https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%8C_%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A8%D9%86_%D8%AD%D8%B3%D9%86سیرجانی، علی بن حسن - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-19T00:21:32Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.39.0https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%8C_%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A8%D9%86_%D8%AD%D8%B3%D9%86&diff=827451&oldid=prevHbaghizadeh: /* وابستهها */2026-06-08T14:33:38Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">وابستهها</span></span></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۸ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۱۸:۰۳</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l91">خط ۹۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۹۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[سه رساله مفرد و هفت برآورده در تفسير و تأويل]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[سه رساله مفرد و هفت برآورده در تفسير و تأويل]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:زندگینامه]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:زندگینامه]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مقالات بازبینی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نشده2</del>]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مقالات بازبینی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شده2 خرداد 1405</ins>]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مؤلفین-خرداد]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مؤلفین-خرداد]]</div></td></tr>
<!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-826715:rev-827451 -->
</table>Hbaghizadehhttps://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%8C_%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A8%D9%86_%D8%AD%D8%B3%D9%86&diff=826715&oldid=prevHbaghizadeh: صفحهای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات زندگینامه | عنوان = علی بن حسن سیرجانی | تصویر = NUR58044.jpg | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | نام کامل = ابوالحسن علی بن حسن بن علی سیرجانی | نامهای دیگر = خواجه علی حسن سیرجانی، خواجه علی حسن کرمانی | لقب = | تخلص = | نسب = | نام پدر = حسن ب...» ایجاد کرد2026-05-27T08:00:24Z<p>صفحهای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات زندگینامه | عنوان = علی بن حسن سیرجانی | تصویر = NUR58044.jpg | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | نام کامل = ابوالحسن علی بن حسن بن علی سیرجانی | نامهای دیگر = خواجه علی حسن سیرجانی، خواجه علی حسن کرمانی | لقب = | تخلص = | نسب = | نام پدر = حسن ب...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>{{جعبه اطلاعات زندگینامه<br />
| عنوان = علی بن حسن سیرجانی<br />
| تصویر = NUR58044.jpg<br />
| اندازه تصویر = <br />
| توضیح تصویر = <br />
| نام کامل = ابوالحسن علی بن حسن بن علی سیرجانی<br />
| نامهای دیگر = خواجه علی حسن سیرجانی، خواجه علی حسن کرمانی<br />
| لقب = <br />
| تخلص = <br />
| نسب = <br />
| نام پدر = حسن بن علی<br />
