حاکم نیشابوری، محمد بن محمد - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Hbaghizadeh در ‏۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۵۵

2026-07-01T20:55:43Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۰:۲۵
خط ۴۱:		خط ۴۱:
	\| کد مؤلف = AUTHORCODE110829AUTHORCODE		\| کد مؤلف = AUTHORCODE110829AUTHORCODE
	}}		}}
			{{کاربردهای دیگر\|حاکم نیشابوری (ابهام‌زدایی)}}
	'''ابو احمد محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق النیسابوری الکرابیسی''' (۲۸۵-۳۷۸ق)، مشهور به '''حاکم کبیر'''، از برجسته‌ترین محدثان و حافظان خراسان در قرن چهارم هجری بود. او به دلیل مهارت در علم حدیث، رجال، جرح و تعدیل و شناخت اسامی و کنی راویان، به عنوان ''امام عصر در صناعت حدیث'' شناخته شد. حاکم کبیر پس از سال‌ها سفر علمی به عراق، شام، حجاز و جزیره، به منصب قضاء شاش و طوس رسید و سرانجام به نیشابور بازگشت و تا پایان عمر به تصنیف و عبادت پرداخت. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به [[كتاب الأسامي و الكنی\|کتاب الاسامی و الکنی]] (که در چهارده جلد تألیف شد)، عوالی امام مالک، شعار اصحاب الحدیث و کتاب العلل اشاره کرد. او در سن ۹۳ سالگی در نیشابور درگذشت و در خانه خود (محل تصنیف) به خاک سپرده شد.		'''ابو احمد محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق النیسابوری الکرابیسی''' (۲۸۵-۳۷۸ق)، مشهور به '''حاکم کبیر'''، از برجسته‌ترین محدثان و حافظان خراسان در قرن چهارم هجری بود. او به دلیل مهارت در علم حدیث، رجال، جرح و تعدیل و شناخت اسامی و کنی راویان، به عنوان ''امام عصر در صناعت حدیث'' شناخته شد. حاکم کبیر پس از سال‌ها سفر علمی به عراق، شام، حجاز و جزیره، به منصب قضاء شاش و طوس رسید و سرانجام به نیشابور بازگشت و تا پایان عمر به تصنیف و عبادت پرداخت. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به [[كتاب الأسامي و الكنی\|کتاب الاسامی و الکنی]] (که در چهارده جلد تألیف شد)، عوالی امام مالک، شعار اصحاب الحدیث و کتاب العلل اشاره کرد. او در سن ۹۳ سالگی در نیشابور درگذشت و در خانه خود (محل تصنیف) به خاک سپرده شد.

Hbaghizadeh در ‏۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۴۸

2026-07-01T20:48:21Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۰:۱۸
خط ۱۳۳:		خط ۱۳۳:

	==منابع مقاله==		==منابع مقاله==
	* [https://noorlib.ir/book/view/141672?pageNumber=26 حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، الاسامی و الکنی، مدینه منوره: الجامعة الإسلامیة، ۱۴۳۵ق/۲۰۱۴م، ج۱]		* [https://noorlib.ir/book/view/141672?pageNumber=26 حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، الاسامی و الکنی، ج۱، مدینه منوره: الجامعة الإسلامیة، ۱۴۳۵ق/۲۰۱۴م،]
	* سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، قم: مؤسسة امام صادق علیه‌السلام، ۱۴۱۸ق، ج۴		* [https://noorlib.ir/book/view/3267?volumeNumber=4&pageNumber=451 سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج۴، قم: مؤسسة امام صادق علیه‌السلام، ۱۴۱۸ق،]
	* [https://noorlib.ir/book/view/11471?volumeNumber=6&pageNumber=107 بوسنینه، منجی، موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، بیروت: دار الجیل، ۱۴۲۵ق/۲۰۰۵م، ج۶]		* [https://noorlib.ir/book/view/11471?volumeNumber=6&pageNumber=107 بوسنینه، منجی، موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، بیروت: دار الجیل، ۱۴۲۵ق/۲۰۰۵م، ج۶]
	* [https://noorlib.ir/book/view/2846?volumeNumber=7&pageNumber=20 زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج۷]		* [https://noorlib.ir/book/view/2846?volumeNumber=7&pageNumber=20 زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، ج۷، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م،]
	* [https://noorlib.ir/book/view/18220?volumeNumber=16&pageNumber=370 ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۲۲ق/۲۰۰۱م، ~~ج۱۶~~]		* [https://noorlib.ir/book/view/18220?volumeNumber=16&pageNumber=370 ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، ج۱۶، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۲۲ق/۲۰۰۱م،]
	* [https://noorlib.ir/book/view/16418?volumeNumber=7&pageNumber=7 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م، ج۷]		* [https://noorlib.ir/book/view/16418?volumeNumber=7&pageNumber=7 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۷، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م،]
	* [https://mail.arab-ency.com.sy/details/13785 الموسوعة العربیة: النیسابوری (محمد بن محمد-)]		* [https://mail.arab-ency.com.sy/details/13785 الموسوعة العربیة: النیسابوری (محمد بن محمد-)]
	* [https://mawsoati.com/new/321592_1.htm موسوعتی: الحاکم الکبیر، أبو أحمد]		* [https://mawsoati.com/new/321592_1.htm موسوعتی: الحاکم الکبیر، أبو أحمد]

Hbaghizadeh در ‏۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۴۵

2026-07-01T20:45:53Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۰:۱۵
خط ۸۸:		خط ۸۸:

	'''تألیف و تصنیف:''' حاکم کبیر به ''کثیر التصنیف'' شهرت داشت و آثار ارزشمندی در علوم حدیث، رجال، جرح و تعدیل، اسامی و کنی از خود بر جای گذاشت.<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/> او را ''صاحب تصانیف عجیبه'' و ''مقدم در معرفت شروط صحیح و اسامی و کنی'' توصیف کرده‌اند.<ref name="hakem2"/> کتاب الاسامی و الکنی او در چهارده جلد تألیف شد و ذهبی آن را تلخیص کرد و ''المقتنی فی سرد الکنی'' نامید.<ref name="hakem2"/><ref name="bousninah"/>		'''تألیف و تصنیف:''' حاکم کبیر به ''کثیر التصنیف'' شهرت داشت و آثار ارزشمندی در علوم حدیث، رجال، جرح و تعدیل، اسامی و کنی از خود بر جای گذاشت.<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/> او را ''صاحب تصانیف عجیبه'' و ''مقدم در معرفت شروط صحیح و اسامی و کنی'' توصیف کرده‌اند.<ref name="hakem2"/> کتاب الاسامی و الکنی او در چهارده جلد تألیف شد و ذهبی آن را تلخیص کرد و ''المقتنی فی سرد الکنی'' نامید.<ref name="hakem2"/><ref name="bousninah"/>

