مخطوطات في الأمثال العربية - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Hbaghizadeh در ‏۱۵ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۴۸

2025-04-15T06:48:33Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۵ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۱۸
خط ۲۴:		خط ۲۴:
	\| پیش از =		\| پیش از =
	}}		}}
			{{کاربردهای دیگر\|الأمثال (ابهام‌زدایی)}}
	'''مخطوطات في الأمثال العربية'''، مشتمل بر آثاری همچون: كتاب الجوهرة في الأمثال، الفرائد و القلائد، كتاب أفعل، الكلم الروحانية في الحكم اليونانية، رسالة الأمثال البغدادية، كتاب الأمثال، نوابغ الكلم، الفريدة في الأمثال و الآداب و كتاب الرموز است. این آثار ادبی کهن، به موضوع امثال اختصاص یافته و توسط [[حداد، فیصل‌ مفتا‌ح‌\|فیصل مفتاح حداد]] در این کتاب گردآوری و تحقیق شده‌اند.		'''مخطوطات في الأمثال العربية'''، مشتمل بر آثاری همچون: كتاب الجوهرة في الأمثال، الفرائد و القلائد، كتاب أفعل، الكلم الروحانية في الحكم اليونانية، رسالة الأمثال البغدادية، كتاب الأمثال، نوابغ الكلم، الفريدة في الأمثال و الآداب و كتاب الرموز است. این آثار ادبی کهن، به موضوع امثال اختصاص یافته و توسط [[حداد، فیصل‌ مفتا‌ح‌\|فیصل مفتاح حداد]] در این کتاب گردآوری و تحقیق شده‌اند.

Hbaghizadeh در ‏۴ ژوئن ۲۰۲۴، ساعت ۲۰:۱۴

2024-06-04T20:14:37Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ ژوئن ۲۰۲۴، ساعت ۲۳:۴۴
خط ۱۲۴:		خط ۱۲۴:
	# سزگین، فؤاد، «تاريخ التراث العربي»، حجازى، محمود فهمى، قم، کتابخانه عمومى حضرت آیت‌الله‌العظمى مرعشى نجفى(ره)، 1412ق، چاپ دوم.		# سزگین، فؤاد، «تاريخ التراث العربي»، حجازى، محمود فهمى، قم، کتابخانه عمومى حضرت آیت‌الله‌العظمى مرعشى نجفى(ره)، 1412ق، چاپ دوم.
	# زمخشری محمود بن عمر، «المحاجاة بالمسائل النحوية»، بغداد - مطبعة أسعد، 1973م.		# زمخشری محمود بن عمر، «المحاجاة بالمسائل النحوية»، بغداد - مطبعة أسعد، 1973م.
	# حسینی، بهیجه، مقاله «الكلم النوابغ 1»، نشریه العرب، سال پنجم، ربیع‌الاول، 1391، ج9، ص836-844، درج در پایگاه تخصصی مجلات ~~نورمگز، به آدرس: https://www.noormags~~.~~ir/view/fa/articlepage/697697~~		#[[:noormags:697697\| حسینی، بهیجه، مقاله «الكلم النوابغ 1»، نشریه العرب، سال پنجم، ربیع‌الاول، 1391، ج9، ص836-844، درج در پایگاه تخصصی مجلات نورمگز]].


خط ۱۳۱:		خط ۱۳۱:

	[[رده:کتاب‌شناسی]]		[[رده:کتاب‌شناسی]]

			[[رده:زبان‌شناسی، علم زبان]]

			[[رده:زبان و ادبیات شرقی (آسیایی)]]

			[[رده:زبان و ادبیات عربی]]

	[[رده:مقالات بازبینی ~~نشده2~~]]		[[رده:مقالات بازبینی شده2 خرداد 1403]]
	[[رده:مقاله نوشته شده در تاریخ اردیبهشت 1403 توسط فاضل گرنه زاده]]		[[رده:مقاله نوشته شده در تاریخ اردیبهشت 1403 توسط فاضل گرنه زاده]]
	[[رده:مقاله بازبینی شده در تاریخ اردیبهشت 1403 توسط محسن عزیزی]]		[[رده:مقاله بازبینی شده در تاریخ اردیبهشت 1403 توسط محسن عزیزی]]

Hbaghizadeh در ‏۴ ژوئن ۲۰۲۴، ساعت ۲۰:۱۲

2024-06-04T20:12:13Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ ژوئن ۲۰۲۴، ساعت ۲۳:۴۲
خط ۲۴:		خط ۲۴:
	\| پیش از =		\| پیش از =
	}}		}}
	'''مخطوطات في الأمثال العربية'''، مشتمل بر آثاری همچون: كتاب الجوهرة في الأمثال، الفرائد و القلائد، كتاب أفعل، الكلم الروحانية في الحكم اليونانية، رسالة الأمثال البغدادية، كتاب الأمثال، نوابغ الكلم، الفريدة في الأمثال و الآداب و كتاب الرموز است. این آثار ادبی کهن، به موضوع امثال اختصاص یافته و توسط فیصل مفتاح حداد در این کتاب گردآوری و تحقیق شده‌اند.		'''مخطوطات في الأمثال العربية'''، مشتمل بر آثاری همچون: كتاب الجوهرة في الأمثال، الفرائد و القلائد، كتاب أفعل، الكلم الروحانية في الحكم اليونانية، رسالة الأمثال البغدادية، كتاب الأمثال، نوابغ الكلم، الفريدة في الأمثال و الآداب و كتاب الرموز است. این آثار ادبی کهن، به موضوع امثال اختصاص یافته و توسط [[حداد، فیصل‌ مفتا‌ح‌\|فیصل مفتاح حداد]] در این کتاب گردآوری و تحقیق شده‌اند.

