https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%B3%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D8%B4%D9%85%3A_%D9%87%D9%81%D8%AA_%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87منطق در ایران سده ششم: هفت رساله - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-26T08:17:22Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.39.0https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%B3%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D8%B4%D9%85:_%D9%87%D9%81%D8%AA_%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87&diff=821309&oldid=prevHbaghizadeh: جایگزینی متن - ' الدین ' به 'الدین '2026-03-22T16:29:52Z<p>جایگزینی متن - ' الدین ' به 'الدین '</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۲ مارس ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۵۹</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l34">خط ۳۴:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۳۴:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==گزارش کتاب==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==گزارش کتاب==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در حالی که از چند دهۀ پیش تاکنون کتابهای متعددی در تاریخ فلسفه در ایران و جهان اسلام به چاپ رسیده، هنوز هیچ تاریخ جامعی از منطق که از پویاترین علوم در تمدن ایرانی ـ اسلامی بوده، نوشته نشده است. یکی از مهمترین موانع تدوین چنین تاریخی، در دسترس نبودن تصحیحهای انتقادی از آثار منطقی متفکرانی است که عمدتاً در سدههای چهارم تا هشتم هجری در ایرانشهر (ایران بزرگ) میزیستهاند. در این میان، بهویژه اطلاع ما از آثار منطقی که در فاصلۀ تألیف [[البصائر النصيرية في علم المنطق|البصائر النصیریة]] [[ابن سهلان ساوی، عمر بن سهلان|ابن سهلان ساوی]] تا [[منطق الملخص|الملخّص]] [[فخر رازی، محمد بن عمر|<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فخر الدین </del>رازی]] به نگارش درآمدهاند بسیار اندک است.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در حالی که از چند دهۀ پیش تاکنون کتابهای متعددی در تاریخ فلسفه در ایران و جهان اسلام به چاپ رسیده، هنوز هیچ تاریخ جامعی از منطق که از پویاترین علوم در تمدن ایرانی ـ اسلامی بوده، نوشته نشده است. یکی از مهمترین موانع تدوین چنین تاریخی، در دسترس نبودن تصحیحهای انتقادی از آثار منطقی متفکرانی است که عمدتاً در سدههای چهارم تا هشتم هجری در ایرانشهر (ایران بزرگ) میزیستهاند. در این میان، بهویژه اطلاع ما از آثار منطقی که در فاصلۀ تألیف [[البصائر النصيرية في علم المنطق|البصائر النصیریة]] [[ابن سهلان ساوی، عمر بن سهلان|ابن سهلان ساوی]] تا [[منطق الملخص|الملخّص]] [[فخر رازی، محمد بن عمر|<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فخرالدین </ins>رازی]] به نگارش درآمدهاند بسیار اندک است.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>این کتاب گامی کوچک در راستای معرفی و نقد هفت رسالۀ منطقی از اندیشمندان ایرانی سدۀ ششم هجری است تا از رهگذر آن بخشی از تاریخ منطق که تاکنون از آن اطلاع چندانی در دسترس نبوده روشن گردد. بهویژه جدال منطقی [[رشید وطواط، محمد بن محمد|رشیدالدین وطواط]] شاعر با [[فریدالدین غیلانی، عمر بن علی|عمر بن غیلان بلخی]] بر سر برهان خلف از یکسو و مناظرات همین [[فریدالدین غیلانی، عمر بن علی|ابن غیلان]] با [[مسعودی بخاری، محمد بن مسعود|شرفالدین مسعودی]] دربارۀ قیاسهای مختلط از سوی دیگر، بسیار قابل توجه است.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>این کتاب گامی کوچک در راستای معرفی و نقد هفت رسالۀ منطقی از اندیشمندان ایرانی سدۀ ششم هجری است تا از رهگذر آن بخشی از تاریخ منطق که تاکنون از آن اطلاع چندانی در دسترس نبوده روشن گردد. بهویژه جدال منطقی [[رشید وطواط، محمد بن محمد|رشیدالدین وطواط]] شاعر با [[فریدالدین غیلانی، عمر بن علی|عمر بن غیلان بلخی]] بر سر برهان خلف از یکسو و مناظرات همین [[فریدالدین غیلانی، عمر بن علی|ابن غیلان]] با [[مسعودی بخاری، محمد بن مسعود|شرفالدین مسعودی]] دربارۀ قیاسهای مختلط از سوی دیگر، بسیار قابل توجه است.</div></td></tr>
<!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-784406:rev-821309 -->