			در الموسوعة العربیة از او به عنوان ''محدث خراسان در عصر خود'' و ''صاحب تصانیف'' یاد شده است.<ref name="arabency">[https://mail.arab-ency.com.sy/details/13785 الموسوعة العربیة: النیسابوری (محمد بن محمد-)]</ref> همچنین در موسوعتی، او را ''امام حافظ علامه ثبت محدث خراسان'' و ''از بحور العلم'' توصیف کرده است.<ref name="mawsoati">[https://mawsoati.com/new/321592_1.htm موسوعتی: الحاکم الکبیر، أبو أحمد]</ref>

	'''پرورش شاگردان:''' حلقه درسی او شاگردان برجسته‌ای را پرورش داد که از جمله آن‌ها می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:		'''پرورش شاگردان:''' حلقه درسی او شاگردان برجسته‌ای را پرورش داد که از جمله آن‌ها می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

	- [[حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله\|ابوعبدالله حاکم نیشابوری]] (صاحب المستدرک)<ref name="hakem2" /><ref name="dhahabi" />		- [[حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله\|ابوعبدالله حاکم نیشابوری]] (صاحب المستدرک)<ref name="hakem2" /><ref name="dhahabi" />.<ref name="arabency" />

	- [[سلمی، محمد بن حسین\|ابوعبدالرحمن سلمی]]<ref name="hakem2" /><ref name="dhahabi" />		- [[سلمی، محمد بن حسین\|ابوعبدالرحمن سلمی]]<ref name="hakem2" /><ref name="dhahabi" />
خط ۱۱۱:		خط ۱۱۳:
	حاکم کبیر صاحب تألیفات متعددی در علوم حدیث و رجال است. برخی از مهم‌ترین آثار او عبارتند از:		حاکم کبیر صاحب تألیفات متعددی در علوم حدیث و رجال است. برخی از مهم‌ترین آثار او عبارتند از:

	- '''الاسامی و الکنی:''' مهم‌ترین و مشهورترین اثر او که در چهارده جلد تألیف شد و به گردآوری اسامی و کنی محدثان و راویان پرداخته است.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/> ذهبی این کتاب را تلخیص کرد و آن را ''المقتنی فی سرد الکنی'' نامید.<ref name="bousninah"/> این کتاب از منابع اصلی علم رجال و شناخت راویان حدیث به شمار می‌رود.<ref name="hakem2"/>		- '''الاسامی و الکنی:''' مهم‌ترین و مشهورترین اثر او که در چهارده جلد تألیف شد و به گردآوری اسامی و کنی محدثان و راویان پرداخته است.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/><ref name="mawsoati" /> ذهبی این کتاب را تلخیص کرد و آن را ''المقتنی فی سرد الکنی'' نامید.<ref name="bousninah"/> این کتاب از منابع اصلی علم رجال و شناخت راویان حدیث به شمار می‌رود.<ref name="hakem2"/>

	- '''عوالی امام مالک:''' کتابی در احادیث عالی از امام مالک که با دو واسطه از او روایت شده است.<ref name="hakem2" /><ref name="bousninah" />		- '''عوالی امام مالک:''' کتابی در احادیث عالی از امام مالک که با دو واسطه از او روایت شده است.<ref name="hakem2" /><ref name="bousninah" />
خط ۱۲۶:		خط ۱۲۸:

	- '''کتاب الضعفاء:''' در معرفی راویان ضعیف.<ref name="hakem" /><ref name="bousninah" />		- '''کتاب الضعفاء:''' در معرفی راویان ضعیف.<ref name="hakem" /><ref name="bousninah" />

	در الموسوعة العربیة از او به عنوان ''محدث خراسان در عصر خود'' و ''صاحب تصانیف'' یاد شده است.<ref name="arabency">[https://mail.arab-ency.com.sy/details/13785 الموسوعة العربیة: النیسابوری (محمد بن محمد-)]</ref> همچنین در موسوعتی، او را ''امام حافظ علامه ثبت محدث خراسان'' و ''از بحور العلم'' توصیف کرده است.<ref name="mawsoati">[https://mawsoati.com/new/321592_1.htm موسوعتی: الحاکم الکبیر، أبو أحمد]</ref>

	==پانويس==		==پانويس==

Hbaghizadeh در ‏۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۴۰

2026-07-01T20:40:40Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۰:۱۰
خط ۴۴:		خط ۴۴:
	'''ابو احمد محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق النیسابوری الکرابیسی''' (۲۸۵-۳۷۸ق)، مشهور به '''حاکم کبیر'''، از برجسته‌ترین محدثان و حافظان خراسان در قرن چهارم هجری بود. او به دلیل مهارت در علم حدیث، رجال، جرح و تعدیل و شناخت اسامی و کنی راویان، به عنوان ''امام عصر در صناعت حدیث'' شناخته شد. حاکم کبیر پس از سال‌ها سفر علمی به عراق، شام، حجاز و جزیره، به منصب قضاء شاش و طوس رسید و سرانجام به نیشابور بازگشت و تا پایان عمر به تصنیف و عبادت پرداخت. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به [[كتاب الأسامي و الكنی\|کتاب الاسامی و الکنی]] (که در چهارده جلد تألیف شد)، عوالی امام مالک، شعار اصحاب الحدیث و کتاب العلل اشاره کرد. او در سن ۹۳ سالگی در نیشابور درگذشت و در خانه خود (محل تصنیف) به خاک سپرده شد.		'''ابو احمد محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق النیسابوری الکرابیسی''' (۲۸۵-۳۷۸ق)، مشهور به '''حاکم کبیر'''، از برجسته‌ترین محدثان و حافظان خراسان در قرن چهارم هجری بود. او به دلیل مهارت در علم حدیث، رجال، جرح و تعدیل و شناخت اسامی و کنی راویان، به عنوان ''امام عصر در صناعت حدیث'' شناخته شد. حاکم کبیر پس از سال‌ها سفر علمی به عراق، شام، حجاز و جزیره، به منصب قضاء شاش و طوس رسید و سرانجام به نیشابور بازگشت و تا پایان عمر به تصنیف و عبادت پرداخت. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به [[كتاب الأسامي و الكنی\|کتاب الاسامی و الکنی]] (که در چهارده جلد تألیف شد)، عوالی امام مالک، شعار اصحاب الحدیث و کتاب العلل اشاره کرد. او در سن ۹۳ سالگی در نیشابور درگذشت و در خانه خود (محل تصنیف) به خاک سپرده شد.

