https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%AB%D9%84%D8%A7%D8%AB_%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%8A%D8%A9ثلاث رسائل فلسفية - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-19T10:26:49Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.39.0https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%AB%D9%84%D8%A7%D8%AB_%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%8A%D8%A9&diff=826967&oldid=prevHbaghizadeh در ۱ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۱۷:۴۹2026-06-01T17:49:09Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۱ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۱۹</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l44">خط ۴۴:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۴۴:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>«عنوان دوم» درباره منشأ دانش [[جابر بن حیان|جابر]] و تجربههای علمی او است. زکی دیدگاه ابنحیان را درباره استقراء و نحوه استنباطی که با استدلال از راه «مجانست» و یا از «جریان عادت» به دست میآید، میکاود و نیز از باور او به روابط ریاضی هستیبخش موجودات، که «موازین» خوانده میشود، سخن میگوید. در آخر نیز بایستههایی را از [[جابر بن حیان|ابن حیان]] درباره اخلاق علمی دانشمندان گوشزد میکند.<ref>ر.ک: همان، ص86-37</ref></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>«عنوان دوم» درباره منشأ دانش [[جابر بن حیان|جابر]] و تجربههای علمی او است. زکی دیدگاه ابنحیان را درباره استقراء و نحوه استنباطی که با استدلال از راه «مجانست» و یا از «جریان عادت» به دست میآید، میکاود و نیز از باور او به روابط ریاضی هستیبخش موجودات، که «موازین» خوانده میشود، سخن میگوید. در آخر نیز بایستههایی را از [[جابر بن حیان|ابن حیان]] درباره اخلاق علمی دانشمندان گوشزد میکند.<ref>ر.ک: همان، ص86-37</ref></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>عنوان سوم «سرّ اللغة و سحرها» است. زکی نگاه [[جابر بن حیان|ابن حیان]] به زبان و رابطهاش با جهان بیرون را توضیح میدهد. او این مبحث را به فرعی از مباحث منطق جدید و فلسفه تحلیلی که در آرای لودویگ ویتگنشتاین و فلسفهٔ زبان و ذهن او و نیز در آرای برتراند راسل دیده میشود، مانند میکند.<ref>ر.ک: همان، ص90-87</ref>زکی همچنین، نگاه جابر را به منشأ لغت، متأثر از محاورههای هراکلیتوس یونانی میداند.<ref>ر.ک: همان، ص98-91</ref>او بحث را با رابطهای که وضع حروف با طبیعت اشیاء دارد، دنبال میکند و منشأ و جوهر لغت را طبع (و نه وضع)، آن هم به قصد نفسانی میداند. ازاینرو، شکی نیست که کلام و نظم حروفِ آن، طبعی دارد؛ چرا که موجود بوده، به سان هر موجودی از گونهای طبیعت برخوردار است.<ref>ر.ک: همان، ص120-119، 99</ref></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>عنوان سوم «سرّ اللغة و سحرها» است. زکی نگاه [[جابر بن حیان|ابن حیان]] به زبان و رابطهاش با جهان بیرون را توضیح میدهد. او این مبحث را به فرعی از مباحث منطق جدید و فلسفه تحلیلی که در آرای لودویگ ویتگنشتاین و فلسفهٔ زبان و ذهن او و نیز در آرای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[راسل، برتراند|</ins>برتراند راسل<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>دیده میشود، مانند میکند.<ref>ر.ک: همان، ص90-87</ref>زکی همچنین، نگاه جابر را به منشأ لغت، متأثر از محاورههای هراکلیتوس یونانی میداند.<ref>ر.ک: همان، ص98-91</ref>او بحث را با رابطهای که وضع حروف با طبیعت اشیاء دارد، دنبال میکند و منشأ و جوهر لغت را طبع (و نه وضع)، آن هم به قصد نفسانی میداند. ازاینرو، شکی نیست که کلام و نظم حروفِ آن، طبعی دارد؛ چرا که موجود بوده، به سان هر موجودی از گونهای طبیعت برخوردار است.<ref>ر.