| ولادت = نامشخص (احتمالاً اوایل قرن پنجم هجری)<br />
| محل تولد = سیرجان، کرمان<br />
| کشور تولد = ایران<br />
| محل زندگی = سیرجان، کرمان، سفرهای متعدد در ایران اسلامی<br />
| رحلت = حدود ۴۷۰ هجری قمری (به نقلی ۴۴۰ یا ۳۷۰)<br />
| شهادت = <br />
| مدفن = نصرآباد، سیرجان (در جوار شاه شجاع کرمانی)<br />
| طول عمر = <br />
| نام همسر = <br />
| فرزندان = حکیم (پسر)<br />
| خویشاوندان = ابومحمد علی بن محمد خطیب سیرجانی (نتیجه)<br />
| دین = اسلام<br />
| مذهب = <br />
| پیشه = عارف، صوفی، واعظ<br />
| درجه علمی = <br />
| دانشگاه = <br />
| علایق پژوهشی = <br />
| منصب = <br />
| پس از = <br />
| پیش از = <br />
| اساتید = شیخ عمو (احمد بن محمد بن حمزه)<br />
| مشایخ = <br />
| معاصرین = ابوسعید ابوالخیر، خواجه عبدالله انصاری، علی بن عثمان هجویری، ابوعلی دقاق، ابوالقاسم قشیری<br />
| شاگردان = <br />
| اجازه اجتهاد از = <br />
| آثار = البیاض و السواد من خصائص حکم العباد فی نعت المرید و المراد، سراج الشریعة و منهاج الحقیقة<br />
| سبک نوشتاری = <br />
| وبگاه = <br />
| امضا = <br />
| کد مؤلف = AUTHORCODE58044AUTHORCODE<br />
}}<br />
<br />
'''ابوالحسن علی بن حسن بن علی سیرجانی''' (متوفی حدود ۴۷۰ ق) معروف به '''خواجه علی حسن سیرجانی'''، از مشایخ برجسته تصوف در قرن پنجم هجری بود. او در سیرجان میزیست و در آنجا داروخانه و مریدان بسیار داشت. خواجه علی حسن مورد تکریم بزرگان صوفیه از جمله [[ابوسعید ابوالخیر]]، [[انصاری، عبدالله بن محمد|خواجه عبدالله انصاری]] و [[هجویری، علی بن عثمان|هجویری]] قرار گرفته است. مهمترین اثر او کتاب «[[البياض و السواد من خصائص حکم العباد في نعت المريد و المراد|البیاض و السواد]]» است که طبقهبندی موضوعی اقوال، حکایات و اشعار مشاهیر صوفیه تا اواخر قرن چهارم هجری است و یکی از مهمترین منابع دست اول تاریخ تصوف به شمار میرود. آرامگاه او در شهر سیرجان (منطقه نصرآباد، در جوار شاه شجاع کرمانی) همچنان زیارتگاه مشتاقان است.<br />
<br />
==ولادت و نسب==<br />
تاریخ دقیق تولد علی بن حسن سیرجانی مشخص نیست، اما به احتمال زیاد او در اوایل قرن پنجم هجری در شهر سیرجان (از شهرهای استان کرمان) متولد شده است.<ref name="danjahan">پورمختار، محسن، دانشنامه جهان اسلام، ج۲۵، ص۶۱۵-۶۱۸</ref> پدرش حسن بن علی بود و خاندان او تا سدههای بعد در سیرجان موقعیت روحانی داشتند.<ref name="danjahan" /><br />
<br />
==اساتید و سلسله طریقتی==<br />
سیرجانی در سلوک معنوی، مرید شیخ «عمو» (احمد بن محمد بن حمزه، متوفی ۳۳۱ قمری) بود و تا زمانی که استادش زنده بود، به کرسی ارشاد ننشست.<ref name="farhang">مرکز پژوهشی دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامی، فرهنگ أعلام علوم عقلی اسلامی، ج۳، ص۲۵۹-۲۶۰</ref> سلسله مشایخ او از طریق شیخ عمو و شیخ ابوالعباس نهاوندی به جنید بغدادی و ابراهیم خواص میرسید.<ref name="danjahan" /> همچنین او خود را مرهون معنویت شاه شجاع کرمانی (عارف معروف متوفی ۲۸۸ ق) میدانست و بر سر تربیت او به اطعام فقرا میپرداخت.<ref name="jahangiri">جهانگیری، محسن؛ پورمختار، محسن، «تاریخ مشایخ صوفیه در بیاض و سواد سیرجانی»، پژوهشهای ادبی، شماره ۳، بهار ۱۳۸۳، ص۱۸-۱۹</ref><br />
<br />
==ویژگیها و فعالیتها==<br />