</table>Hbaghizadehhttps://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%B3%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D8%B4%D9%85:_%D9%87%D9%81%D8%AA_%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87&diff=784406&oldid=prevHbaghizadeh در ۲۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۴۱2025-05-21T08:41:50Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۱۱</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l60">خط ۶۰:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۶۰:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:کتابشناسی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:کتابشناسی]]</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:فلسفه، مذهب و روانشناسی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:فلسفه اسلامی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مقالات(اردیبهشت 1404) باقی زاده]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مقالات(اردیبهشت 1404) باقی زاده]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مقالات بازبینی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نشده2</del>]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مقالات بازبینی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شده2 خرداد 1404</ins>]]</div></td></tr>
<!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-784405:rev-784406 -->
</table>Hbaghizadehhttps://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%B3%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D8%B4%D9%85:_%D9%87%D9%81%D8%AA_%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87&diff=784405&oldid=prevHbaghizadeh در ۲۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۳۹2025-05-21T08:39:34Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۰۹</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l28">خط ۲۸:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۸:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| پیش از =</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| پیش از =</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>}}</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''منطق در ايران سده ششم: هفت رساله از ابن صلاح همدانی، مجدالدين جیلی، رشیدالدين وطواط، شرفالدین مسعودی، ابن غيلان بلخی، فخرالدین رازی''' گردآورنده و مقدمهنویس و مصحح غلامرضا <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دادخواه، </del>اسدالله <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فلاحی؛ </del>این کتاب گامی کوچک در راستای معرفی و نقد هفت رسالۀ منطقی از اندیشمندان ایرانی سدۀ ششم هجری است تا از رهگذر آن بخشی از تاریخ منطق که تاکنون از آن اطلاع چندانی در دسترس نبوده روشن گردد.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''منطق در ايران سده ششم: هفت رساله از ابن صلاح همدانی، مجدالدين جیلی، رشیدالدين وطواط، شرفالدین مسعودی، ابن غيلان بلخی، فخرالدین رازی''' گردآورنده و مقدمهنویس و مصحح <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[دادخواه، غلامرضا|</ins>غلامرضا <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دادخواه]]، [[فلاحي، اسدالله|</ins>اسدالله <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فلاحی]]؛ </ins>این کتاب گامی کوچک در راستای معرفی و نقد هفت رسالۀ منطقی از اندیشمندان ایرانی سدۀ ششم هجری است تا از رهگذر آن بخشی از تاریخ منطق که تاکنون از آن اطلاع چندانی در دسترس نبوده روشن گردد.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==ساختار==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==ساختار==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l34">خط ۳۴:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۳۴:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==گزارش کتاب==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==گزارش کتاب==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در حالی که از چند دهۀ پیش تاکنون کتابهای متعددی در تاریخ فلسفه در ایران و جهان اسلام به چاپ رسیده، هنوز هیچ تاریخ جامعی از منطق که از پویاترین علوم در تمدن ایرانی ـ اسلامی بوده، نوشته نشده است. یکی از مهمترین موانع تدوین چنین تاریخی، در دسترس نبودن تصحیحهای انتقادی از آثار منطقی متفکرانی است که عمدتاً در سدههای چهارم تا هشتم هجری در ایرانشهر (ایران بزرگ) میزیستهاند. در این میان، بهویژه اطلاع ما از آثار منطقی که در فاصلۀ تألیف البصائر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">النصیریۀ </del>ابن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سلان </del>ساوی تا الملخّص فخر الدین رازی به نگارش درآمدهاند بسیار اندک است.