	==الجوهرة في الأمثال==		==الجوهرة في الأمثال==
	نوشته ابوعمر احمد بن محمد بن عبدربه اندلسی (246-328ق)، از عالمان ادبیات عرب و شاعر است.		نوشته [[ابن عبدربه، احمد بن محمد\|ابوعمر احمد بن محمد بن عبدربه اندلسی]] (246-328ق)، از عالمان ادبیات عرب و شاعر است.

	نوشتار حاضر کتاب مستقلی در امثال نبوده و در حقیقت قسمتی از کتاب ~~«العقد الفريد»~~ نویسنده است که به امثال اختصاص یافته است. نویسنده بسیاری از امثال را از کتاب «الأمثال» ابوعبید قاسم بن سلام نقل کرده و مواردی را نیز بر آن افزوده است. محقق این قسمت از کتاب ~~«العقد الفريد»~~ را در قالب کتابی مستقل و همراه با تحقیق عرضه کرده است<ref>ر.ک: مقدمه، ج1، ص6</ref>.		نوشتار حاضر کتاب مستقلی در امثال نبوده و در حقیقت قسمتی از کتاب «[[العقد الفريد]]» نویسنده است که به امثال اختصاص یافته است. نویسنده بسیاری از امثال را از کتاب «الأمثال» [[ابوعبید، قاسم بن سلام\|ابوعبید قاسم بن سلام]] نقل کرده و مواردی را نیز بر آن افزوده است. محقق این قسمت از کتاب «[[العقد الفريد]]» را در قالب کتابی مستقل و همراه با تحقیق عرضه کرده است<ref>ر.ک: مقدمه، ج1، ص6</ref>.

	نویسنده، مطالب را با سخنانی از پیامبر اکرم(ص) آغاز نموده، سپس به مثل‌های علما پرداخته است. در ادامه از امثال اکثم بن صیفی و بزرگمهر سخن به میان آورده است. امثال عرب که توسط ابوعبیده روایت شده، به‌همراه موارد مشابه از مثل‌های عامیانه، همچنین مثل‌هایی که شاعران دوران جاهلیت و اسلام در اشعار خود استفاده کرده‌اند، دیگر مطالب را به خود اختصاص داده است<ref>ر.ک: متن کتاب، همان، ص18</ref>.		نویسنده، مطالب را با سخنانی از پیامبر اکرم(ص) آغاز نموده، سپس به مثل‌های علما پرداخته است. در ادامه از امثال اکثم بن صیفی و بزرگمهر سخن به میان آورده است. امثال عرب که توسط ابوعبیده روایت شده، به‌همراه موارد مشابه از مثل‌های عامیانه، همچنین مثل‌هایی که شاعران دوران جاهلیت و اسلام در اشعار خود استفاده کرده‌اند، دیگر مطالب را به خود اختصاص داده است<ref>ر.ک: متن کتاب، همان، ص18</ref>.
خط ۳۸:		خط ۳۸:
	در این نوشتار که به امثال اختصاص یافته، الفاظ و عبارات کوتاه و مختصر به‌عنوان مثل گردآوری شده که بالغ بر یک‌هزار مورد است<ref>ر.ک: همان، ص200</ref>.		در این نوشتار که به امثال اختصاص یافته، الفاظ و عبارات کوتاه و مختصر به‌عنوان مثل گردآوری شده که بالغ بر یک‌هزار مورد است<ref>ر.ک: همان، ص200</ref>.

	کتاب در هشت باب تنظیم شده است. نخستین باب به فضیلت علم و عقل اختصاص یافته است. استعانت بر زهد و عبادت، ادب سخن گفتن، حسن سلوک و رفتار، ادب نفس، مکارم		کتاب در هشت باب تنظیم شده است. نخستین باب به فضیلت علم و عقل اختصاص یافته است. استعانت بر زهد و عبادت، ادب سخن گفتن، حسن سلوک و رفتار، ادب نفس، مکارم اخلاق، حسن سیاست و حسن بلاغت، مطالب سایر ابواب کتاب را شامل شده است.
	اخلاق، حسن سیاست و حسن بلاغت، مطالب سایر ابواب کتاب را شامل شده است.