خواجه علی حسن در سیرجان داروخانه و اوقاف بسیاری داشت و مریدان بسیار.<ref name="danjahan" /> او از مال دنیا گریزان نبود و به دلیل خوشخوراکی، گاه مورد سرزنش برخی صوفیان قرار میگرفت؛ اما [[انصاری، عبدالله بن محمد|خواجه عبدالله انصاری]] رفتارهای او را حاکی از بیتوجهی به قبول و رد دیگران و ناظر به گرایشهای ملامتی او دانسته است.<ref name="danjahan" /><br />
<br />
او اهل سیر و سیاحت بود و سفرهای نیکو داشت.<ref name="jahangiri" /> در سفرهای خود با بسیاری از مشایخ زمان از جمله [[ابوسعید ابوالخیر]]، [[ابوعلی دقاق، حسن بن محمد|ابوعلی دقاق]]، [[قشیری، عبدالکریم بن هوازن|ابوالقاسم قشیری]]، [[انصاری، عبدالله بن محمد|خواجه عبدالله انصاری]] و [[هجویری، علی بن عثمان|علی بن عثمان هجویری]] دیدار کرد.<ref name="danjahan" /> ابوسعید ابوالخیر در ضمن وصایای هنگام وفات خود از سیرجانی به عنوان یکی از سه بزرگ صوفیه زمان یاد کرده است.<ref name="jahangiri" /><br />
<br />
==وفات و آرامگاه==<br />
تاریخ وفات خواجه علی حسن سیرجانی به درستی مشخص نیست. [[بغدادی، اسماعیل|اسماعیل پاشا بغدادی]] در [[هدية العارفين، أسماء المؤلفين و آثار المصنفين|هدیة العارفین]] وفات او را حدود سال ۴۷۰ قمری ذکر کرده است.<ref name="jahangiri" /> برخی منابع دیگر سال ۴۴۰ قمری را ذکر کردهاند،<ref name="danjahan" /> و برخی او را از معاصران [[ابوسعید ابوالخیر]] (متوفی ۴۴۰ ق) دانسته و وفاتش را قبل از او میدانند.<ref name="jahangiri" /><br />
<br />
او در سیرجان درگذشت و در کنار آرامگاه شاه شجاع کرمانی (در جوار رباط خود) به خاک سپرده شد.<ref name="danjahan" /> آرامگاه او در منطقه نصرآباد سیرجان (در سه کیلومتری غرب سیرجان، بر سر راه شیراز، در محله مکیآباد از سمت جاده معدن گلگهر) همچنان زیارتگاه مردم است.<ref name="jahangiri" /><br />
<br />
==آثار==<br />
===البیاض و السواد===<br />
مهمترین اثر سیرجانی، کتاب «[[البياض و السواد من خصائص حکم العباد في نعت المريد و المراد|البیاض و السواد من خصائص حکم العباد فی نعت المرید و المراد]]» است. این کتاب به زبان عربی نگاشته شده و در واقع طبقهبندی موضوعی اقوال، حکایات و اشعار مشاهیر و بزرگان صوفیه تا اواخر قرن چهارم هجری است.<ref name="jahangiri" /> کتاب از هفتاد و سه باب تشکیل شده و بیش از سه هزار فقره از سخنان بزرگان قوم را در بر دارد.<ref name="jahangiri" /> خواجه در ابتدای هر باب، آیهای از قرآن و حدیثی از پیامبر(ص) که متناسب موضوع است میآورد و گاه تأویل و تفسیری از آنها به دست میدهد؛ سپس اقوال مشاهیر صوفیه ذکر میشود و در پایان هر باب ابیاتی از اشعار مورد علاقه صوفیه میآورد.<ref name="jahangiri" /><br />
<br />
یکی از مهمترین ابواب این کتاب، «باب معرفة تاریخ مشایخ» است که در آن هفتاد و هشت تن از مشایخ صوفیه بر اساس منطقه جغرافیایی محل فعالیتشان تقسیمبندی و معرفی شدهاند.<ref name="jahangiri" /> سیرجانی در این باب برای هر کدام از مشایخ یک یا دو لقب که فشرده ویژگی شخصیتی آن فرد است، آورده است.<ref name="jahangiri" /> آخرین کسی که در این کتاب از او نقل قول شده، ابوعبدالرحمان سلمی (متوفی ۴۱۲ ق) است.<ref name="danjahan" /><br />
<br />