ک: همان، ص120-119، 99</ref></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>عنوان چهارم در باره «فلسفه پیدایش» است و با شرح مرحلههای «کَون»، که بیانی از عنصرهای چهارگانۀ گرمی، سردی، خشکی و تری و سپس حرکت و سکون است، آغاز میشود. آنگاه، به پیدایش آتش، هوا، زمین و آب از مزاوجت عناصر اربعه میرسد. [[محمود، زکی نجیب|زکی]] سپس به دانش نجوم و ترکیب کائنات و مقولات پنجگانۀ «جوهر»، «کم»، «کیف»، «زمان» و «مکان» اشاره میکند و به گونههای حیوانات پرداخته، از برتری آدمی نسبت به حیوان، به سبب عقلی که دارد و نیز از ویژگیهای گیاهان سخن میگوید. در آخر، بنای آفرینش را ترسیم میکند.<ref>ر.ک: همان، ص154-121</ref></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>عنوان چهارم در باره «فلسفه پیدایش» است و با شرح مرحلههای «کَون»، که بیانی از عنصرهای چهارگانۀ گرمی، سردی، خشکی و تری و سپس حرکت و سکون است، آغاز میشود. آنگاه، به پیدایش آتش، هوا، زمین و آب از مزاوجت عناصر اربعه میرسد. [[محمود، زکی نجیب|زکی]] سپس به دانش نجوم و ترکیب کائنات و مقولات پنجگانۀ «جوهر»، «کم»، «کیف»، «زمان» و «مکان» اشاره میکند و به گونههای حیوانات پرداخته، از برتری آدمی نسبت به حیوان، به سبب عقلی که دارد و نیز از ویژگیهای گیاهان سخن میگوید. در آخر، بنای آفرینش را ترسیم میکند.<ref>ر.ک: همان، ص154-121</ref></div></td></tr>
<!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-791499:rev-826967 -->
</table>Hbaghizadehhttps://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%AB%D9%84%D8%A7%D8%AB_%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%8A%D8%A9&diff=791499&oldid=prevHbaghizadeh در ۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۲۶2025-07-29T06:26:19Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۵۶</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l7">خط ۷:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۷:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[جابر بن حیان]] (نويسنده)</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[جابر بن حیان]] (نويسنده)</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[محمود، زکی نجیب]] (مقدمهنويس)</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[محمود، زکی نجیب]] (مقدمهنويس)</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ابو ریده، </del>محمد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عبد الهادی</del>]] (محقق)</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ابوریده، </ins>محمد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عبدالهادی</ins>]] (محقق)</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>|زبان</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>|زبان</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| زبان = عربی</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| زبان = عربی</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l66">خط ۶۶:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۶۶:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:فلسفه، مذهب و روانشناسی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:فلسفه، مذهب و روانشناسی]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:فلسفه اسلامی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:فلسفه اسلامی]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مقالات بازبینی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شده2 مرداد 1404</ins>]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مقالات بازبینی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نشده2</del>]]</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مقاله نوشته شده در تاریخ مرداد 1404 توسط سید حمید رضا حسینی هاشمی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مقاله نوشته شده در تاریخ مرداد 1404 توسط سید حمید رضا حسینی هاشمی]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مقاله بازبینی شده در تاریخ مرداد 1404 توسط فریدون سبحانی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مقاله بازبینی شده در تاریخ مرداد 1404 توسط فریدون سبحانی]]</div></td></tr>
