، ص ۱۰۰؛ مفاتیح الغیب، ج۱، ص ۲۳۳-۲۳۴.</ref>

'''[[علامه طباطبایی]]''' در بدایة الحکمة و نهایة الحکمة تعریف واجب بالغیر را به صورت «ما یتوقف وجوبه على الغیر» و «کل واجب بالغیر فهو ممکن» تقریر کرد.<ref>بدایة الحکمة، ج۱، ص ۴۵، ۱۶۷؛ نهایة الحکمة، ج۱، ص ۵۱.</ref>

== تعاریف و تقریرهای اصلی ==

بر اساس نظام اولویت منابع، مهم‌ترین تعاریف به ترتیب:

# '''تعریف مشائی ([[ابن سینا]]، الشفاء، ج۱، ص ۳۸)''': «ما إذا اعتبر بذاته دون غيره، و لم يجب له وجود، فليس واجب الوجود بذاته» (ضمن تعریف سلبی). و در التعلیقات (ج۱، ص ۱۷۵): «و هو فى ذاته ممكن الوجود و بغيره واجب الوجود».<ref>همان؛ نیز المباحث المشرقیة، ج۱، ص ۱۲۲؛ بدایة الحکمة، ج۱، ص ۴۵.</ref>
# '''تعریف صدرایی (الحکمة المتعالیة، ج۱، ص ۸۳؛ مفاتیح الغیب، ج۱، ص ۲۳۳)''': «الواجب بالغير هو الوجود الناقص الذي يفتقر إلى كمال».<ref>نیز شرح الهدایة الاثیریة، ج۱، ص ۳۴۴؛ تفسیر القرآن الکریم، ج۴، ص ۱۴۱ – در ضمن بحث علم اجمالی.</ref>
# '''تعریف اشراقی (مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج۲، ص ۲۷-۲۸)''': «الممكن يجب بما يوجب وجوده و يمتنع بشرط لا كون موجب وجوده».<ref>نیز شرح حکمة الإشراق (شهرزوری)، ج۱، ص ۷۷؛ شرح حکمة الإشراق (قطب)، ج۱، ص ۷۷.</ref>
# '''تعریف به امکان ذاتی و وجوب غیرى (نهایة الحکمة، ج۱، ص ۵۱)''': «كل واجب بالغير فهو ممكن» و «ما یتوقف وجوبه على الغیر».
# '''تعریف خواجه نصیر (شرح الإشارات، ج۳، ص ۷۶)''': تقسیم واجب بالغیر به «غیر مسبوق بالعدم» (واجب بالغیر دائماً) و «مسبوق بالعدم» (واجب لغیره وقتاً ما).
# '''تعریف فخر رازی (المباحث المشرقیة، ج۱، ص ۱۲۲)''': «الوجوب بالغير فهو تبع لوجوب العلة فلا جرم صح ان يكون خارجا عن الماهية».

== اقسام و تقسیمات ==

الف) '''تقسیم واجب بالغیر از نظر سبق و لحوق عدم''' (شرح الإشارات (طوسی)، ج۳، ص ۷۶؛ التعلیقات (ابن سینا)، ج۱، ص ۱۷۵):
* '''واجب بالغیر دائماً (غیر مسبوق بالعدم)''': مانند عقول مجرده که ازلی هستند.
* '''واجب لغیره وقتاً ما (مسبوق بالعدم)''': مانند اجسام و اعراض حادث.

ب) '''تقسیم از جهت نوع وجود''' (حکمة الإشراق تعلیقه ملاصدرا، ج۴، ص ۳۹-۴۰):
* '''وجود لنفسه بغیره''': مانند جواهر عقلية (مجردات) که وجودشان برای خودشان است ولی به سبب غیر.
* '''وجود لغیره''': مانند اعراض (که وجودشان برای موضوع است و به سبب غیر).

ج) '''تقسیم از جهت ترکیب''' (الشفاء، ج۱، ص ۴۷؛ شرح و تعلیقه صدر المتالهین، ج۱، ص ۱۷۸):
* واجب بالغیر مرکب است (نه بسیط الحقیقة)، زیرا «الذي له بذاته غير الذي له من غيره».

د) '''تقسیم از جهت ماهیت''' (مفاتیح الغیب، ج۱، ص ۲۳۴؛ الحکمة المتعالیة، ج۱، ص ۱۵۸):
* هر واجب بالغیری دارای ماهیت است (بر خلاف واجب بالذات).