محسن پورمختار، مصحح این کتاب، درباره اهمیت آن میگوید: «کتاب البیاض و السواد اثر بیمانند خواجه علی حسن سیرگانی یکی از مهمترین آثار فرهنگ ایرانی در حوزه عرفان است. کتابی که همتای آن در طول تاریخ عصر اسلامی به ندرت ممکن است به دست آید. برای دستیابی به اندیشههای عارفان بزرگ ایران و اسلام هیچ سندی به خوبی این کتاب وجود ندارد.»<ref name="cgie">[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/27030 مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی: سندی معتبر برای دستیابی به اندیشههای عارفان بزرگ ایران و اسلام (گفتگو با دکتر محسن پورمختار)]</ref><br />
<br />
این کتاب که تا پیش از تصحیح محسن پورمختار ناشناخته بود، از منابع اصلی روزبهان بقلی در تألیف «شرح شطحیات» بوده است.<ref name="jahangiri" /> ابن عربی نیز در «الفتوحات المکیه» از آن بهره برده است.<ref name="danjahan" /> کاشفی سبزواری در «فتوتنامه سلطانی» نیز ترجمه اقوالی را به نقل از «رساله سیرجانی» آورده است.<ref name="danjahan" /><br />
<br />
===سراج الشریعة و منهاج الحقیقة===<br />
سیرجانی کتاب دیگری نیز داشته است به نام «سراج الشریعة و منهاج الحقیقة» که در آن بین احکام فقهی و مباحث تصوف را جمع کرده است.<ref name="farhang" /><ref name="danjahan" /> حاجی خلیفه در «کشف الظنون» از این کتاب نام برده است.<ref name="danjahan" /><br />
<br />
==وصیتنامه==<br />
از سیرجانی وصیتنامهای به جای مانده که در پایان نسخهای از کتاب «[[البياض و السواد من خصائص حکم العباد في نعت المريد و المراد|البیاض و السواد]]» (نسخه کتابت شده در سال ۶۰۶ ق) ثبت شده است. در این وصیتنامه، او به پیروان خود توصیه میکند که دستشان از اسباب دنیا خالی باشد و قلبشان به آنچه در دست مردم است آرزومند نباشد، همواره در مخالفت با نفس بکوشند، با کوچک و بزرگ مهربان باشند، مراقب باشند که عملی را برای دیده مردم انجام ندهند، آثار و سیره سلف را بجویند و از آنها پیروی کنند و اوراد را در حضر و سفر حفظ نمایند.<ref name="sirjani">[https://noorlib.ir/book/view/74965?pageNumber=409 سیرجانی، علی بن حسن، البیاض و السواد، ص۴۰۹-۴۱۱]</ref><br />
<br />
==پانویس==<br />
<references /><br />
<br />
==منابع مقاله==<br />
*[https://noorlib.ir/book/view/20632?volumeNumber=25&sectionNumber=2&pageNumber=615 پورمختار، محسن، «سیرجانی، خواجه علی بن حسن»، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۹۲ش].<br />
*سیرجانی، علی بن حسن، البیاض و السواد من خصائص حکم العباد فی نعت المرید و المراد، تصحیح محسن پورمختار، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت ایرانیان، ۱۳۹۰ش [https://noorlib.ir/book/view/74965?pageNumber=409 لینک]<br />
*[[:noormags:250214| جهانگیری، محسن؛ پورمختار، محسن، «تاریخ مشایخ صوفیه در بیاض و سواد سیرجانی»، پژوهشهای ادبی، شماره ۳، بهار ۱۳۸۳، صص ۱۷-۲۸]].<br />
*مرکز پژوهشی دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامی، فرهنگ أعلام علوم عقلی اسلامی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۲۵۹-۲۶۰<br />
*[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/27030 مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی: سندی معتبر برای دستیابی به اندیشههای عارفان بزرگ ایران و اسلام (گفتگو با دکتر محسن پورمختار)]<br />
<br />
==وابستهها==<br />
{{وابستهها}}<br />
* [[البياض و السواد من خصائص حکم العباد في نعت المريد و المراد]]<br />
* [[سه رساله مفرد و هفت برآورده در تفسير و تأويل]]<br />
[[رده:زندگینامه]]<br />
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]<br />
[[رده:مؤلفین-خرداد]]</div>Hbaghizadeh