	===ولادت===		==ولادت==
	ابو احمد محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق نیشابوری کرابیسی، معروف به حاکم کبیر، در سال ۲۸۵ هجری قمری (۸۹۸ میلادی) در شهر نیشابور به دنیا آمد.<ref name="hakem">[https://noorlib.ir/book/view/141672?pageNumber=26 حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، الاسامی و الکنی، ج۱، ص۲۶]</ref><ref name="subhani">[https://noorlib.ir/book/view/3267?volumeNumber=4&pageNumber=451 سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج۴، ص۴۵۱]</ref><ref name="bousninah">[https://noorlib.ir/book/view/11471?volumeNumber=6&pageNumber=107 بوسنینه، منجی، موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، ج۶، ص۱۰۷]</ref> نسبت ''الکرابیسی'' به فروش یا پوشیدن جامه‌های پشمی (کرابیس) بازمی‌گردد.<ref name="bousninah"/> او را ''حاکم کبیر'' نامیدند تا از شاگردش، [[حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله\|ابوعبدالله حاکم نیشابوری]] (صاحب [[المستدرك علی الصحيحین\|المستدرک]])، که به ''حاکم صغیر'' معروف بود، تمایز یابد.<ref name="hakem"/><ref name="zarkali">[https://noorlib.ir/book/view/2846?volumeNumber=7&pageNumber=20 زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۷، ص۲۰]</ref>		ابو احمد محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق نیشابوری کرابیسی، معروف به حاکم کبیر، در سال ۲۸۵ هجری قمری (۸۹۸ میلادی) در شهر نیشابور به دنیا آمد.<ref name="hakem">[https://noorlib.ir/book/view/141672?pageNumber=26 حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، الاسامی و الکنی، ج۱، ص۲۶]</ref><ref name="subhani">[https://noorlib.ir/book/view/3267?volumeNumber=4&pageNumber=451 سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج۴، ص۴۵۱]</ref><ref name="bousninah">[https://noorlib.ir/book/view/11471?volumeNumber=6&pageNumber=107 بوسنینه، منجی، موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، ج۶، ص۱۰۷]</ref> نسبت ''الکرابیسی'' به فروش یا پوشیدن جامه‌های پشمی (کرابیس) بازمی‌گردد.<ref name="bousninah"/> او را ''حاکم کبیر'' نامیدند تا از شاگردش، [[حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله\|ابوعبدالله حاکم نیشابوری]] (صاحب [[المستدرك علی الصحيحین\|المستدرک]])، که به ''حاکم صغیر'' معروف بود، تمایز یابد.<ref name="hakem"/><ref name="zarkali">[https://noorlib.ir/book/view/2846?volumeNumber=7&pageNumber=20 زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۷، ص۲۰]</ref>

	===تحصیلات===		==تحصیلات==
	حاکم کبیر تحصیل علم را در سنی نسبتاً دیر (حدود ۲۲ سالگی) آغاز کرد<ref name="dhahabi">[https://noorlib.ir/book/view/18220?volumeNumber=16&pageNumber=370 ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، ج۱۶، ص۳۷۰]</ref><ref name="bousninah"/> و سپس به مدت ۱۷ سال متوالی به سفرهای علمی پرداخت.<ref name="hakem2">حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، الاسامی و الکنی، ج۱، ص۱۵</ref> او به شهرهای متعددی از جمله بغداد، کوفه، بصره، دمشق، حلب، حران، طبرستان، ری، مکه و جزیره سفر کرد، اما هرگز به مصر نرفت.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/> در مقدمه کتاب الاسامی و الکنی آمده است که او در این سفرها از محضر بیش از ۹۰ استاد حدیث شنید.<ref name="hakem2"/>		حاکم کبیر تحصیل علم را در سنی نسبتاً دیر (حدود ۲۲ سالگی) آغاز کرد<ref name="dhahabi">[https://noorlib.ir/book/view/18220?volumeNumber=16&pageNumber=370 ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، ج۱۶، ص۳۷۰]</ref><ref name="bousninah"/> و سپس به مدت ۱۷ سال متوالی به سفرهای علمی پرداخت.<ref name="hakem2">حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، الاسامی و الکنی، ج۱، ص۱۵</ref> او به شهرهای متعددی از جمله بغداد، کوفه، بصره، دمشق، حلب، حران، طبرستان، ری، مکه و جزیره سفر کرد، اما هرگز به مصر نرفت.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/> در مقدمه کتاب الاسامی و الکنی آمده است که او در این سفرها از محضر بیش از ۹۰ استاد حدیث شنید.<ref name="hakem2"/>

خط ۷۶:		خط ۷۶:
	همچنین [[ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی\|ابن حجر عسقلانی]] در کتاب [[لسان الميزان (7 جلد)\|لسان المیزان]] به نقل از [[حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله\|حاکم نیشابوری]]، او را ''امام عصر در صناعت حدیث'' و ''از صالحان ثابت بر سنت سلف'' توصیف کرده است.<ref name="lesan">[https://noorlib.ir/book/view/16418?volumeNumber=7&pageNumber=7 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۷، ص۷]</ref>		همچنین [[ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی\|ابن حجر عسقلانی]] در کتاب [[لسان الميزان (7 جلد)\|لسان المیزان]] به نقل از [[حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله\|حاکم نیشابوری]]، او را ''امام عصر در صناعت حدیث'' و ''از صالحان ثابت بر سنت سلف'' توصیف کرده است.<ref name="lesan">[https://noorlib.ir/book/view/16418?volumeNumber=7&pageNumber=7 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۷، ص۷]</ref>

	===فعالیت‌ها===		==فعالیت‌ها==
	فعالیت‌های علمی و قضایی حاکم کبیر را می‌توان در چند حوزه اصلی دسته‌بندی کرد:		فعالیت‌های علمی و قضایی حاکم کبیر را می‌توان در چند حوزه اصلی دسته‌بندی کرد:

خط ۱۰۵:		خط ۱۰۵:
	'''کف بینایی:''' حاکم کبیر در سال ۳۷۶ هجری (دو سال پیش از وفات) نابینا شد، اما با وجود نابینایی، تغییر در حافظه او اندک بود و هرگز دچار اختلال عقل نشد. آخرین مجلس املای او چهار روز پیش از وفاتش برگزار شد.<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/>		'''کف بینایی:''' حاکم کبیر در سال ۳۷۶ هجری (دو سال پیش از وفات) نابینا شد، اما با وجود نابینایی، تغییر در حافظه او اندک بود و هرگز دچار اختلال عقل نشد. آخرین مجلس املای او چهار روز پیش از وفاتش برگزار شد.<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/>

	===وفات===		==وفات==
	حاکم کبیر در اواخر ماه ربیع‌الاول سال ۳۷۸ هجری قمری (۹۸۸ میلادی) در سن ۹۳ سالگی در نیشابور درگذشت.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/> درباره روز دقیق وفات اختلاف است؛ حاکم نیشابوری (شاگردش) روز چهارشنبه ۲۴ ربیع‌الاول را ذکر کرده<ref name="hakem"/> و ابوسعد ادیب (از دیگر شاگردان) روز پنجشنبه ۲۷ ربیع‌الاول را نقل کرده است.<ref name="hakem"/> نماز جنازه او توسط ابوالفضل محمی در میدان حسین بن معاذ برگزار شد و امیر ابوالحسن نیز در آن حضور داشت.<ref name="hakem2"/> پیکر او در خانه خود، در محل تصنیف و مطالعه، به خاک سپرده شد.<ref name="hakem"/><ref name="zarkali"/>		حاکم کبیر در اواخر ماه ربیع‌الاول سال ۳۷۸ هجری قمری (۹۸۸ میلادی) در سن ۹۳ سالگی در نیشابور درگذشت.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/> درباره روز دقیق وفات اختلاف است؛ حاکم نیشابوری (شاگردش) روز چهارشنبه ۲۴ ربیع‌الاول را ذکر کرده<ref name="hakem"/> و ابوسعد ادیب (از دیگر شاگردان) روز پنجشنبه ۲۷ ربیع‌الاول را نقل کرده است.<ref name="hakem"/> نماز جنازه او توسط ابوالفضل محمی در میدان حسین بن معاذ برگزار شد و امیر ابوالحسن نیز در آن حضور داشت.<ref name="hakem2"/> پیکر او در خانه خود، در محل تصنیف و مطالعه، به خاک سپرده شد.<ref name="hakem"/><ref name="zarkali"/>

	===آثار===		==آثار==
	حاکم کبیر صاحب تألیفات متعددی در علوم حدیث و رجال است. برخی از مهم‌ترین آثار او عبارتند از:		حاکم کبیر صاحب تألیفات متعددی در علوم حدیث و رجال است. برخی از مهم‌ترین آثار او عبارتند از:

Hbaghizadeh در ‏۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۳۹

2026-07-01T20:39:48Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۰:۰۹
خط ۴۲:		خط ۴۲:
	}}		}}

	'''ابو احمد محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق النیسابوری الکرابیسی''' (۲۸۵-۳۷۸ق)، مشهور به '''حاکم کبیر'''، از برجسته‌ترین محدثان و حافظان خراسان در قرن چهارم هجری بود. او به دلیل مهارت در علم حدیث، رجال، جرح و تعدیل و شناخت اسامی و کنی راویان، به عنوان ''امام عصر در صناعت حدیث'' شناخته شد. حاکم کبیر پس از سال‌ها سفر علمی به عراق، شام، حجاز و جزیره، به منصب قضاء شاش و طوس رسید و سرانجام به نیشابور بازگشت و تا پایان عمر به تصنیف و عبادت پرداخت. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به کتاب الاسامی و الکنی (که در چهارده جلد تألیف شد)، عوالی امام مالک، شعار اصحاب الحدیث و کتاب العلل اشاره کرد. او در سن ۹۳ سالگی در نیشابور درگذشت و در خانه خود (محل تصنیف) به خاک سپرده شد.		'''ابو احمد محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق النیسابوری الکرابیسی''' (۲۸۵-۳۷۸ق)، مشهور به '''حاکم کبیر'''، از برجسته‌ترین محدثان و حافظان خراسان در قرن چهارم هجری بود. او به دلیل مهارت در علم حدیث، رجال، جرح و تعدیل و شناخت اسامی و کنی راویان، به عنوان ''امام عصر در صناعت حدیث'' شناخته شد. حاکم کبیر پس از سال‌ها سفر علمی به عراق، شام، حجاز و جزیره، به منصب قضاء شاش و طوس رسید و سرانجام به نیشابور بازگشت و تا پایان عمر به تصنیف و عبادت پرداخت. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به [[كتاب الأسامي و الكنی\|کتاب الاسامی و الکنی]] (که در چهارده جلد تألیف شد)، عوالی امام مالک، شعار اصحاب الحدیث و کتاب العلل اشاره کرد. او در سن ۹۳ سالگی در نیشابور درگذشت و در خانه خود (محل تصنیف) به خاک سپرده شد.

	===ولادت===		===ولادت===
	ابو احمد محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق نیشابوری کرابیسی، معروف به حاکم کبیر، در سال ۲۸۵ هجری قمری (۸۹۸ میلادی) در شهر نیشابور به دنیا آمد.<ref name="hakem">[https://noorlib.ir/book/view/141672?pageNumber=26 حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، الاسامی و الکنی، ج۱، ص۲۶]</ref><ref name="subhani">سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج۴، ص۴۵۱</ref><ref name="bousninah">[https://noorlib.ir/book/view/11471?volumeNumber=6&pageNumber=107 بوسنینه، منجی، موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، ج۶، ص۱۰۷]</ref> نسبت ''الکرابیسی'' به فروش یا پوشیدن جامه‌های پشمی (کرابیس) بازمی‌گردد.<ref name="bousninah"/> او را ''حاکم کبیر'' نامیدند تا از شاگردش، ابوعبدالله حاکم نیشابوری (صاحب المستدرک)، که به ''حاکم صغیر'' معروف بود، تمایز یابد.<ref name="hakem"/><ref name="zarkali">[https://noorlib.ir/book/view/2846?volumeNumber=7&pageNumber=20 زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۷، ص۲۰]</ref>		ابو احمد محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق نیشابوری کرابیسی، معروف به حاکم کبیر، در سال ۲۸۵ هجری قمری (۸۹۸ میلادی) در شهر نیشابور به دنیا آمد.<ref name="hakem">[https://noorlib.ir/book/view/141672?pageNumber=26 حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، الاسامی و الکنی، ج۱، ص۲۶]</ref><ref name="subhani">[https://noorlib.ir/book/view/3267?volumeNumber=4&pageNumber=451 سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج۴، ص۴۵۱]</ref><ref name="bousninah">[https://noorlib.ir/book/view/11471?volumeNumber=6&pageNumber=107 بوسنینه، منجی، موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، ج۶، ص۱۰۷]</ref> نسبت ''الکرابیسی'' به فروش یا پوشیدن جامه‌های پشمی (کرابیس) بازمی‌گردد.<ref name="bousninah"/> او را ''حاکم کبیر'' نامیدند تا از شاگردش، [[حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله\|ابوعبدالله حاکم نیشابوری]] (صاحب [[المستدرك علی الصحيحین\|المستدرک]])، که به ''حاکم صغیر'' معروف بود، تمایز یابد.<ref name="hakem"/><ref name="zarkali">[https://noorlib.ir/book/view/2846?volumeNumber=7&pageNumber=20 زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۷، ص۲۰]</ref>