== ادله و استدلال‌ها ==

=== ۱. برهان امکان ذاتی و وجوب غیرى ===

در شرح و تعلیقه صدر المتالهین (ج۱، ص ۱۴۶) استدلال شده: هر موجودی که وجودش به سبب غیر واجب شود، نمی‌تواند واجب بالذات باشد و نیز نمی‌تواند ممتنع بالذات باشد؛ زیرا اجتماع متنافیان محال است؛ پس «ممکن الوجود لذاته» خواهد بود.<ref>همان؛ الحکمة المتعالیة، ج۱، ص ۹۲؛ الشفاء، ج۱، ص ۳۸؛ المباحث المشرقیة، ج۱، ص ۱۲۲.</ref>

=== ۲. برهان امتناع اجتماع واجب بالذات و بالغیر در یک چیز ===

در شرح و تعلیقه صدر المتالهین (ج۱، ص ۱۴۶) آمده: «لا يجوز أن يكون شيء واحد واجب الوجود بذاته و بغيره». زیرا اگر غیر را فرضاً برداریم، یا وجوب باقی می‌ماند (که در این صورت وجوب به غیر مستند نبوده) یا باقی نمی‌ماند (که در این صورت وجوب ذاتی از بین رفته).<ref>نیز الشفاء، ج۱، ص ۳۸؛ بدایة الحکمة، ج۱، ص ۱۶۷.</ref>

=== ۳. برهان تقدم امکان ذاتی بر وجوب غیرى ===

در مجموعه مصنفات شیخ اشراق (ج۱، ص ۳۶۰) آمده: «ما للشیء من ذاته یتقدم على ما له من غیره». از آنجا که واجب بالغیر در ذات خود ممکن است و وجوبش از غیر است، پس امکان ذاتی بر وجوب غیرى مقدم است.<ref>همین مضمون در شرح الهدایة الاثیریة، ج۱، ص ۳۴۴؛ نهایة الحکمة، ج۱، ص ۵۱.</ref>

=== ۴. برهان انحصار علت موجبه در واجب بالذات ===

در القبسات (ج۱، ص ۴۰۷) آمده: «لا يصح ان يكون وجوب وجود المعلول منبعثا من جوهر ذات علته الفاعلة، الّا اذا ما كانت علته الفاعلة موجودا واجبا بالذات». بنابراین تمام واجبات بالغیر در نهایت به واجب بالذات منتهی می‌شوند.<ref>نیز بدایة الحکمة، ج۱، ص ۱۶۷؛ شرح و تعلیقه صدر المتالهین، ج۱، ص ۱۴۶.</ref>

=== ۵. برهان تقدم وجوب بر وجود (بالذات نه بالزمان) ===

در شرح حکمة الإشراق (قطب، ج۱، ص ۱۷۴) آمده: «فوجوبه يتقدّم على وجوده بالذّات، لا بالزّمان، فكما أنّه ما لم يجب بالغير لا يوجد، كذلك ما لم يمتنع بالغير لا يعدم». بنابراین وجوب غیرى شرط مقدم وجود است.

== دیدگاه‌های مختلف ==

{| class="wikitable"
|-
! مسئله
! [[مشاء]] ([[ابن سینا]])
! [[اشراق]] ([[سهروردی]])
! [[حکمت متعالیه]] ([[ملاصدرا]])
! [[متکلمان]] ([[فخر رازی]])
|-
| تعریف اصلی
| ممکن در ذات، واجب به سبب غیر
| نور ممکن به سبب غیر
| وجود ناقص محتاج به کمال
| ما یتوقف وجوبه على الغیر
|-
| نسبت به امکان ذاتی
| امکان ذاتی ملازم واجب بالغیر است
| امکان ذاتی شرط وجوب غیرى است
| امکان ذاتی هرگز از ممکن جدا نمی‌شود
| (قبول دارد)
|-
| ترکیب
| مرکب (غیر بسیط الحقیقه)
| مرکب
| مرکب و محتاج به اجزاء
| (تصریح نشده)
|-
| ماهیت
| دارای ماهیت
| دارای ماهیت (نور محدود)
| دارای ماهیت (ماهیة غیر وجود)
| دارای ماهیت
|-
| اقسام از نظر قدم
| قدیم (عقول) و حادث (اجسام)
| قدیم و حادث
| قدیم و حادث (با تفاوت در شدت وجود)
| قدیم و حادث
|-
| رابطه با واجب بالذات
| معلول و محتاج
| فیض گرفته و فقیر ذاتی
| شأن و رشحه و ظهور ناقص
| معلول و محتاج
|-
| علم واجب به آن
| از راه صور مرتسمه
| حضور اشراقی
| انطواء در علم به ذات
| (اختلاف نظر)
|-
| مثال
| عقل، نفس، جسم
| نور عقلی، نور نفسی، نور طبیعی
| عقول، نفوس، اجسام (مراتب تشکیکی وجود)
| —
|}

== اشکالات و نقدها ==

=== ۱. اشکال: نقض تعریف واجب بالغیر به واجب بالذات ===

در مجموعه مصنفات شیخ اشراق (ج۱، ص ۲۱۰) اشکال شده که تعریف «ما یلزم من فرض عدمه محال» بر واجب بالذات صادق است نه بر واجب بالغیر؛ چه بسا فرض عدم یک ممکن به سبب امر زائد محال باشد، اما خود آن ممکن واجب بالذات نباشد. '''پاسخ''': تعریف مذکور ناظر به واجب بالذات است و واجب بالغیر از راه امکان ذاتی و استناد به علت شناخته می‌شود.