<!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-791498:rev-791499 -->
</table>Hbaghizadehhttps://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%AB%D9%84%D8%A7%D8%AB_%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%8A%D8%A9&diff=791498&oldid=prevHbaghizadeh در ۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۲۴2025-07-29T06:24:09Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۵۴</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l26">خط ۲۶:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۶:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| پیش از = </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| پیش از = </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>}}</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ثلاث مسائل فلسفیة'''، نوشته [[جابر بن حیان]] (متوفای 198ق) است. او در سه رسالۀ کوچک مباحثی را درباره «معرفت» (کتاب المعرفة)، «نفس» (کتاب النفس) و «قسمت» (کتاب القسمة) انجام داده است. این اثر زیر نظر مستشرق «پیِر لوری» با خوانش و پژوهشی که <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«زکی </del>نجیب <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">محمود» </del>از دیدگاههای جابر در مقدمه کتاب انجام داده و با تحقیق «محمد عبدالهادی ابوریده» عرضه شده است.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ثلاث مسائل فلسفیة'''، نوشته [[جابر بن حیان]] (متوفای 198ق) است. او در سه رسالۀ کوچک مباحثی را درباره «معرفت» (کتاب المعرفة)، «نفس» (کتاب النفس) و «قسمت» (کتاب القسمة) انجام داده است. این اثر زیر نظر مستشرق «پیِر لوری» با خوانش و پژوهشی که <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«[[محمود، زکی </ins>نجیب<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">|زکی نجیب محمود]]» </ins>از دیدگاههای جابر در مقدمه کتاب انجام داده و با تحقیق «محمد عبدالهادی ابوریده» عرضه شده است.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==کتاب المعرفة==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==کتاب المعرفة==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>این رساله درباره «شناخت» و نسبت آن با «دانش» است. جابر در آغاز میگوید: چون فیلسوفانِ پیشین میان دو واژۀ «معرفت» و «علم» فرق میگذاشتند، بایسته میدانم که بگویم فرقی میان این دو نیست مگر از حیث تفاوتی که در علوم برمیشمرند. دانشمندان نیز میان شناخت و دانش به حسب لغت، و نه به حسب معنی، فرق میگذارند. جابر آنگاه، این تفاوتها را برمیشمرد و مباحثی را در باره جنس، نوع، حس، طبیعت، عقل، نفس، علت اُولی و هیولی طرح میکند، سپس مدعی میشود که بیانی افزون بر سخن فلاسفه در فرق میان معرفت و علم دارد. او از آمیختگی معرفت، که خود از جنس نور است، با تاریکی هیولی سخن میگوید و پس از طرح مباحثی، معرفت را در نقطۀ آغاز علم مینشاند، بهگونهای که علم سهم کوچکی در آن دارد. جابر مدعی است که معرفت آمیخته به تاریکی است و علم از ذات نور است. او در آخر، معرفت را از علم دانسته، علم را ماده و صورت معرفت برمیشمرد.<ref>ر.ک: متن کتاب، ص192-187</ref>گفتنی است که این رساله فقط در مجموعه «الخواص الکبیر» نویسنده آمده و جابر همانجا از آن یاد کرده است.<ref>ر.ک: همان، ص185</ref></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>این رساله درباره «شناخت» و نسبت آن با «دانش» است. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>جابر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بن حیان|جابر]] </ins>در آغاز میگوید: چون فیلسوفانِ پیشین میان دو واژۀ «معرفت» و «علم» فرق میگذاشتند، بایسته میدانم که بگویم فرقی میان این دو نیست مگر از حیث تفاوتی که در علوم برمیشمرند. دانشمندان نیز میان شناخت و دانش به حسب لغت، و نه به حسب معنی، فرق میگذارند. جابر آنگاه، این تفاوتها را برمیشمرد و مباحثی را در باره جنس، نوع، حس، طبیعت، عقل، نفس، علت اُولی و هیولی طرح میکند، سپس مدعی میشود که بیانی افزون بر سخن فلاسفه در فرق میان معرفت و علم دارد. او از آمیختگی معرفت، که خود از جنس نور است، با تاریکی هیولی سخن میگوید و پس از طرح مباحثی، معرفت را در نقطۀ آغاز علم مینشاند، بهگونهای که علم سهم کوچکی در آن دارد. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[جابر بن حیان|</ins>جابر<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>مدعی است که معرفت آمیخته به تاریکی است و علم از ذات نور است. او در آخر، معرفت را از علم دانسته، علم را ماده و صورت معرفت برمیشمرد.<ref>ر.ک: متن کتاب، ص192-187</ref>گفتنی است که این رساله فقط در مجموعه «الخواص الکبیر» نویسنده آمده و جابر همانجا از آن یاد کرده است.<ref>ر.ک: همان، ص185</ref></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==کتاب النفس==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==کتاب النفس==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>جابر راه شناخت نفس را کاری دشوار نزد فیلسوفان میداند. او به دیدگاههای گوناگونی، که در آثار <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">جالینوس، </del>ارسطو، پُورفیری (فُرفوریوس)، پیساگوراس (فیثاغورس) و اَمپدُکلُس (اَنباذُقلیس) نمود یافته، اشاره میکند و میگوید: پس از شناخت چیستی جوهر نفس، بایسته است که پژوهشی در گوهر آن و اینکه چگونه نفس به شناخت دست مییابد و همچنین پژوهشی دربارۀ اراده، خواهش، مهرورزی، کینهورزی، خشم و خشنودی نفس انجام گیرد. او دراین باره، توضیحهای فشردهای را در کتابش میآورد.<ref>ر.ک: همان، ص197-192</ref></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>جابر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بن حیان|جابر]] </ins>راه شناخت نفس را کاری دشوار نزد فیلسوفان میداند. او به دیدگاههای گوناگونی، که در آثار <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[جالینوس]]، </ins>ارسطو، پُورفیری (فُرفوریوس)، پیساگوراس (فیثاغورس) و اَمپدُکلُس (اَنباذُقلیس) نمود یافته، اشاره میکند و میگوید: پس از شناخت چیستی جوهر نفس، بایسته است که پژوهشی در گوهر آن و اینکه چگونه نفس به شناخت دست مییابد و همچنین پژوهشی دربارۀ اراده، خواهش، مهرورزی، کینهورزی، خشم و خشنودی نفس انجام گیرد. او دراین باره، توضیحهای فشردهای را در کتابش میآورد.<ref>ر.ک: همان، ص197-192</ref></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله دوم (کتاب النفس) با خوانشهای گوناگونی ثبت شده است. این نسخه با نسخهای که در مجموعۀ خطی کتابهای جابر در «دارالکتب» قاهره نگهداری میشود و نیز با نسخۀ دیگری که در کتابخانه «ملک» فاس است، اختلاف دارد.<ref>ر.ک: همان، ص186</ref></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله دوم (کتاب النفس) با خوانشهای گوناگونی ثبت شده است. این نسخه با نسخهای که در مجموعۀ خطی کتابهای جابر در «دارالکتب» قاهره نگهداری میشود و نیز با نسخۀ دیگری که در کتابخانه «ملک» فاس است، اختلاف دارد.<ref>ر.ک: همان، ص186</ref></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==رساله سوم (کتاب القسمة)==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==رساله سوم (کتاب القسمة)==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ابنحیان </del>قسمت را یکی از اسباب برهان میداند و میگوید: «قسمت، بدون واسطه جانشین برهان میشود. استقراء نیز از یکسو بدون واسطه جانشین قسمت است و از سوی دیگر با واسطه جانشین برهان میشود. جابر قسمت را واسطهای میان «استقراء» و «برهان» و گیرنده از هر دو (به مانند گیرندگی هوا از آب و آتش) میداند. او میگوید: پس درست مینماید که قسمت را مادهای برای استقراء و برهان بدانیم که با هر یک آمیخته گشته است.