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در حالی که از چند دهۀ پیش تاکنون کتابهای متعددی در تاریخ فلسفه در ایران و جهان اسلام به چاپ رسیده، هنوز هیچ تاریخ جامعی از منطق که از پویاترین علوم در تمدن ایرانی ـ اسلامی بوده، نوشته نشده است. یکی از مهمترین موانع تدوین چنین تاریخی، در دسترس نبودن تصحیحهای انتقادی از آثار منطقی متفکرانی است که عمدتاً در سدههای چهارم تا هشتم هجری در ایرانشهر (ایران بزرگ) میزیستهاند. در این میان، بهویژه اطلاع ما از آثار منطقی که در فاصلۀ تألیف <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>البصائر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">النصيرية في علم المنطق|البصائر النصیریة]] [[</ins>ابن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سهلان ساوی، عمر بن سهلان|ابن سهلان </ins>ساوی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>تا <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[منطق الملخص|</ins>الملخّص<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] [[فخر رازی، محمد بن عمر|</ins>فخر الدین رازی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>به نگارش درآمدهاند بسیار اندک است.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>این کتاب گامی کوچک در راستای معرفی و نقد هفت رسالۀ منطقی از اندیشمندان ایرانی سدۀ ششم هجری است تا از رهگذر آن بخشی از تاریخ منطق که تاکنون از آن اطلاع چندانی در دسترس نبوده روشن گردد. بهویژه جدال منطقی رشیدالدین وطواط شاعر با عمر بن غیلان بلخی بر سر برهان خلف از یکسو و مناظرات همین ابن غیلان با شرفالدین مسعودی دربارۀ قیاسهای مختلط از سوی دیگر، بسیار قابل توجه است.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>این کتاب گامی کوچک در راستای معرفی و نقد هفت رسالۀ منطقی از اندیشمندان ایرانی سدۀ ششم هجری است تا از رهگذر آن بخشی از تاریخ منطق که تاکنون از آن اطلاع چندانی در دسترس نبوده روشن گردد. بهویژه جدال منطقی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رشید وطواط، محمد بن محمد|</ins>رشیدالدین وطواط<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>شاعر با <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[فریدالدین غیلانی، عمر بن علی|</ins>عمر بن غیلان بلخی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>بر سر برهان خلف از یکسو و مناظرات همین <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[فریدالدین غیلانی، عمر بن علی|</ins>ابن غیلان<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>با <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[مسعودی بخاری، محمد بن مسعود|</ins>شرفالدین مسعودی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>دربارۀ قیاسهای مختلط از سوی دیگر، بسیار قابل توجه است.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>همچنین تصحیح و تحلیل تنها رسالۀ باقیمانده از مجدالدین جیلی (استاد شهابالدین سهروردی) و رسالهای از ابوالفتوح همدانی دربارۀ مطلقات و موجهات شکل چهارم قیاس، نشاندهندۀ نقطۀ عطفی است در رویکرد منطقدانان ایرانی به اعتباربخشیدن به این شکل مهجور قیاس؛ چنانکه بیشتر منطقدانان مشهور دورههای بعد همچون فخرالدین <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رازی، </del>افضلالدین خونجی و شمسالدین سمرقندی به این شکل در کنار اشکال سهگانۀ دیگر میپرداختند.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>همچنین تصحیح و تحلیل تنها رسالۀ باقیمانده از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>مجدالدین جیلی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>(استاد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[سهروردی، یحیی بن حبش|</ins>شهابالدین سهروردی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>) و رسالهای از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ابوالفتوح همدانی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>دربارۀ مطلقات و موجهات شکل چهارم قیاس، نشاندهندۀ نقطۀ عطفی است در رویکرد منطقدانان ایرانی به اعتباربخشیدن به این شکل مهجور قیاس؛ چنانکه بیشتر منطقدانان مشهور دورههای بعد همچون <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[فخر رازی، محمد بن عمر|</ins>فخرالدین <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رازی]]، [[</ins>افضلالدین خونجی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>شمسالدین سمرقندی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>به این شکل در کنار اشکال سهگانۀ دیگر میپرداختند.