	اشتمال این اثر بر سخنان حکیمانه، پندآمیز و مطالبی در سیاست‌ورزی موجب شده است تا سلاطین و امرا به آن توجه ویژه نموده و همواره در دسترس داشته باشند<ref>ر.ک: همان، ص200؛ مقدمه محقق، همان، ص8-9</ref>.		اشتمال این اثر بر سخنان حکیمانه، پندآمیز و مطالبی در سیاست‌ورزی موجب شده است تا سلاطین و امرا به آن توجه ویژه نموده و همواره در دسترس داشته باشند<ref>ر.ک: همان، ص200؛ مقدمه محقق، همان، ص8-9</ref>.

	==كتاب أفعل==		==كتاب أفعل==
	این اثر، تألیف اسماعیل بن ~~قاسم،‏~~ معروف به ابوعلی قالی بغدادی (م 356ق)، از عالمان بزرگ ادبیات، نحو و لغت است.		این اثر، تألیف [[قالی، اسماعیل بن قاسم\|اسماعیل بن قاسم]]،‏ معروف به [[قالی، اسماعیل بن قاسم\|ابوعلی قالی بغدادی]] (متوفای 356ق)، از عالمان بزرگ ادبیات، نحو و لغت است.

	این اثر، به مجموعه‌ای از امثال بر وزن کلمه «أفعل» اختصاص یافته که در حقیقت گونه‌ای از انواع مثل بشمار آمده است<ref>ر.ک: مقدمه محقق، همان، ص12</ref>.		این اثر، به مجموعه‌ای از امثال بر وزن کلمه «أفعل» اختصاص یافته که در حقیقت گونه‌ای از انواع مثل بشمار آمده است<ref>ر.ک: مقدمه محقق، همان، ص12</ref>.
خط ۵۱:		خط ۵۰:

	==الكلم الروحانية في الحكم اليونانية==		==الكلم الروحانية في الحكم اليونانية==
	نوشته‌ای از ابوالفرج بن هندو (م 420ق)، کاتب، ادیب و شاعر است.		نوشته‌ای از [[ابن هندو، علی بن حسین\|ابوالفرج بن هندو]] (متوفای 420ق)، کاتب، ادیب و شاعر است.

	این کتاب به سخنان حکمت‌آمیز فلاسفه یونان اختصاص یافته و نویسنده آن را به درخواست دوست خود ابومنصور ابراهیم بن علی دیورا به نگارش درآورده است.		این کتاب به سخنان حکمت‌آمیز فلاسفه یونان اختصاص یافته و نویسنده آن را به درخواست دوست خود ابومنصور ابراهیم بن علی دیورا به نگارش درآورده است.
خط ۶۵:		خط ۶۴:
	==رسالة الأمثال البغدادية التي تجري بين العامة==		==رسالة الأمثال البغدادية التي تجري بين العامة==

	نوشته ابوالحسن علی بن مفضل مؤیدی طالقانی (م 421ق) است.		نوشته [[ابوالحسن علی بن مفضل مؤیدی طالقانی]] (متوفای 421ق) است.

	رساله یادشده که به امثال اختصاص یافته است، در حقیقت لهجه و گویش عامیانه عربی در قرن چهارم هجری قمری را در خود جای داده است.		رساله یادشده که به امثال اختصاص یافته است، در حقیقت لهجه و گویش عامیانه عربی در قرن چهارم هجری قمری را در خود جای داده است.
خط ۸۰:		خط ۷۹:

	==كتاب الأمثال==		==كتاب الأمثال==
	اثری از ابومنصور عبدالملک بن محمد بن اسماعیل ثعالبی نیشابوری (م 429ق)، شاعر، لغوی، کاتب و تاریخ‌نگار است.		اثری از [[ثعالبی، عبدالملک بن محمد\|ابومنصور عبدالملک بن محمد بن اسماعیل ثعالبی نیشابوری]] (متوفای 429ق)، شاعر، لغوی، کاتب و تاریخ‌نگار است.

	این کتاب، مشتمل بر بیش از یک‌صد باب است. نویسنده در هر باب آنچه را از قرآن در معنای موضوع آن وارد شده، آورده است، سپس در پی آن خبر منقول، سخن عرب و خاصه و عامه و شعر را در آن مورد ذکر کرده است<ref>ر.ک: همان، ص21</ref>.		این کتاب، مشتمل بر بیش از یک‌صد باب است. نویسنده در هر باب آنچه را از قرآن در معنای موضوع آن وارد شده، آورده است، سپس در پی آن خبر منقول، سخن عرب و خاصه و عامه و شعر را در آن مورد ذکر کرده است<ref>ر.ک: همان، ص21</ref>.
خط ۸۷:		خط ۸۶:

	==نوابغ الكلم==		==نوابغ الكلم==
	نوشته محمود بن عمر بن محمد بن عمر خوارزمى (476-538ق)، مشهور به جارالله ~~زمخشری،~~ مفسر، ادیب، زبان‌شناس و خطیب برجسته است.		نوشته [[زمخشری، محمود بن عمر\|محمود بن عمر بن محمد بن عمر خوارزمى]] (476-538ق)، مشهور به [[زمخشری، محمود بن عمر\|جارالله زمخشری]]، مفسر، ادیب، زبان‌شناس و خطیب برجسته است.