<ref>ر.ک: همان، ص199،202</ref> محقق برای رساله سوم به جز همان مجموعهای که هر سه رساله را دربردارد و در کتابخانه لیبی نگهداری میشود، نسخه خطی دیگری نیافته است. <ref>ر.ک: همان، ص186-185</ref></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[جابر بن حیان|ابن حیان]] </ins>قسمت را یکی از اسباب برهان میداند و میگوید: «قسمت، بدون واسطه جانشین برهان میشود. استقراء نیز از یکسو بدون واسطه جانشین قسمت است و از سوی دیگر با واسطه جانشین برهان میشود. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[جابر بن حیان|</ins>جابر<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>قسمت را واسطهای میان «استقراء» و «برهان» و گیرنده از هر دو (به مانند گیرندگی هوا از آب و آتش) میداند. او میگوید: پس درست مینماید که قسمت را مادهای برای استقراء و برهان بدانیم که با هر یک آمیخته گشته است.<ref>ر.ک: همان، ص199،202</ref> محقق برای رساله سوم به جز همان مجموعهای که هر سه رساله را دربردارد و در کتابخانه لیبی نگهداری میشود، نسخه خطی دیگری نیافته است. <ref>ر.ک: همان، ص186-185</ref></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==مقدمه زکی نجیب محمود==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==مقدمه زکی نجیب محمود==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در آغاز این سه رساله، پژوهشی دربارۀ ابن حیان و روش علمی و آثار و آرای او به دست <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«زکی </del>نجیب <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">محمود» </del>در هشت مبحث و پنج عنوان انجام شده است. عنوانِ نخست با شرح زندگی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ابنحیان </del>و جایگاه والای او در علم «کیمیا» آغاز میشود. زکی در اینجا به نقد دیدگاه «برتلو»، که کتاب «الخالص» را از جابر نمیداند، میپردازد و در این باره، از گزارش شاگرد او (جلدکی) بهره میجوید.<ref>ر.ک: پژوهش زکی نجیب محمود، ص21-5</ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زکی </del>سپس، از شیوه نگارش جابر سخن گفته، اثر مهم او را با نشانی آنها فهرست میکند.<ref>ر.ک: همان، ص35-21</ref></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در آغاز این سه رساله، پژوهشی دربارۀ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[جابر بن حیان|</ins>ابن حیان<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و روش علمی و آثار و آرای او به دست <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«[[محمود، زکی نجیب|زکی </ins>نجیب <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">محمود]]» </ins>در هشت مبحث و پنج عنوان انجام شده است. عنوانِ نخست با شرح زندگی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[جابر بن حیان|ابن حیان]] </ins>و جایگاه والای او در علم «کیمیا» آغاز میشود. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[محمود، زکی نجیب|</ins>زکی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>در اینجا به نقد دیدگاه «برتلو»، که کتاب «الخالص» را از جابر نمیداند، میپردازد و در این باره، از گزارش شاگرد او (جلدکی) بهره میجوید.<ref>ر.ک: پژوهش زکی نجیب محمود، ص21-5</ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[محمود، زکی نجیب|زکی]] </ins>سپس، از شیوه نگارش جابر سخن گفته، اثر مهم او را با نشانی آنها فهرست میکند.<ref>ر.