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دو رسالۀ نخست بحث مستوفای دو تن از منطقدانان ایرانی دربارۀ کارآمدی یا ناکارآمدی برهان خلف در اثبات و تعیین عکس مستوی موجهات است. رشیدالدین وطواط که بیشتر به عنوان یک ادیب و شاعر شهرت دارد، این شبهه را مطرح میکند که برهان خلف برای برخی موجهات بیش از یک عکس مستوی را اثبات میکند، در حالی که هر گزاره حداکثر یک عکس مستوی میتواند داشته باشد. افضلالدین ابن غیلان بلخی در پاسخ میان «اثبات» و «تعیین» تمایز مینهد و برهان خلف را در «اثبات» عکس مستوی کارآمد و در «تعیین» عکس مستوی ناکارآمد میشمارد. پس از نگارش این دو رساله، شهابالدین <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سهروردی، </del>فخرالدین رازی و پیروان آن دو به بحث از برهان خلف و کارآمدی یا ناکارآمدی آن پرداخته و گفتمانی را در این زمینه پدید آوردند.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دو رسالۀ نخست بحث مستوفای دو تن از منطقدانان ایرانی دربارۀ کارآمدی یا ناکارآمدی برهان خلف در اثبات و تعیین عکس مستوی موجهات است. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رشید وطواط، محمد بن محمد|</ins>رشیدالدین وطواط<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>که بیشتر به عنوان یک ادیب و شاعر شهرت دارد، این شبهه را مطرح میکند که برهان خلف برای برخی موجهات بیش از یک عکس مستوی را اثبات میکند، در حالی که هر گزاره حداکثر یک عکس مستوی میتواند داشته باشد. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[فریدالدین غیلانی، عمر بن علی|</ins>افضلالدین ابن غیلان بلخی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>در پاسخ میان «اثبات» و «تعیین» تمایز مینهد و برهان خلف را در «اثبات» عکس مستوی کارآمد و در «تعیین» عکس مستوی ناکارآمد میشمارد. پس از نگارش این دو رساله، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[سهروردی، یحیی بن حبش|</ins>شهابالدین <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سهروردی]]، [[فخر رازی، محمد بن عمر|</ins>فخرالدین رازی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و پیروان آن دو به بحث از برهان خلف و کارآمدی یا ناکارآمدی آن پرداخته و گفتمانی را در این زمینه پدید آوردند.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دو رسالۀ دوم نخستین پژوهش منطقدانان ایرانی در شکل چهارم است. هرچند ارسطو ضربهای پنجگانۀ این شکل را در دفتر دوم از تحلیل اول خود به صورت استطرادی معرفی کرده، اما هرگز به مجموعۀ آنها به عنوان یک شکل مستقل نیندیشیده بود. تا آنجا که دادههای تاریخی گواهی میدهند در سدۀ هشتم میلادی کشیشی به نام دنحا شکل چهارم را به عنوان یک شکل مستقل مورد بحث قرار داد و دو ضرب منتج به پنج ضرب ارسطو افزود. ابن سینا اما هرچند شکل چهارم را به رسمیت میشناسد و پنج ضرب ارسطویی آن را به کوتاهی گزارش میکند، از پرداختن بیشتر به ضربهای منتج و عقیم و بیان شرایط انتاج آن خودداری میکند. چنین به نظر میرسد که ابن صلاح همدانی و مجدالدین جیلی نخستین کسانی هستند که به ترتیب مطلقات و موجهات بسیط را در شکل چهارم بررسی کردهاند. البته باید اشاره کرد که جیلی تنها موجهات بسیط را در شکل چهارم بررسی کرده و نخستین کسی که موجهات مرکب را نیز در این شکل پژوهیده، کسی نیست جز فخر رازی. بدین ترتیب یکی از بزرگترین حلقههای مفقود بین ابن سینا و فخر رازی گشوده میشود: پیش از این آشکار نبود که چگونه ابن سینا از پرداختن تفصیلی به ضروب شکل چهارم شانه خالی کرده و به یکباره فخر رازی موجهات مرکبه را نیز در این شکل بررسی کرده است؛ اما اکنون بهسادگی میتوان گفت که استادش مجدالدین جیلی موجهات بسیطه را در این شکل بهتفصیل بررسی کرده است و پیش از او، همدانی مطلقات این شکل را. بدین ترتیب زمینۀ لازم برای فخر رازی برای پرداختن تفصیلی به موجهات مرکبه آماده شده است.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دو رسالۀ دوم نخستین پژوهش منطقدانان ایرانی در شکل چهارم است. هرچند ارسطو ضربهای پنجگانۀ این شکل را در دفتر دوم از تحلیل اول خود به صورت استطرادی معرفی کرده، اما هرگز به مجموعۀ آنها به عنوان یک شکل مستقل نیندیشیده بود. تا آنجا که دادههای تاریخی گواهی میدهند در سدۀ هشتم میلادی کشیشی به نام دنحا شکل چهارم را به عنوان یک شکل مستقل مورد بحث قرار داد و دو ضرب منتج به پنج ضرب ارسطو افزود. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابن سینا، حسین بن عبدالله|</ins>ابن سینا<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>اما هرچند شکل چهارم را به رسمیت میشناسد و پنج ضرب ارسطویی آن را به کوتاهی گزارش میکند، از پرداختن بیشتر به ضربهای منتج و عقیم و بیان شرایط انتاج آن خودداری میکند. چنین به نظر میرسد که <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[سری همدانی، احمد بن محمد|</ins>ابن صلاح همدانی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>مجدالدین جیلی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>نخستین کسانی هستند که به ترتیب مطلقات و موجهات بسیط را در شکل چهارم بررسی کردهاند. البته باید اشاره کرد که جیلی تنها موجهات بسیط را در شکل چهارم بررسی کرده و نخستین کسی که موجهات مرکب را نیز در این شکل پژوهیده، کسی نیست جز <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[فخر رازی، محمد بن عمر|</ins>فخر رازی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>. بدین ترتیب یکی از بزرگترین حلقههای مفقود بین <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابن سینا، حسین بن عبدالله|</ins>ابن سینا<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[فخر رازی، محمد بن عمر|</ins>فخر رازی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>گشوده میشود: پیش از این آشکار نبود که چگونه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابن سینا، حسین بن عبدالله|</ins>ابن سینا<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>از پرداختن تفصیلی به ضروب شکل چهارم شانه خالی کرده و به یکباره <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[فخر رازی، محمد بن عمر|</ins>فخر رازی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>موجهات مرکبه را نیز در این شکل بررسی کرده است؛ اما اکنون بهسادگی میتوان گفت که استادش <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>مجدالدین جیلی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>موجهات بسیطه را در این شکل بهتفصیل بررسی کرده است و پیش از او، همدانی مطلقات این شکل را. بدین ترتیب زمینۀ لازم برای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[فخر رازی، محمد بن عمر|</ins>فخر رازی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>برای پرداختن تفصیلی به موجهات مرکبه آماده شده است.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دو رسالۀ سوم شاید نمودار مهمترین رخداد منطقی در دورۀ میانی از ابن سینا تا فخر رازی باشند. ابن سینا که مطلقات و موجهات ارسطو را از سه گزارۀ «مطلق»، «ضروری» و «ممکن» یکباره به انبوهی از اقسام مطلقه، اقسام ضروریه و اقسام ممکنه تقسیم کرده و تعداد موجهات را بیاندازه افزایش داده بود، هرگز فرصت نیافت که قواعد عکس مستوی و قیاسهای مربوط به همۀ این اقسام را تفصیلی و دقیق بازگو کند. دو رسالۀ سوم نخستین رسالههایی هستند که این وظیفۀ تاریخی را بر عهده گرفته و تلاش کردهاند قیاسهای مختلط را به صورت دقیق و منسجم بحث و بررسی کنند. نزاعهای فراوان میان شرفالدین مسعودی و ابن غیلان بلخی که برخی از آنها در رسالۀ ابن غیلان نمود پیدا کرده، نشاندهندۀ این است که این دو منطقدان بر سر معانی گزارههای موجههای که ابن سینا معرفی کرده، به توافق نرسیدهاند. به نظر میرسد همین نزاعها فخر رازی را واداشته تا سیزده گزارۀ وجهی را بهدقت نامگذاری و تعریف کرده و در مباحث عکس و قیاس بهتفصیل به کار ببرد و از این رهگذر زمینه را برای نکتهسنجیهای فراوان شاگردش زینالدین کشّی و سپس افضلالدین خونجی فراهم کند. بنابراین تصحیح و انتشار این دو رساله، یکی از بزرگترین حلقههای مفقود میان ابن سینا و فخر رازی را از تاریکخانۀ «تاریخ منطق در ایران» بیرون میکشد.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دو رسالۀ سوم شاید نمودار مهمترین رخداد منطقی در دورۀ میانی از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابن سینا، حسین بن عبدالله|</ins>ابن سینا<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>تا <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[فخر رازی، محمد بن عمر|</ins>فخر رازی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>باشند. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابن سینا، حسین بن عبدالله|</ins>ابن سینا<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>که مطلقات و موجهات <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ارسطو<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>را از سه گزارۀ «مطلق»، «ضروری» و «ممکن» یکباره به انبوهی از اقسام مطلقه، اقسام ضروریه و اقسام ممکنه تقسیم کرده و تعداد موجهات را بیاندازه افزایش داده بود، هرگز فرصت نیافت که قواعد عکس مستوی و قیاسهای مربوط به همۀ این اقسام را تفصیلی و دقیق بازگو کند. دو رسالۀ سوم نخستین رسالههایی هستند که این وظیفۀ تاریخی را بر عهده گرفته و تلاش کردهاند قیاسهای مختلط را به صورت دقیق و منسجم بحث و بررسی کنند. نزاعهای فراوان میان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[مسعودی بخاری، محمد بن مسعود|</ins>شرفالدین مسعودی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[فریدالدین غیلانی، عمر بن علی|</ins>ابن غیلان بلخی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>که برخی از آنها در رسالۀ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[فریدالدین غیلانی، عمر بن علی|</ins>ابن غیلان<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>نمود پیدا کرده، نشاندهندۀ این است که این دو منطقدان بر سر معانی گزارههای موجههای که <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابن سینا، حسین بن عبدالله|</ins>ابن سینا<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>معرفی کرده، به توافق نرسیدهاند. به نظر میرسد همین نزاعها <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[فخر رازی، محمد بن عمر|</ins>فخر رازی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>را واداشته تا سیزده گزارۀ وجهی را بهدقت نامگذاری و تعریف کرده و در مباحث عکس و قیاس بهتفصیل به کار ببرد و از این رهگذر زمینه را برای نکتهسنجیهای فراوان شاگردش زینالدین کشّی و سپس <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>افضلالدین خونجی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>فراهم کند. بنابراین تصحیح و انتشار این دو رساله، یکی از بزرگترین حلقههای مفقود میان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابن سینا، حسین بن عبدالله|</ins>ابن سینا<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[فخر رازی، محمد بن عمر|</ins>فخر رازی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>را از تاریکخانۀ «تاریخ منطق در ایران» بیرون میکشد.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در پایان رسالهای کوتاه و ناتمام از فخرالدین رازی در این کتاب تصحیح شده که تاکنون مجهول المؤلّف خوانده میشد. این رساله احتمالاً از نخستین آثار منطقی رازی است و در آن نشانههایی از نخستین نوآوریهای منطقی او که بعدها در آثاری چون الملخّص به تفصیل به آنها پرداخته، دیده میشود. با تحلیل محتوایی این رساله، به نظر میرسد که این رساله همچون پیشنویسی بوده که بعدها بخش منطق کتاب الملخص از روی آن بازنویسی و تکمیل شده است.<ref>[https://literaturelib.com/books/3533 پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات]</ref></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در پایان رسالهای کوتاه و ناتمام از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[فخر رازی، محمد بن عمر|</ins>فخرالدین رازی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>در این کتاب تصحیح شده که تاکنون مجهول المؤلّف خوانده میشد. این رساله احتمالاً از نخستین آثار منطقی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[فخر رازی، محمد بن عمر|</ins>رازی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>است و در آن نشانههایی از نخستین نوآوریهای منطقی او که بعدها در آثاری چون <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[منطق الملخص|</ins>الملخّص<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>به تفصیل به آنها پرداخته، دیده میشود. با تحلیل محتوایی این رساله، به نظر میرسد که این رساله همچون پیشنویسی بوده که بعدها بخش منطق کتاب الملخص از روی آن بازنویسی و تکمیل شده است.<ref>[https://literaturelib.com/books/3533 پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات]</ref></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-780813:rev-784405 -->