	این اثر، مشتمل بر سخنان کوتاه، حکمیانه، پندآمیز و به‌صورت آهنگین (مسجع) است که بر اساس موضوع یا ایده‌ای تنظیم نشده است<ref>ر.ک: بهیجه باقر الحسنی، ص42</ref>. در برخی از منابع از این اثر با عنوان «الكلم النوابغ» یاد شده است<ref>ر.ک: سرکیس، یوسف الیان‏، ج1، ص975-976؛ صالحیه، محمد عیسى، ج‏3، ص114</ref>. گفته شده است که تاریخ نگارش این اثر پس از سال 512ق، است<ref>ر.ک: حسینی، بهیجه، ص837-838</ref>.		این اثر، مشتمل بر سخنان کوتاه، حکمیانه، پندآمیز و به‌صورت آهنگین (مسجع) است که بر اساس موضوع یا ایده‌ای تنظیم نشده است<ref>ر.ک: بهیجه باقر الحسنی، ص42</ref>. در برخی از منابع از این اثر با عنوان «الكلم النوابغ» یاد شده است<ref>ر.ک: سرکیس، یوسف الیان‏، ج1، ص975-976؛ صالحیه، محمد عیسى، ج‏3، ص114</ref>. گفته شده است که تاریخ نگارش این اثر پس از سال 512ق، است<ref>ر.ک: حسینی، بهیجه، ص837-838</ref>.
خط ۹۴:		خط ۹۳:

	==كتاب الفريدة في الأمثال و الآداب==		==كتاب الفريدة في الأمثال و الآداب==
	نوشته شمس‌المعالی ابوالحسن قابوس بن ابی‌طاهر وشمگیر (م 403ق) از امرای آل زیار است.		نوشته [[شمس‌المعالی ابوالحسن قابوس بن ابی‌طاهر وشمگیر]] (متوفای 403ق) از امرای آل زیار است.

	گفته شده است این اثر در حقیقت مختصر کتاب الفرائد و القلائد، نوشته ابوالحسن اهوازی است که نویسنده آن را به هدف تربیت والیان و عاملانی که زیر نظر وی بوده‌اند، تألیف کرده و نام یادشده را بر آن نهاده است. فرازی از مقدمه اثر و همچنین محتوای ابواب مختلف آن و شواهدی دیگر این سخن را تأیید می‌نماید<ref>ر.ک: مقدمه محقق، ج2، ص37-38</ref>.		گفته شده است این اثر در حقیقت مختصر کتاب الفرائد و القلائد، نوشته [[ابوالحسن اهوازی]] است که نویسنده آن را به هدف تربیت والیان و عاملانی که زیر نظر وی بوده‌اند، تألیف کرده و نام یادشده را بر آن نهاده است. فرازی از مقدمه اثر و همچنین محتوای ابواب مختلف آن و شواهدی دیگر این سخن را تأیید می‌نماید<ref>ر.ک: مقدمه محقق، ج2، ص37-38</ref>.

	لازم به ذکر است که نویسنده علاوه بر اختصار کتاب در مواردی در برخی از کلمات تصرف نموده و تغییر داده است. وی در باب نخست که به فضیلت علم و عقل اختصاص یافته، عبارت «و العمل به أکمل شرف» ذکر کرده است؛ درصورتی‌که این عبارت در کتاب اصلی، «و العمل به أجل شرف» آمده است.		لازم به ذکر است که نویسنده علاوه بر اختصار کتاب در مواردی در برخی از کلمات تصرف نموده و تغییر داده است. وی در باب نخست که به فضیلت علم و عقل اختصاص یافته، عبارت «و العمل به أکمل شرف» ذکر کرده است؛ درصورتی‌که این عبارت در کتاب اصلی، «و العمل به أجل شرف» آمده است.
خط ۱۰۳:		خط ۱۰۲:

	==كتاب الرموز==		==كتاب الرموز==
	تألیف ابوالعباس احمد بن ابی‌السرح (م قرن سوم هجری) کاتب است.		تألیف [[ابوالعباس احمد بن ابی‌السرح]] (متوفای قرن سوم هجری) کاتب است.

	نوشتار حاضر از کهن‌ترین آثاری است که به موضوع عادات عرب‌های جاهلی و خرافات آنان پرداخته است<ref>ر.ک: سزگین، فؤاد، ج1، ص263</ref>؛ عادات و خرافاتی که در کتب ادب عرب به‌عنوان اوابد مطرح شده است.		نوشتار حاضر از کهن‌ترین آثاری است که به موضوع عادات عرب‌های جاهلی و خرافات آنان پرداخته است<ref>ر.ک: سزگین، فؤاد، ج1، ص263</ref>؛ عادات و خرافاتی که در کتب ادب عرب به‌عنوان اوابد مطرح شده است.