	===تحصیلات===		===تحصیلات===

Hbaghizadeh در ‏۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۳۷

2026-07-01T20:37:20Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۰:۰۷
خط ۵۱:		خط ۵۱:

	اساتید برجسته او عبارتند از:		اساتید برجسته او عبارتند از:
	~~- محمد بن اسحاق بن خزیمه (امام الائمه)<ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/>~~
	~~- ابوالعباس سراج<ref name="dhahabi"/>~~
	~~- محمد بن محمد باغندی<ref name="dhahabi"/>~~
	~~- ابوالقاسم بغوی<ref name="dhahabi"/>~~
	~~- ابن ابی داود<ref name="dhahabi"/>~~
	~~- ابوعروبه حرانی<ref name="dhahabi"/>~~
	~~- احمد بن محمد ماسرجسی<ref name="dhahabi"/>~~
	~~- عبدالرحمن بن ابی حاتم رازی<ref name="dhahabi"/>~~
	~~- یحیی بن محمد بن صاعد<ref name="dhahabi"/>~~
	~~- محمد بن فیض غسانی<ref name="dhahabi"/>~~
	~~- محمد بن ابراهیم غازی<ref name="dhahabi"/>~~

	همچنین ابن حجر عسقلانی در کتاب لسان المیزان به نقل از حاکم نیشابوری، او را ''امام عصر در صناعت حدیث'' و ''از صالحان ثابت بر سنت سلف'' توصیف کرده است.<ref name="lesan">[https://noorlib.ir/book/view/16418?volumeNumber=7&pageNumber=7 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۷، ص۷]</ref>		- محمد بن اسحاق بن خزیمه (امام الائمه)<ref name="dhahabi" /><ref name="bousninah" />

			- ابوالعباس سراج

			- محمد بن محمد باغندی<ref name="dhahabi" />

			- ابوالقاسم بغوی<ref name="dhahabi" />

			- ابن ابی داود<ref name="dhahabi" />

			- ابوعروبه حرانی<ref name="dhahabi" />

			- احمد بن محمد ماسرجسی<ref name="dhahabi" />

			- عبدالرحمن بن ابی حاتم رازی<ref name="dhahabi" />

			- یحیی بن محمد بن صاعد<ref name="dhahabi" />

			- محمد بن فیض غسانی<ref name="dhahabi" />

			- محمد بن ابراهیم غازی<ref name="dhahabi" />

			همچنین [[ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی\|ابن حجر عسقلانی]] در کتاب [[لسان الميزان (7 جلد)\|لسان المیزان]] به نقل از [[حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله\|حاکم نیشابوری]]، او را ''امام عصر در صناعت حدیث'' و ''از صالحان ثابت بر سنت سلف'' توصیف کرده است.<ref name="lesan">[https://noorlib.ir/book/view/16418?volumeNumber=7&pageNumber=7 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۷، ص۷]</ref>

	===فعالیت‌ها===		===فعالیت‌ها===
خط ۷۹:		خط ۹۰:

	'''پرورش شاگردان:''' حلقه درسی او شاگردان برجسته‌ای را پرورش داد که از جمله آن‌ها می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:		'''پرورش شاگردان:''' حلقه درسی او شاگردان برجسته‌ای را پرورش داد که از جمله آن‌ها می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:
	- ابوعبدالله حاکم نیشابوری (صاحب المستدرک)<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/>
	- ابوعبدالرحمن سلمی<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/>		- [[حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله\|ابوعبدالله حاکم نیشابوری]] (صاحب المستدرک)<ref name="hakem2" /><ref name="dhahabi" />
	- ابوبکر بن منجویه<ref name="dhahabi"/>
	- ابوسعد کنجروذی (راوی کتاب عوالی مالک و شعار اصحاب الحدیث)<ref name="hakem2"/>		- [[سلمی، محمد بن حسین\|ابوعبدالرحمن سلمی]]<ref name="hakem2" /><ref name="dhahabi" />
	- ابوعثمان بحیری<ref name="dhahabi"/>
	- صاعد بن محمد قاضی<ref name="dhahabi"/>		- ابوبکر بن منجویه<ref name="dhahabi" />

			- ابوسعد کنجروذی (راوی کتاب عوالی مالک و شعار اصحاب الحدیث)<ref name="hakem2" />

			- ابوعثمان بحیری<ref name="dhahabi" />

			- صاعد بن محمد قاضی<ref name="dhahabi" />

	'''کف بینایی:''' حاکم کبیر در سال ۳۷۶ هجری (دو سال پیش از وفات) نابینا شد، اما با وجود نابینایی، تغییر در حافظه او اندک بود و هرگز دچار اختلال عقل نشد. آخرین مجلس املای او چهار روز پیش از وفاتش برگزار شد.<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/>		'''کف بینایی:''' حاکم کبیر در سال ۳۷۶ هجری (دو سال پیش از وفات) نابینا شد، اما با وجود نابینایی، تغییر در حافظه او اندک بود و هرگز دچار اختلال عقل نشد. آخرین مجلس املای او چهار روز پیش از وفاتش برگزار شد.<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/>
خط ۹۵:		خط ۱۱۲:

	- '''الاسامی و الکنی:''' مهم‌ترین و مشهورترین اثر او که در چهارده جلد تألیف شد و به گردآوری اسامی و کنی محدثان و راویان پرداخته است.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/> ذهبی این کتاب را تلخیص کرد و آن را ''المقتنی فی سرد الکنی'' نامید.<ref name="bousninah"/> این کتاب از منابع اصلی علم رجال و شناخت راویان حدیث به شمار می‌رود.<ref name="hakem2"/>		- '''الاسامی و الکنی:''' مهم‌ترین و مشهورترین اثر او که در چهارده جلد تألیف شد و به گردآوری اسامی و کنی محدثان و راویان پرداخته است.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/> ذهبی این کتاب را تلخیص کرد و آن را ''المقتنی فی سرد الکنی'' نامید.<ref name="bousninah"/> این کتاب از منابع اصلی علم رجال و شناخت راویان حدیث به شمار می‌رود.<ref name="hakem2"/>
	- '''عوالی امام مالک:''' کتابی در احادیث عالی از امام مالک که با دو واسطه از او روایت شده است.<ref name="hakem2"/><ref name="bousninah"/>
	- '''شعار اصحاب الحدیث:''' کتابی در بیان ویژگی‌ها و نشانه‌های اهل حدیث و عقاید سلف صالح.<ref name="hakem2"/><ref name="bousninah"/>		- '''عوالی امام مالک:''' کتابی در احادیث عالی از امام مالک که با دو واسطه از او روایت شده است.<ref name="hakem2" /><ref name="bousninah" />
	- '''کتاب العلل:''' در علل حدیث که از دقیق‌ترین علوم حدیث است.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/>
	- '''المخرج علی کتاب المزنی:''' تخریج بر کتاب المزنی (از شاگردان شافعی).<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/>		- '''شعار اصحاب الحدیث:''' کتابی در بیان ویژگی‌ها و نشانه‌های اهل حدیث و عقاید سلف صالح.<ref name="hakem2" /><ref name="bousninah" />
	- '''کتاب الشروط:''' در علم شروط و سجلات که از فروع فقه است.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/>
	- '''الفوائد:''' مجموعه‌ای از احادیث که در دو جزء (دهم و یازدهم) به صورت مخطوط موجود است.<ref name="hakem2"/>		- '''کتاب العلل:''' در علل حدیث که از دقیق‌ترین علوم حدیث است.<ref name="hakem" /><ref name="dhahabi" />
	- '''کتاب الضعفاء:''' در معرفی راویان ضعیف.<ref name="hakem"/><ref name="bousninah"/>
			- '''المخرج علی کتاب المزنی:''' تخریج بر کتاب المزنی (از شاگردان شافعی).<ref name="hakem" /><ref name="dhahabi" />

			- '''کتاب الشروط:''' در علم شروط و سجلات که از فروع فقه است.<ref name="hakem" /><ref name="dhahabi" />

			- '''الفوائد:''' مجموعه‌ای از احادیث که در دو جزء (دهم و یازدهم) به صورت مخطوط موجود است.<ref name="hakem2" />

			- '''کتاب الضعفاء:''' در معرفی راویان ضعیف.<ref name="hakem" /><ref name="bousninah" />

	در الموسوعة العربیة از او به عنوان ''محدث خراسان در عصر خود'' و ''صاحب تصانیف'' یاد شده است.<ref name="arabency">[https://mail.arab-ency.com.sy/details/13785 الموسوعة العربیة: النیسابوری (محمد بن محمد-)]</ref> همچنین در موسوعتی، او را ''امام حافظ علامه ثبت محدث خراسان'' و ''از بحور العلم'' توصیف کرده است.<ref name="mawsoati">[https://mawsoati.com/new/321592_1.htm موسوعتی: الحاکم الکبیر، أبو أحمد]</ref>		در الموسوعة العربیة از او به عنوان ''محدث خراسان در عصر خود'' و ''صاحب تصانیف'' یاد شده است.<ref name="arabency">[https://mail.arab-ency.com.sy/details/13785 الموسوعة العربیة: النیسابوری (محمد بن محمد-)]</ref> همچنین در موسوعتی، او را ''امام حافظ علامه ثبت محدث خراسان'' و ''از بحور العلم'' توصیف کرده است.<ref name="mawsoati">[https://mawsoati.com/new/321592_1.htm موسوعتی: الحاکم الکبیر، أبو أحمد]</ref>

Hbaghizadeh: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه | عنوان = ابو احمد حاکم نیشابوری (حاکم کبیر) | تصویر = NUR00000.jpg | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | نام کامل = محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق النیسابوری الکرابیسی | نام‌های دیگر = ابو احمد الحاکم الکبیر | لقب = حاکم کبیر | تخلص = |...» ایجاد کرد

2026-07-01T20:26:13Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه | عنوان = ابو احمد حاکم نیشابوری (حاکم کبیر) | تصویر = NUR00000.jpg | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | نام کامل = محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق النیسابوری الکرابیسی | نام‌های دیگر = ابو احمد الحاکم الکبیر | لقب = حاکم کبیر | تخلص = |...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = ابو احمد حاکم نیشابوری (حاکم کبیر)
| تصویر = NUR00000.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق النیسابوری الکرابیسی
| نام‌های دیگر = ابو احمد الحاکم الکبیر
| لقب = حاکم کبیر
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر = محمد بن احمد بن اسحاق
| ولادت = ۲۸۵ هجری قمری (۸۹۸ میلادی)
| محل تولد = نیشابور
| کشور تولد =
| محل زندگی = نیشابور، بغداد، شام، حجاز، ری، طبرستان
| رحلت = ۳۷۸ هجری قمری (۹۸۸ میلادی)
| شهادت =
| مدفن = نیشابور، در خانه خود (محل تصنیف)
| طول عمر = ۹۳ سال
| نام همسر =
| فرزندان =
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = شافعی
| پیشه = محدث، حافظ، قاضی، محقق
| درجه علمی =
| دانشگاه =
| علایق پژوهشی = حدیث، رجال، جرح و تعدیل، اسامی و کنی
| منصب = قاضی شاش و طوس
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | ابن خزیمه | ابوالعباس سراج | باغندی | بغوی | ابن ابی داود | ابوعروبه حرانی | ابوبکر ماسرجسی | عبدالرحمن بن ابی حاتم | یحیی بن محمد بن صاعد | محمد بن فیض غسانی | محمد بن ابراهیم غازی}}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان = {{فهرست جعبه عمودی | حاکم نیشابوری (صاحب المستدرک) | ابوعبدالرحمن سلمی | ابوبکر بن منجویه | ابوسعد کنجروذی | ابوعثمان بحیری | صاعد بن محمد قاضی}}
| اجازه اجتهاد از =
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | الاسامی و الکنی | عوالی امام مالک | شعار اصحاب الحدیث | کتاب العلل | المخرج علی کتاب المزنی | کتاب الشروط | الفوائد | کتاب الضعفاء}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE110829AUTHORCODE
}}