</table>Hbaghizadehhttps://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%B3%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D8%B4%D9%85:_%D9%87%D9%81%D8%AA_%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87&diff=780813&oldid=prevHbaghizadeh: صفحهای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات کتاب | تصویر =NUR164899J1.jpg | عنوان = | عنوانهای دیگر = |پدیدآورندگان | پدیدآوران = دادخواه، غلامرضا (گردآورنده و مصحح) فلاحي، اسدالله (گردآورنده و مصحح) رشر، نيکولاس (مقدمهنویس) |زبان | زبان = | کد کنگره =8م2د / 620 BBR | موضوع =منطق ا...» ایجاد کرد2025-04-22T18:41:28Z<p>صفحهای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات کتاب | تصویر =NUR164899J1.jpg | عنوان = | عنوانهای دیگر = |پدیدآورندگان | پدیدآوران = <a href="/w/index.php?title=%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%8C_%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7&action=edit&redlink=1" class="new" title="دادخواه، غلامرضا (صفحه وجود ندارد)">دادخواه، غلامرضا</a> (گردآورنده و مصحح) <a href="/w/index.php?title=%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AD%D9%8A%D8%8C_%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87&action=edit&redlink=1" class="new" title="فلاحي، اسدالله (صفحه وجود ندارد)">فلاحي، اسدالله</a> (گردآورنده و مصحح) <a href="/w/index.php?title=%D8%B1%D8%B4%D8%B1%D8%8C_%D9%86%D9%8A%DA%A9%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B3&action=edit&redlink=1" class="new" title="رشر، نيکولاس (صفحه وجود ندارد)">رشر، نيکولاس</a> (مقدمهنویس) |زبان | زبان = | کد کنگره =8م2د / 620 BBR | موضوع =منطق ا...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br />
| تصویر =NUR164899J1.jpg<br />
| عنوان =<br />
| عنوانهای دیگر =<br />
|پدیدآورندگان <br />
| پدیدآوران = <br />
[[دادخواه، غلامرضا]] (گردآورنده و مصحح)<br />
[[فلاحي، اسدالله]] (گردآورنده و مصحح)<br />
[[رشر، نيکولاس]] (مقدمهنویس)<br />
|زبان <br />
| زبان =<br />
| کد کنگره =8م2د / 620 BBR <br />
| موضوع =منطق اسلامي -- متون قديمي تا قرن 14 <br />
منطق -- ايران -- تاريخ -- قرن 6ق <br />
|ناشر <br />
| ناشر =مؤسسه پژوهشي حکمت و فلسفه ايران <br />
| مکان نشر =ايران - تهران <br />
| سال نشر =1396ش. <br />
<br />
| کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE164899AUTOMATIONCODE<br />
| چاپ =يکم <br />
| شابک =978-600-7009-49-9<br />
| تعداد جلد =<br />
| کتابخانۀ دیجیتال نور =<br />
| کتابخوان همراه نور =<br />
| کد پدیدآور =<br />
| پس از =<br />
| پیش از =<br />
}}<br />
'''منطق در ايران سده ششم: هفت رساله از ابن صلاح همدانی، مجدالدين جیلی، رشیدالدين وطواط، شرفالدین مسعودی، ابن غيلان بلخی، فخرالدین رازی''' گردآورنده و مقدمهنویس و مصحح غلامرضا دادخواه، اسدالله فلاحی؛ این کتاب گامی کوچک در راستای معرفی و نقد هفت رسالۀ منطقی از اندیشمندان ایرانی سدۀ ششم هجری است تا از رهگذر آن بخشی از تاریخ منطق که تاکنون از آن اطلاع چندانی در دسترس نبوده روشن گردد.<br />
<br />
==ساختار==<br />
کتاب در چهار بخش تدوین شده است.<br />
<br />
==گزارش کتاب==<br />
در حالی که از چند دهۀ پیش تاکنون کتابهای متعددی در تاریخ فلسفه در ایران و جهان اسلام به چاپ رسیده، هنوز هیچ تاریخ جامعی از منطق که از پویاترین علوم در تمدن ایرانی ـ اسلامی بوده، نوشته نشده است. یکی از مهمترین موانع تدوین چنین تاریخی، در دسترس نبودن تصحیحهای انتقادی از آثار منطقی متفکرانی است که عمدتاً در سدههای چهارم تا هشتم هجری در ایرانشهر (ایران بزرگ) میزیستهاند. در این میان، بهویژه اطلاع ما از آثار منطقی که در فاصلۀ تألیف البصائر النصیریۀ ابن سلان ساوی تا الملخّص فخر الدین رازی به نگارش درآمدهاند بسیار اندک است.<br />
<br />
این کتاب گامی کوچک در راستای معرفی و نقد هفت رسالۀ منطقی از اندیشمندان ایرانی سدۀ ششم هجری است تا از رهگذر آن بخشی از تاریخ منطق که تاکنون از آن اطلاع چندانی در دسترس نبوده روشن گردد. بهویژه جدال منطقی رشیدالدین وطواط شاعر با عمر بن غیلان بلخی بر سر برهان خلف از یکسو و مناظرات همین ابن غیلان با شرفالدین مسعودی دربارۀ قیاسهای مختلط از سوی دیگر، بسیار قابل توجه است.<br />
<br />
همچنین تصحیح و تحلیل تنها رسالۀ باقیمانده از مجدالدین جیلی (استاد شهابالدین سهروردی) و رسالهای از ابوالفتوح همدانی دربارۀ مطلقات و موجهات شکل چهارم قیاس، نشاندهندۀ نقطۀ عطفی است در رویکرد منطقدانان ایرانی به اعتباربخشیدن به این شکل مهجور قیاس؛ چنانکه بیشتر منطقدانان مشهور دورههای بعد همچون فخرالدین رازی، افضلالدین خونجی و شمسالدین سمرقندی به این شکل در کنار اشکال سهگانۀ دیگر میپرداختند.<br />
<br />