A-esmaili در ‏۲۱ مهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۰۳:۵۹

2024-05-21T03:59:34Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ مهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۰۷:۲۹
خط ۲۴:		خط ۲۴:
	\| پیش از =		\| پیش از =
	}}		}}
	مخطوطات في الأمثال العربية'''، مشتمل بر آثاری همچون: كتاب الجوهرة في الأمثال، الفرائد و القلائد، كتاب أفعل، الكلم الروحانية في الحكم اليونانية، رسالة الأمثال البغدادية، كتاب الأمثال، نوابغ الكلم، الفريدة في الأمثال و الآداب و كتاب الرموز است. این آثار ادبی کهن، به موضوع امثال اختصاص یافته و توسط فیصل مفتاح حداد در این کتاب گردآوری و تحقیق شده‌اند.		'''مخطوطات في الأمثال العربية'''، مشتمل بر آثاری همچون: كتاب الجوهرة في الأمثال، الفرائد و القلائد، كتاب أفعل، الكلم الروحانية في الحكم اليونانية، رسالة الأمثال البغدادية، كتاب الأمثال، نوابغ الكلم، الفريدة في الأمثال و الآداب و كتاب الرموز است. این آثار ادبی کهن، به موضوع امثال اختصاص یافته و توسط فیصل مفتاح حداد در این کتاب گردآوری و تحقیق شده‌اند.

	==الجوهرة في الأمثال==		==الجوهرة في الأمثال==

A-esmaeili: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات کتاب | تصویر =NUR135128J1.jpg | عنوان = مخطوطات في الأمثال العربية | عنوان‌های دیگر = | پدیدآورندگان | پدیدآوران = حداد، فیصل‌ مفتا‌ح‌ (نويسنده) |زبان | زبان = عربی | کد کنگره = 3م4ح 2522 PJA | موضوع =ضرب المثل‏های عربی |ناشر | ناشر = دار...» ایجاد کرد

2024-05-21T03:56:12Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات کتاب | تصویر =NUR135128J1.jpg | عنوان = مخطوطات في الأمثال العربية | عنوان‌های دیگر = | پدیدآورندگان | پدیدآوران = حداد، فیصل‌ مفتا‌ح‌ (نويسنده) |زبان | زبان = عربی | کد کنگره = 3م4ح 2522 PJA | موضوع =ضرب المثل‏های عربی |ناشر | ناشر = دار...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{جعبه اطلاعات کتاب
| تصویر =NUR135128J1.jpg
| عنوان = مخطوطات في الأمثال العربية
| عنوان‌های دیگر =
| پدیدآورندگان
| پدیدآوران =
[[حداد، فیصل‌ مفتا‌ح‌]] (نويسنده)
|زبان
| زبان = عربی
| کد کنگره = 3م4ح 2522 PJA
| موضوع =ضرب المثل‏های عربی
|ناشر
| ناشر = دار الکتب العلمية
| مکان نشر = لبنان - بیروت
| سال نشر = 1439ق - 2018م
| کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE135128AUTOMATIONCODE
| چاپ = 1
| شابک = 978-2-7-451-1429-7
| تعداد جلد = 2
| کتابخانۀ دیجیتال نور = 135128
| کتابخوان همراه نور = 135128
| کد پدیدآور = 103071
| پس از =
| پیش از =
}}
مخطوطات في الأمثال العربية'''، مشتمل بر آثاری همچون: كتاب الجوهرة في الأمثال، الفرائد و القلائد، كتاب أفعل، الكلم الروحانية في الحكم اليونانية، رسالة الأمثال البغدادية، كتاب الأمثال، نوابغ الكلم، الفريدة في الأمثال و الآداب و كتاب الرموز است. این آثار ادبی کهن، به موضوع امثال اختصاص یافته و توسط فیصل مفتاح حداد در این کتاب گردآوری و تحقیق شده‌اند.

==الجوهرة في الأمثال==
نوشته ابوعمر احمد بن محمد بن عبدربه اندلسی (246-328ق)، از عالمان ادبیات عرب و شاعر است.

نوشتار حاضر کتاب مستقلی در امثال نبوده و در حقیقت قسمتی از کتاب «العقد الفريد» نویسنده است که به امثال اختصاص یافته است. نویسنده بسیاری از امثال را از کتاب «الأمثال» ابوعبید قاسم بن سلام نقل کرده و مواردی را نیز بر آن افزوده است. محقق این قسمت از کتاب «العقد الفريد» را در قالب کتابی مستقل و همراه با تحقیق عرضه کرده است<ref>ر.ک: مقدمه، ج1، ص6</ref>.

نویسنده، مطالب را با سخنانی از پیامبر اکرم(ص) آغاز نموده، سپس به مثل‌های علما پرداخته است. در ادامه از امثال اکثم بن صیفی و بزرگمهر سخن به میان آورده است. امثال عرب که توسط ابوعبیده روایت شده، به‌همراه موارد مشابه از مثل‌های عامیانه، همچنین مثل‌هایی که شاعران دوران جاهلیت و اسلام در اشعار خود استفاده کرده‌اند، دیگر مطالب را به خود اختصاص داده است<ref>ر.ک: متن کتاب، همان، ص18</ref>.

==كتاب الفرائد و القلائد==
اثری از ابوالحسین محمد بن حسین (حسن) صغانی، معروف به اهوازی (م 330ق) است.