=== ۲. اشکال: لزوم تسلسل یا دور در واجبات بالغیر ===

اگر هر واجب بالغیری نیازمند علت باشد و آن علت نیز واجب بالغیر، تسلسل لازم می‌آید. '''پاسخ''' حکما: سلسله واجبات بالغیر باید به واجب بالذات منتهی شود (برهان انقطاع).<ref>الشفاء، ج۲، ص ۲۷۷؛ بدایة الحکمة، ج۱، ص ۱۶۷.</ref>

=== ۳. اشکال: اجتماع واجب بالذات و بالغیر در یک شیء (شبههٔ ابن کمونه) ===

در شرح الهدایة الاثیریة (ج۱، ص ۳۴۴) از قول [[ابن کمونه]] نقل شده که چه مانعی دارد یک چیز هم واجب بالذات باشد هم واجب بالغیر؟ '''پاسخ''' [[صدرالمتألهین]]: برهان امتناع اجتماع دو واجب (الزام به امکان ذاتی یا تناقض).<ref>شرح الهدایة الاثیریة، ج۱، ص ۳۴۶؛ شرح و تعلیقه صدر المتالهین، ج۱، ص ۱۴۶؛ الحکمة المتعالیة، ج۱، ص ۹۲.</ref>

=== ۴. اشکال: لزوم کثرت در ذات واجب به سبب علم به واجبات بالغیر ===

در المباحث المشرقیة (ج۲، ص ۴۷۲) اشکال شده که علم به کثیر (واجبات بالغیر) مستلزم کثرت در ذات عالم (واجب بالذات) است. '''پاسخ''': کثرت در لوازم ذات، نه در خود ذات، برهانی بر امتناع ندارد. همچنین علم واجب به واجبات بالغیر از راه علم به ذات و علیت است، نه از راه انطباع صور کثیره.<ref>المباحث المشرقیة، ج۲، ص ۴۷۲، ۴۷۵.</ref>

=== ۵. اشکال: امکان نداشتن بقای وجوب با انتفای علت ===

در شرح حکمة الإشراق (شهرزوری، ج۱، ص ۸۰) و شرح حکمة الإشراق (قطب، ج۱، ص ۷۷) تأکید شده که واجب بالغیر با انتفای علت، وجوب خود را از دست می‌دهد و این خلاف وجوب بالذات است؛ ولی این خود از ویژگی‌های واجب بالغیر است نه نقصان برهان.

== آثار و نتایج فلسفی ==

# '''امکان ذاتی ملازم واجب بالغیر''': «كل واجب الوجود بغيره فهو ممكن الوجود لذاته».<ref>شرح و تعلیقه صدر المتالهین، ج۱، ص ۱۴۶؛ نهایة الحکمة، ج۱، ص ۵۱.</ref> امکان ذاتی هرگز از واجب بالغیر جدا نمی‌شود، حتی در حال وجوب.<ref>شرح حکمة الإشراق (شهرزوری)، ج۱، ص ۸۰.</ref>
# '''ترکب حقیقت واجب بالغیر''': «الذي يجب بغيره دائما، فهو أيضا غير بسيط الحقيقة».<ref>الشفاء، ج۱، ص ۴۷؛ شرح و تعلیقه صدر المتالهین، ج۱، ص ۱۷۸.</ref> بنابراین تمام ممکنات مرکب از وجود و ماهیت (یا از ماده و صورت) هستند.
# '''انتهاء همه واجبات بالغیر به واجب بالذات''': سلسله علل و معلولات به واجب بالذات ختم می‌شود.<ref>بدایة الحکمة، ج۱، ص ۱۶۷؛ القبسات، ج۱، ص ۴۰۷.</ref>
# '''حقیقت اشیاء به سبب غیر''': «فهو فى حد نفسه بنفسه باطل و بغيره حق».<ref>شرح أصول الکافي، ج۲، ص ۳۷۳.</ref> ممکنات به خودی خود هالک و باطل‌اند و حقیقتشان از غیر (واجب بالذات) است.
# '''تقدم وجوب ممکن بر وجودش (بالذات نه بالزمان)''': در شرح حکمة الإشراق (قطب، ج۱، ص ۱۷۴) آمده: «فوجوبه يتقدّم على وجوده بالذّات، لا بالزّمان»؛ زیرا تا ممکن به سبب علت واجب نشود، موجود نمی‌گردد.
# '''شمول قدره الهی نسبت به افعال اختیاری از راه واجب بالغیر''': در بدایة الحکمة (ج۱، ص ۱۶۷) آمده: «الفعل الاختياري لا يقع إلا واجبا بالغير، كسائر المعلولات» و از آنجا که واجب بالغیر به واجب بالذات منتهی می‌شود، قدرت الهی شامل افعال اختیاری نیز هست.
# '''جواز خروج وجوب از ماهیت در واجب بالغیر''': [[فخر رازی]] در المباحث المشرقیة (ج۱، ص ۱۲۲) گوید: «الوجوب بالغير فهو تبع لوجوب العلة فلا جرم صح ان يكون خارجا عن الماهية».