دو رسالۀ نخست بحث مستوفای دو تن از منطقدانان ایرانی دربارۀ کارآمدی یا ناکارآمدی برهان خلف در اثبات و تعیین عکس مستوی موجهات است. رشیدالدین وطواط که بیشتر به عنوان یک ادیب و شاعر شهرت دارد، این شبهه را مطرح میکند که برهان خلف برای برخی موجهات بیش از یک عکس مستوی را اثبات میکند، در حالی که هر گزاره حداکثر یک عکس مستوی میتواند داشته باشد. افضلالدین ابن غیلان بلخی در پاسخ میان «اثبات» و «تعیین» تمایز مینهد و برهان خلف را در «اثبات» عکس مستوی کارآمد و در «تعیین» عکس مستوی ناکارآمد میشمارد. پس از نگارش این دو رساله، شهابالدین سهروردی، فخرالدین رازی و پیروان آن دو به بحث از برهان خلف و کارآمدی یا ناکارآمدی آن پرداخته و گفتمانی را در این زمینه پدید آوردند.<br />
<br />
دو رسالۀ دوم نخستین پژوهش منطقدانان ایرانی در شکل چهارم است. هرچند ارسطو ضربهای پنجگانۀ این شکل را در دفتر دوم از تحلیل اول خود به صورت استطرادی معرفی کرده، اما هرگز به مجموعۀ آنها به عنوان یک شکل مستقل نیندیشیده بود. تا آنجا که دادههای تاریخی گواهی میدهند در سدۀ هشتم میلادی کشیشی به نام دنحا شکل چهارم را به عنوان یک شکل مستقل مورد بحث قرار داد و دو ضرب منتج به پنج ضرب ارسطو افزود. ابن سینا اما هرچند شکل چهارم را به رسمیت میشناسد و پنج ضرب ارسطویی آن را به کوتاهی گزارش میکند، از پرداختن بیشتر به ضربهای منتج و عقیم و بیان شرایط انتاج آن خودداری میکند. چنین به نظر میرسد که ابن صلاح همدانی و مجدالدین جیلی نخستین کسانی هستند که به ترتیب مطلقات و موجهات بسیط را در شکل چهارم بررسی کردهاند. البته باید اشاره کرد که جیلی تنها موجهات بسیط را در شکل چهارم بررسی کرده و نخستین کسی که موجهات مرکب را نیز در این شکل پژوهیده، کسی نیست جز فخر رازی. بدین ترتیب یکی از بزرگترین حلقههای مفقود بین ابن سینا و فخر رازی گشوده میشود: پیش از این آشکار نبود که چگونه ابن سینا از پرداختن تفصیلی به ضروب شکل چهارم شانه خالی کرده و به یکباره فخر رازی موجهات مرکبه را نیز در این شکل بررسی کرده است؛ اما اکنون بهسادگی میتوان گفت که استادش مجدالدین جیلی موجهات بسیطه را در این شکل بهتفصیل بررسی کرده است و پیش از او، همدانی مطلقات این شکل را. بدین ترتیب زمینۀ لازم برای فخر رازی برای پرداختن تفصیلی به موجهات مرکبه آماده شده است.<br />
<br />
دو رسالۀ سوم شاید نمودار مهمترین رخداد منطقی در دورۀ میانی از ابن سینا تا فخر رازی باشند. ابن سینا که مطلقات و موجهات ارسطو را از سه گزارۀ «مطلق»، «ضروری» و «ممکن» یکباره به انبوهی از اقسام مطلقه، اقسام ضروریه و اقسام ممکنه تقسیم کرده و تعداد موجهات را بیاندازه افزایش داده بود، هرگز فرصت نیافت که قواعد عکس مستوی و قیاسهای مربوط به همۀ این اقسام را تفصیلی و دقیق بازگو کند. دو رسالۀ سوم نخستین رسالههایی هستند که این وظیفۀ تاریخی را بر عهده گرفته و تلاش کردهاند قیاسهای مختلط را به صورت دقیق و منسجم بحث و بررسی کنند. نزاعهای فراوان میان شرفالدین مسعودی و ابن غیلان بلخی که برخی از آنها در رسالۀ ابن غیلان نمود پیدا کرده، نشاندهندۀ این است که این دو منطقدان بر سر معانی گزارههای موجههای که ابن سینا معرفی کرده، به توافق نرسیدهاند. به نظر میرسد همین نزاعها فخر رازی را واداشته تا سیزده گزارۀ وجهی را بهدقت نامگذاری و تعریف کرده و در مباحث عکس و قیاس بهتفصیل به کار ببرد و از این رهگذر زمینه را برای نکتهسنجیهای فراوان شاگردش زینالدین کشّی و سپس افضلالدین خونجی فراهم کند. بنابراین تصحیح و انتشار این دو رساله، یکی از بزرگترین حلقههای مفقود میان ابن سینا و فخر رازی را از تاریکخانۀ «تاریخ منطق در ایران» بیرون میکشد.<br />
<br />
در پایان رسالهای کوتاه و ناتمام از فخرالدین رازی در این کتاب تصحیح شده که تاکنون مجهول المؤلّف خوانده میشد. این رساله احتمالاً از نخستین آثار منطقی رازی است و در آن نشانههایی از نخستین نوآوریهای منطقی او که بعدها در آثاری چون الملخّص به تفصیل به آنها پرداخته، دیده میشود. با تحلیل محتوایی این رساله، به نظر میرسد که این رساله همچون پیشنویسی بوده که بعدها بخش منطق کتاب الملخص از روی آن بازنویسی و تکمیل شده است.<ref>[https://literaturelib.com/books/3533 پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات]</ref><br />
<br />
<br />
==پانويس ==<br />
<references /><br />
<br />
<br />
==منابع مقاله==<br />
پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات<br />
==وابستهها==<br />
{{وابستهها}}<br />
<br />
<br />
[[رده:کتابشناسی]]<br />
[[رده:مقالات(اردیبهشت 1404) باقی زاده]]<br />
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]</div>Hbaghizadeh