در این نوشتار که به امثال اختصاص یافته، الفاظ و عبارات کوتاه و مختصر به‌عنوان مثل گردآوری شده که بالغ بر یک‌هزار مورد است<ref>ر.ک: همان، ص200</ref>.

کتاب در هشت باب تنظیم شده است. نخستین باب به فضیلت علم و عقل اختصاص یافته است. استعانت بر زهد و عبادت، ادب سخن گفتن، حسن سلوک و رفتار، ادب نفس، مکارم
اخلاق، حسن سیاست و حسن بلاغت، مطالب سایر ابواب کتاب را شامل شده است.

اشتمال این اثر بر سخنان حکیمانه، پندآمیز و مطالبی در سیاست‌ورزی موجب شده است تا سلاطین و امرا به آن توجه ویژه نموده و همواره در دسترس داشته باشند<ref>ر.ک: همان، ص200؛ مقدمه محقق، همان، ص8-9</ref>.

==كتاب أفعل==
این اثر، تألیف اسماعیل بن قاسم،‏ معروف به ابوعلی قالی بغدادی (م 356ق)، از عالمان بزرگ ادبیات، نحو و لغت است.

این اثر، به مجموعه‌ای از امثال بر وزن کلمه «أفعل» اختصاص یافته که در حقیقت گونه‌ای از انواع مثل بشمار آمده است<ref>ر.ک: مقدمه محقق، همان، ص12</ref>.

نویسنده، نخست الفاظ بر وزن «أفعل» را که در امثال به‌کار رفته، بدون رعایت هیچ ترتیبی ذکر کرده، سپس مثل‌های مرتبط با آنها را ذکر نموده است. وی در این راستا به سخنان عرب‌ دوران جاهلی و پس از آن و همچنین اشعار آنان استشهاد نموده است. وی در طرح هریک از مثل‌ها توضیحاتی پیرامون منشأ آنها داده و در مواردی نیز به معرفی برخی افراد که نام آنها در برخی از امثال آمده پرداخته است<ref>ر.ک: متن کتاب، همان، ص246-249</ref>. نویسنده در پایان اثر، مثل‌های مختلف و متنوعی را در ضمن یک باب جمع‌آوری کرده است<ref>ر.ک: همان، ص310-312</ref>.

==الكلم الروحانية في الحكم اليونانية==
نوشته‌ای از ابوالفرج بن هندو (م 420ق)، کاتب، ادیب و شاعر است.

این کتاب به سخنان حکمت‌آمیز فلاسفه یونان اختصاص یافته و نویسنده آن را به درخواست دوست خود ابومنصور ابراهیم بن علی دیورا به نگارش درآورده است.

کتاب حاوی مطالبی است که ابن هندو از یونانی به عربی ترجمه کرده؛ ضمن اینکه مشتمل بر مواعظ و سخنانی است که به وی نسبت داده شده است.

نویسنده پس از ذکر عبارت «من كلام...» به سخنان حکمت‌آمیز افراد مختلف اشاره کرده است. وی در مواردی سخنان آنان را با استشهاد به اشعاری از شعرای عرب همراه کرده و توضیحاتی پیرامون آنها داده است.

وی مطالب کتاب را نخست با سخنانی حکیمانه از افلاطون آغاز کرده، سپس سخنانی را از دیگر عالمان و حکمای یونان نظیر ارسطو، سقراط و گفتگوهای میان او و ارسیجانس، اومیروس اسکندر، باسلیوس، فیثاغورس، بقراط و... نقل کرده است.

در ادامه، نویسنده فصلی را به امثال حکمای یونان اختصاص داده است. در پایان کتاب اشعار حکیمانه‌ای را که از یونانی به عربی ترجمه کرده، ذکر نموده است<ref>ر.ک: همان، ص36 و 314-364؛ مقدمه محقق، همان، ص13-14</ref>.

==رسالة الأمثال البغدادية التي تجري بين العامة==

نوشته ابوالحسن علی بن مفضل مؤیدی طالقانی (م 421ق) است.

رساله یادشده که به امثال اختصاص یافته است، در حقیقت لهجه و گویش عامیانه عربی در قرن چهارم هجری قمری را در خود جای داده است.

علی‌رغم مشتمل بودن این رساله بر برخی از کلمات و عبارت ناشایست و تعبیرات غیر صحیح، محقق به دلایل مختلف و از جمله حفظ امانت در نقل مطالب تلاش کرده در موارد غیر ضروری از حذف یا اصلاح چنین عباراتی خودداری نماید.

این رساله، گویای وجود لهجه عامیانه در کنار لهجه فصیح عربی در قرن یادشده است<ref>ر.ک: مقدمه محقق، ج2، ص3 و 5 و 8</ref>.

ضمن اینکه فضای فرهنگی حاکم بر طبقه عوام آن دوره را در جهات مختلف به تصویر کشیده است<ref>ر.ک: همان، ص11-12</ref>.