'''ابو احمد محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق النیسابوری الکرابیسی''' (۲۸۵-۳۷۸ق)، مشهور به '''حاکم کبیر'''، از برجسته‌ترین محدثان و حافظان خراسان در قرن چهارم هجری بود. او به دلیل مهارت در علم حدیث، رجال، جرح و تعدیل و شناخت اسامی و کنی راویان، به عنوان ''امام عصر در صناعت حدیث'' شناخته شد. حاکم کبیر پس از سال‌ها سفر علمی به عراق، شام، حجاز و جزیره، به منصب قضاء شاش و طوس رسید و سرانجام به نیشابور بازگشت و تا پایان عمر به تصنیف و عبادت پرداخت. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به کتاب الاسامی و الکنی (که در چهارده جلد تألیف شد)، عوالی امام مالک، شعار اصحاب الحدیث و کتاب العلل اشاره کرد. او در سن ۹۳ سالگی در نیشابور درگذشت و در خانه خود (محل تصنیف) به خاک سپرده شد.

===ولادت===
ابو احمد محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق نیشابوری کرابیسی، معروف به حاکم کبیر، در سال ۲۸۵ هجری قمری (۸۹۸ میلادی) در شهر نیشابور به دنیا آمد.<ref name="hakem">[https://noorlib.ir/book/view/141672?pageNumber=26 حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، الاسامی و الکنی، ج۱، ص۲۶]</ref><ref name="subhani">سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج۴، ص۴۵۱</ref><ref name="bousninah">[https://noorlib.ir/book/view/11471?volumeNumber=6&pageNumber=107 بوسنینه، منجی، موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، ج۶، ص۱۰۷]</ref> نسبت ''الکرابیسی'' به فروش یا پوشیدن جامه‌های پشمی (کرابیس) بازمی‌گردد.<ref name="bousninah"/> او را ''حاکم کبیر'' نامیدند تا از شاگردش، ابوعبدالله حاکم نیشابوری (صاحب المستدرک)، که به ''حاکم صغیر'' معروف بود، تمایز یابد.<ref name="hakem"/><ref name="zarkali">[https://noorlib.ir/book/view/2846?volumeNumber=7&pageNumber=20 زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۷، ص۲۰]</ref>

===تحصیلات===
حاکم کبیر تحصیل علم را در سنی نسبتاً دیر (حدود ۲۲ سالگی) آغاز کرد<ref name="dhahabi">[https://noorlib.ir/book/view/18220?volumeNumber=16&pageNumber=370 ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، ج۱۶، ص۳۷۰]</ref><ref name="bousninah"/> و سپس به مدت ۱۷ سال متوالی به سفرهای علمی پرداخت.<ref name="hakem2">حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، الاسامی و الکنی، ج۱، ص۱۵</ref> او به شهرهای متعددی از جمله بغداد، کوفه، بصره، دمشق، حلب، حران، طبرستان، ری، مکه و جزیره سفر کرد، اما هرگز به مصر نرفت.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/> در مقدمه کتاب الاسامی و الکنی آمده است که او در این سفرها از محضر بیش از ۹۰ استاد حدیث شنید.<ref name="hakem2"/>

اساتید برجسته او عبارتند از:
- محمد بن اسحاق بن خزیمه (امام الائمه)<ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/>
- ابوالعباس سراج<ref name="dhahabi"/>
- محمد بن محمد باغندی<ref name="dhahabi"/>
- ابوالقاسم بغوی<ref name="dhahabi"/>
- ابن ابی داود<ref name="dhahabi"/>
- ابوعروبه حرانی<ref name="dhahabi"/>
- احمد بن محمد ماسرجسی<ref name="dhahabi"/>
- عبدالرحمن بن ابی حاتم رازی<ref name="dhahabi"/>
- یحیی بن محمد بن صاعد<ref name="dhahabi"/>
- محمد بن فیض غسانی<ref name="dhahabi"/>
- محمد بن ابراهیم غازی<ref name="dhahabi"/>

همچنین ابن حجر عسقلانی در کتاب لسان المیزان به نقل از حاکم نیشابوری، او را ''امام عصر در صناعت حدیث'' و ''از صالحان ثابت بر سنت سلف'' توصیف کرده است.<ref name="lesan">[https://noorlib.ir/book/view/16418?volumeNumber=7&pageNumber=7 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۷، ص۷]</ref>

===فعالیت‌ها===
فعالیت‌های علمی و قضایی حاکم کبیر را می‌توان در چند حوزه اصلی دسته‌بندی کرد:

'''نبوغ و حافظه قوی:''' نبوغ و حافظه قوی حاکم کبیر از همان ابتدا نمایان بود. نقل شده که در مجلس امیر خراسان، نوح بن نصر، از شیوخ حاضر درباره حدیث ابی‌بکر در صدقات سوال شد و هیچ‌کس آن را حفظ نبود. حاکم کبیر که در آخرین صفوف نشسته بود، به وزیر گفت که آن را حفظ است. وزیر او را به جلو خواند و حاکم کبیر حدیث را روایت کرد. امیر خراسان گفت: ''مثل این شخص نباید ضایع شود'' و به همین دلیل او را به قضاء شاش منصوب کرد.<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/>

'''قضاوت:''' او ابتدا در سال ۳۳۳ هجری قمری به قضاء شاش (در فرارود) منصوب شد و چهار سال و چند ماه در آنجا قضاوت کرد.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/> سپس به قضاء طوس منصوب شد.<ref name="hakem2"/><ref name="bousninah"/> نقل است که هنگام قضاوت، کتاب‌های تصنیف خود را در مجلس قضاء حاضر داشت و پس از اتمام کار قضاوت، به تألیف می‌پرداخت.<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/> سرانجام در سال ۳۴۵ هجری به نیشابور بازگشت و از پذیرش مجدد منصب قضاء خودداری کرد.<ref name="hakem2"/><ref name="zarkali"/>

'''عبادت و زهد:''' حاکم کبیر به عبادت و زهد شهرت داشت و بر سیره سلف صالح بود. او به دلیل صلاح و تقوا، مورد احترام خاص و عام بود. در کتاب الاسامی و الکنی آمده است که او از صالحان ثابت بر سنت سلف بود.<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/>