== اصطلاحات مرتبط ==

{| class="wikitable"
|-
! اصطلاح
! مقابل/مرتبط
! توضیح
|-
| [[واجب بالذات]]
| واجب بالغیر
| وجوب از ذات خود اوست، نه از غیر
|-
| [[ممکن بالذات]]
| واجب بالغیر
| ذاتاً نه وجود و نه عدم ضروری است؛ واجب بالغیر در مرتبه ذات خود ممکن است
|-
| [[ممتنع بالغیر]]
| واجب بالغیر
| موجودی که به سبب غیر، عدم برای آن ضروری می‌شود
|-
| [[معلول]]
| [[علت]]
| واجب بالغیر همان معلول نسبت به علت تامه است
|-
| وجود ناقص
| وجود صرف (واجب بالذات)
| واجب بالغیر وجودی است که به کمال نیاز دارد
|-
| مرکب
| بسیط الحقیقة
| واجب بالغیر از دو امر (وجود و ماهیت یا ماده و صورت) ترکیب یافته است
|-
| فقر ذاتی
| غنای ذاتی
| واجب بالغیر ذاتاً فقیر و محتاج به غیر است
|-
| امکان ذاتی
| وجوب غیرى
| دو وصف ملازم برای واجب بالغیر (امکان در ذات، وجوب از غیر)
|}

== جدول تطبیقی دیدگاه‌ها ==

{| class="wikitable"
|-
! صفت / حکم
! [[مشاء]] ([[ابن سینا]])
! [[اشراق]] ([[سهروردی]])
! [[حکمت متعالیه]] ([[ملاصدرا]])
|-
| تعریف
| ممكن بالذات واجب بالغير
| نور ممكن به سبب غير
| وجود ناقص محتاج به كمال
|-
| ماهیت
| دارد (ماهیت غیر وجود)
| دارد (ماهیة نور محدود)
| دارد (ماهیة غیر وجود)
|-
| ترکیب
| مرکب از وجود و ماهیت
| مرکب
| مرکب از وجود و ماهیت (یا ماده و صورت)
|-
| امکان ذاتی
| ملازم واجب بالغیر
| شرط وجوب غیرى
| هرگز از آن جدا نمی‌شود
|-
| قدم و حدوث
| هر دو قسم ممکن
| هر دو قسم ممکن
| هر دو قسم ممکن (با شدت وجود متفاوت)
|-
| نسبت به واجب بالذات
| معلول محتاج
| فیض گرفته، فقیر
| شأن و رشحه و ظهور ناقص
|-
| علم واجب به آن
| صور مرتسمه
| حضور اشراقی
| انطواء در علم به ذات
|-
| تقدم وجوب بر وجود
| بالذات (نه بالزمان)
| بالذات (نه بالزمان)
| بالذات (نه بالزمان)
|-
| مثال
| عقل، نفس، جسم
| نور عقلی، نور نفسی، نور طبیعی
| عقول، نفوس، اجسام (مراتب تشکیکی وجود)
|}

== نمودار سیر تاریخی ==

<pre>
ابن سینا (الشفاء، التعلیقات)
│
├──────────────────────┐
│ ▼
│ فخر رازی (المباحث المشرقیة)
│ │
▼ ▼
سهروردی (حکمة الإشراق) خواجه نصیر (شرح الإشارات)
│ │
└──────────┬───────────┘
▼
ملاصدرا (الحکمة المتعالیة، مفاتیح الغیب)
│
▼
علامه طباطبایی (نهایة الحکمة، بدایة الحکمة)
</pre>

== جستارهای وابسته ==

* [[واجب بالذات]]
* [[ممکن بالذات]]
* [[ممتنع بالذات]]
* [[ممتنع بالغیر]]
* [[علیت]]
* [[امکان ذاتی]]
* [[وجود ناقص]]
* [[بساطت حق]]
* [[تشکیک وجود]]
* [[علم الهی]]
* [[جبر و اختیار]]

== پانویس ==

<references />

== منابع مقاله ==