مثل‌های این رساله بر اساس حروف الفبا تنظیم شده است<ref>ر.ک: همان، ص8</ref>؛ لکن نویسنده در ذکر کلمات تنها به کلمه نخست توجه کرده، ازاین‌رو ترتیب دقیقی را در ذکر کلمات رعایت ننموده؛ ضمن اینکه برخی کلماتی که با الف و لام آغاز شده، در باب الف ذکر نموده است. از اشکالاتی که بر رساله گرفته شده، تکرار برخی از مثل‌ها است<ref>ر.ک: همان، ص10-11</ref>.

محقق تلاش کرده تا به تصحیح و استخراج و مستندسازی مطالب رساله بپردازد؛ ازاین‌رو برخی از اشتباهات املایی ناسخ رساله را برطرف کرده، لکن خطاهای نحوی موجود را که به گویش عامیانه مرتبط بوده، به حال خود رها کرده است. وی علی‌رغم استخراج و مستندسازی مثل‌های کتاب، نتوانسته بسیاری از آنها را در منابع دیگر رهگیری نماید<ref>ر.ک: همان، ص12-13</ref>.

==كتاب الأمثال==
اثری از ابومنصور عبدالملک بن محمد بن اسماعیل ثعالبی نیشابوری (م 429ق)، شاعر، لغوی، کاتب و تاریخ‌نگار است.

این کتاب، مشتمل بر بیش از یک‌صد باب است. نویسنده در هر باب آنچه را از قرآن در معنای موضوع آن وارد شده، آورده است، سپس در پی آن خبر منقول، سخن عرب و خاصه و عامه و شعر را در آن مورد ذکر کرده است<ref>ر.ک: همان، ص21</ref>.

نویسنده باب اول کتاب را به موضوع عقل اختصاص داده و ضمن اشاره به سخنان حکمت‌آمیز و مثل‌هایی درباره عقل، به موضوع‌هایی همچون فضل علم و علما، شکر، صبر، قناعت و... پرداخته<ref>ر.ک: متن کتاب، ج2، ص110-113</ref> و پایان‌بخش مطالب کتاب را موضوع هدیه قرار داده است<ref>ر.ک: همان، ص186</ref>.

==نوابغ الكلم==
نوشته محمود بن عمر بن محمد بن عمر خوارزمى (476-538ق)، مشهور به جارالله زمخشری، مفسر، ادیب، زبان‌شناس و خطیب برجسته است.

این اثر، مشتمل بر سخنان کوتاه، حکمیانه، پندآمیز و به‌صورت آهنگین (مسجع) است که بر اساس موضوع یا ایده‌ای تنظیم نشده است<ref>ر.ک: بهیجه باقر الحسنی، ص42</ref>. در برخی از منابع از این اثر با عنوان «الكلم النوابغ» یاد شده است<ref>ر.ک: سرکیس، یوسف الیان‏، ج1، ص975-976؛ صالحیه، محمد عیسى، ج‏3، ص114</ref>. گفته شده است که تاریخ نگارش این اثر پس از سال 512ق، است<ref>ر.ک: حسینی، بهیجه، ص837-838</ref>.

به جهت اهمیت این اثر، شرح‌های متعددی بر آن نگاشته شده است<ref>ر.ک: حبشى، عبدالله محمد، ج‏3، ص2382-2383</ref>. همچنین برخورداری عبارات متن کتاب از دقت، ظرافت، وضوح معنا و زیبایی الفاظ و... آن را در شمار متون بلاغی ارزشمند قرار داده که ستایش برخی از عالمان را برانگیخته<ref>ر.ک: حسینی، بهیجه، ص837</ref> و سبب شده است تا برخی از نویسندگان نظیر جلال‌الدین سیوطی و مؤلف «درر الكلم و غرر الحكم»، سبک و روش این کتاب را در تدوین آثارشان مد نظر قرار دهند<ref>ر.ک: همان، ص841</ref>.

==كتاب الفريدة في الأمثال و الآداب==
نوشته شمس‌المعالی ابوالحسن قابوس بن ابی‌طاهر وشمگیر (م 403ق) از امرای آل زیار است.

گفته شده است این اثر در حقیقت مختصر کتاب الفرائد و القلائد، نوشته ابوالحسن اهوازی است که نویسنده آن را به هدف تربیت والیان و عاملانی که زیر نظر وی بوده‌اند، تألیف کرده و نام یادشده را بر آن نهاده است. فرازی از مقدمه اثر و همچنین محتوای ابواب مختلف آن و شواهدی دیگر این سخن را تأیید می‌نماید<ref>ر.ک: مقدمه محقق، ج2، ص37-38</ref>.

لازم به ذکر است که نویسنده علاوه بر اختصار کتاب در مواردی در برخی از کلمات تصرف نموده و تغییر داده است. وی در باب نخست که به فضیلت علم و عقل اختصاص یافته، عبارت «و العمل به أکمل شرف» ذکر کرده است؛ درصورتی‌که این عبارت در کتاب اصلی، «و العمل به أجل شرف» آمده است.