'''عقیده:''' او بر عقیده سلف صالح بود و در مورد صحابه و آل‌بیت رسول خدا، موضعی منصفانه داشت. حاکم نیشابوری (شاگردش) درباره او می‌گوید: ''او از صالحان ثابت بر سنت سلف و از انصاف‌دهندگان در اعتقاد به اهل‌بیت و صحابه بود.''<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/>

'''تألیف و تصنیف:''' حاکم کبیر به ''کثیر التصنیف'' شهرت داشت و آثار ارزشمندی در علوم حدیث، رجال، جرح و تعدیل، اسامی و کنی از خود بر جای گذاشت.<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/> او را ''صاحب تصانیف عجیبه'' و ''مقدم در معرفت شروط صحیح و اسامی و کنی'' توصیف کرده‌اند.<ref name="hakem2"/> کتاب الاسامی و الکنی او در چهارده جلد تألیف شد و ذهبی آن را تلخیص کرد و ''المقتنی فی سرد الکنی'' نامید.<ref name="hakem2"/><ref name="bousninah"/>

'''پرورش شاگردان:''' حلقه درسی او شاگردان برجسته‌ای را پرورش داد که از جمله آن‌ها می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:
- ابوعبدالله حاکم نیشابوری (صاحب المستدرک)<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/>
- ابوعبدالرحمن سلمی<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/>
- ابوبکر بن منجویه<ref name="dhahabi"/>
- ابوسعد کنجروذی (راوی کتاب عوالی مالک و شعار اصحاب الحدیث)<ref name="hakem2"/>
- ابوعثمان بحیری<ref name="dhahabi"/>
- صاعد بن محمد قاضی<ref name="dhahabi"/>

'''کف بینایی:''' حاکم کبیر در سال ۳۷۶ هجری (دو سال پیش از وفات) نابینا شد، اما با وجود نابینایی، تغییر در حافظه او اندک بود و هرگز دچار اختلال عقل نشد. آخرین مجلس املای او چهار روز پیش از وفاتش برگزار شد.<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/>

===وفات===
حاکم کبیر در اواخر ماه ربیع‌الاول سال ۳۷۸ هجری قمری (۹۸۸ میلادی) در سن ۹۳ سالگی در نیشابور درگذشت.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/> درباره روز دقیق وفات اختلاف است؛ حاکم نیشابوری (شاگردش) روز چهارشنبه ۲۴ ربیع‌الاول را ذکر کرده<ref name="hakem"/> و ابوسعد ادیب (از دیگر شاگردان) روز پنجشنبه ۲۷ ربیع‌الاول را نقل کرده است.<ref name="hakem"/> نماز جنازه او توسط ابوالفضل محمی در میدان حسین بن معاذ برگزار شد و امیر ابوالحسن نیز در آن حضور داشت.<ref name="hakem2"/> پیکر او در خانه خود، در محل تصنیف و مطالعه، به خاک سپرده شد.<ref name="hakem"/><ref name="zarkali"/>

===آثار===
حاکم کبیر صاحب تألیفات متعددی در علوم حدیث و رجال است. برخی از مهم‌ترین آثار او عبارتند از:

- '''الاسامی و الکنی:''' مهم‌ترین و مشهورترین اثر او که در چهارده جلد تألیف شد و به گردآوری اسامی و کنی محدثان و راویان پرداخته است.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/> ذهبی این کتاب را تلخیص کرد و آن را ''المقتنی فی سرد الکنی'' نامید.<ref name="bousninah"/> این کتاب از منابع اصلی علم رجال و شناخت راویان حدیث به شمار می‌رود.<ref name="hakem2"/>
- '''عوالی امام مالک:''' کتابی در احادیث عالی از امام مالک که با دو واسطه از او روایت شده است.<ref name="hakem2"/><ref name="bousninah"/>
- '''شعار اصحاب الحدیث:''' کتابی در بیان ویژگی‌ها و نشانه‌های اهل حدیث و عقاید سلف صالح.<ref name="hakem2"/><ref name="bousninah"/>
- '''کتاب العلل:''' در علل حدیث که از دقیق‌ترین علوم حدیث است.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/>
- '''المخرج علی کتاب المزنی:''' تخریج بر کتاب المزنی (از شاگردان شافعی).<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/>
- '''کتاب الشروط:''' در علم شروط و سجلات که از فروع فقه است.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/>
- '''الفوائد:''' مجموعه‌ای از احادیث که در دو جزء (دهم و یازدهم) به صورت مخطوط موجود است.<ref name="hakem2"/>
- '''کتاب الضعفاء:''' در معرفی راویان ضعیف.<ref name="hakem"/><ref name="bousninah"/>

در الموسوعة العربیة از او به عنوان ''محدث خراسان در عصر خود'' و ''صاحب تصانیف'' یاد شده است.<ref name="arabency">[https://mail.arab-ency.com.sy/details/13785 الموسوعة العربیة: النیسابوری (محمد بن محمد-)]</ref> همچنین در موسوعتی، او را ''امام حافظ علامه ثبت محدث خراسان'' و ''از بحور العلم'' توصیف کرده است.<ref name="mawsoati">[https://mawsoati.com/new/321592_1.htm موسوعتی: الحاکم الکبیر، أبو أحمد]</ref>

==پانويس==
<references />

==منابع مقاله==
* [https://noorlib.ir/book/view/141672?pageNumber=26 حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، الاسامی و الکنی، مدینه منوره: الجامعة الإسلامیة، ۱۴۳۵ق/۲۰۱۴م، ج۱]
* سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، قم: مؤسسة امام صادق علیه‌السلام، ۱۴۱۸ق، ج۴
* [https://noorlib.ir/book/view/11471?volumeNumber=6&pageNumber=107 بوسنینه، منجی، موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، بیروت: دار الجیل، ۱۴۲۵ق/۲۰۰۵م، ج۶]
* [https://noorlib.ir/book/view/2846?volumeNumber=7&pageNumber=20 زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج۷]
* [https://noorlib.ir/book/view/18220?volumeNumber=16&pageNumber=370 ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۲۲ق/۲۰۰۱م، ج۱۶]
* [https://noorlib.ir/book/view/16418?volumeNumber=7&pageNumber=7 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م، ج۷]
* [https://mail.arab-ency.com.sy/details/13785 الموسوعة العربیة: النیسابوری (محمد بن محمد-)]
* [https://mawsoati.com/new/321592_1.htm موسوعتی: الحاکم الکبیر، أبو أحمد]

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}
[[كتاب الأسامي و الكنی]]
[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مؤلفین-تیرماه 1405: باقی‌زاده]]