همچنین در مطالبی که در جهل است، عبارت «الجهل مطية من ركبها زل و من صحبها ذل» را آورده؛ درحالی‌که در کتاب الفرائد و القلائد، «الجهل مطية من ركبها ذل و من صحبها ضل» آمده است. با مقایسه دو کتاب چنین تغییراتی در سرتاسر این کتاب قابل ملاحظه است. همچنین باید اضافه کرد که نویسنده در اختصار و نقل عبارات، ترتیب کتاب اصلی را رعایت نکرده است؛ مانند عبارت «دولة الجاهل کالغريب...» که جایگاه آن در دو کتاب متفاوت دیده می‌شود<ref>ر.ک: متن کتاب، ج1، ص200-202؛ همان، ج2، ص202</ref>.

==كتاب الرموز==
تألیف ابوالعباس احمد بن ابی‌السرح (م قرن سوم هجری) کاتب است.

نوشتار حاضر از کهن‌ترین آثاری است که به موضوع عادات عرب‌های جاهلی و خرافات آنان پرداخته است<ref>ر.ک: سزگین، فؤاد، ج1، ص263</ref>؛ عادات و خرافاتی که در کتب ادب عرب به‌عنوان اوابد مطرح شده است.

عدم وجود اثری مستقل درباره موضوع یادشده، نویسنده را بر آن داشته است تا با جمع‌آوری مطالب پراکنده، این اثر را به نگارش درآورد. اثر یادشده در تاریخ دویست‌وهفتادوچهار هجری قمری به نگارش درآمده است.

نویسنده در این کتاب از سه قسم رموز طبیعی، فوق طبیعی و رموزی با دو خصوصیت طبیعی و فوق طبیعی سخن به میان آورده است.

ایشان از عادات عرب‌ها در ایام قحطی و خشک‌سالی سخن به میان آورده و رفتار و برخورد آنان در جهت برون‌رفت از این مشکل را ذکر کرده است. وی همچنین به عادت‌های آنها در خصوص برخی مسائل خانواده، همچنین نوع برخورد آنها با مسئله چشم‌زخم یا جادو و چگونگی برطرف کردن آن را اشاره کرده است. نام برخی از مهره‌ها که در جاهلیت تأثیراتی جادویی برای آنها قائل بوده‌اند، به‌اضافه رقیه‌هایی که برای حالاتی همچون چشم‌زخم در نظر گرفته شده است، نیز از جمله مطالبی است که نویسنده متعرض آنها شده است<ref>ر.ک: مقدمه محقق، ج2، ص40-43</ref>.

محقق این مجموعه، تلاش کرده است تا در سرتاسر آن به شرح و توضیح و بیان معنای کلمات دشوار و نامأنوس متن در پاورقی کتاب بپردازد<ref>ر.ک: متن کتاب، ج1، ص82 و ص231؛ ج2، ص188 و ص196 و ص209</ref>. وی همچنین توضیحاتی پیرامون برخی شخصیت‌ها و اماکن که در متن آمده، داده است<ref>ر.ک: همان، ص37؛ همان، ص211</ref> و در مواردی به استخراج و مستندسازی برخی مطالب، آدرس‌دهی آیات قرآن<ref>ر.ک: همان، ج2، ص102 و 112</ref> و اشاره به اختلاف عبارات در برخی نسخ در پاورقی کتاب پرداخته است<ref>ر.ک: همان، ج1، ص241</ref>.

==پانویس ==
<references/>

==منابع مقاله==
# مقدمه و متن کتاب.
# صالحیه، محمد عیسى، «المعجم الشامل للتراث العربي المطبوع»، قاهره، المنظمة العربية للتربية و الثقافة و العلوم، معهد المخطوطات العربية، 1992م، چاپ اول.
# حبشى، عبدالله محمد، «جامع الشروح و الحواشي»، ابوظبی، هيئة أبوظبي للثقافة و التراث، المجمع الثقافي‏، 1427ق، چاپ دوم.
# سرکیس، یوسف الیان‏، «معجم المطبوعات العربية و المعربة»، قم، کتابخانه عمومى حضرت آیت‌الله‌العظمى مرعشى نجفى(ره)، 1410ق، چاپ اول.
# سزگین، فؤاد، «تاريخ التراث العربي»، حجازى، محمود فهمى، قم، کتابخانه عمومى حضرت آیت‌الله‌العظمى مرعشى نجفى(ره)، 1412ق، چاپ دوم.
# زمخشری محمود بن عمر، «المحاجاة بالمسائل النحوية»، بغداد - مطبعة أسعد، 1973م.
# حسینی، بهیجه، مقاله «الكلم النوابغ 1»، نشریه العرب، سال پنجم، ربیع‌الاول، 1391، ج9، ص836-844، درج در پایگاه تخصصی مجلات نورمگز، به آدرس: https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/697697

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}

[[رده:کتاب‌شناسی]]

[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مقاله نوشته شده در تاریخ اردیبهشت 1403 توسط فاضل گرنه زاده]]
[[رده:مقاله بازبینی شده در تاریخ اردیبهشت 1403 توسط محسن عزیزی]]