ک: همان، ص35-21</ref></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>«عنوان دوم» درباره منشأ دانش جابر و تجربههای علمی او است. زکی دیدگاه ابنحیان را درباره استقراء و نحوه استنباطی که با استدلال از راه «مجانست» و یا از «جریان عادت» به دست میآید، میکاود و نیز از باور او به روابط ریاضی هستیبخش موجودات، که «موازین» خوانده میشود، سخن میگوید. در آخر نیز بایستههایی را از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ابنحیان </del>درباره اخلاق علمی دانشمندان گوشزد میکند.<ref>ر.ک: همان، ص86-37</ref></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>«عنوان دوم» درباره منشأ دانش <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>جابر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بن حیان|جابر]] </ins>و تجربههای علمی او است. زکی دیدگاه ابنحیان را درباره استقراء و نحوه استنباطی که با استدلال از راه «مجانست» و یا از «جریان عادت» به دست میآید، میکاود و نیز از باور او به روابط ریاضی هستیبخش موجودات، که «موازین» خوانده میشود، سخن میگوید. در آخر نیز بایستههایی را از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[جابر بن حیان|ابن حیان]] </ins>درباره اخلاق علمی دانشمندان گوشزد میکند.<ref>ر.ک: همان، ص86-37</ref></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>عنوان سوم «سرّ اللغة و سحرها» است. زکی نگاه <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ابنحیان </del>به زبان و رابطهاش با جهان بیرون را توضیح میدهد. او این مبحث را به فرعی از مباحث منطق جدید و فلسفه تحلیلی که در آرای لودویگ ویتگنشتاین و فلسفهٔ زبان و ذهن او و نیز در آرای برتراند راسل دیده میشود، مانند میکند.<ref>ر.ک: همان، ص90-87</ref>زکی همچنین، نگاه جابر را به منشأ لغت، متأثر از محاورههای هراکلیتوس یونانی میداند.<ref>ر.ک: همان، ص98-91</ref>او بحث را با رابطهای که وضع حروف با طبیعت اشیاء دارد، دنبال میکند و منشأ و جوهر لغت را طبع (و نه وضع)، آن هم به قصد نفسانی میداند. ازاینرو، شکی نیست که کلام و نظم حروفِ آن، طبعی دارد؛ چرا که موجود بوده، به سان هر موجودی از گونهای طبیعت برخوردار است.<ref>ر.ک: همان، ص120-119، 99</ref></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>عنوان سوم «سرّ اللغة و سحرها» است. زکی نگاه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[جابر بن حیان|ابن حیان]] </ins>به زبان و رابطهاش با جهان بیرون را توضیح میدهد. او این مبحث را به فرعی از مباحث منطق جدید و فلسفه تحلیلی که در آرای لودویگ ویتگنشتاین و فلسفهٔ زبان و ذهن او و نیز در آرای برتراند راسل دیده میشود، مانند میکند.<ref>ر.ک: همان، ص90-87</ref>زکی همچنین، نگاه جابر را به منشأ لغت، متأثر از محاورههای هراکلیتوس یونانی میداند.<ref>ر.ک: همان، ص98-91</ref>او بحث را با رابطهای که وضع حروف با طبیعت اشیاء دارد، دنبال میکند و منشأ و جوهر لغت را طبع (و نه وضع)، آن هم به قصد نفسانی میداند. ازاینرو، شکی نیست که کلام و نظم حروفِ آن، طبعی دارد؛ چرا که موجود بوده، به سان هر موجودی از گونهای طبیعت برخوردار است.<ref>ر.ک: همان، ص120-119، 99</ref></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>عنوان چهارم در باره «فلسفه پیدایش» است و با شرح مرحلههای «کَون»، که بیانی از عنصرهای چهارگانۀ گرمی، سردی، خشکی و تری و سپس حرکت و سکون است، آغاز میشود. آنگاه، به پیدایش آتش، هوا، زمین و آب از مزاوجت عناصر اربعه میرسد. زکی سپس به دانش نجوم و ترکیب کائنات و مقولات پنجگانۀ «جوهر»، «کم»، «کیف»، «زمان» و «مکان» اشاره میکند و به گونههای حیوانات پرداخته، از برتری آدمی نسبت به حیوان، به سبب عقلی که دارد و نیز از ویژگیهای گیاهان سخن میگوید. در آخر، بنای آفرینش را ترسیم میکند.<ref>ر.ک: همان، ص154-121</ref></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>عنوان چهارم در باره «فلسفه پیدایش» است و با شرح مرحلههای «کَون»، که بیانی از عنصرهای چهارگانۀ گرمی، سردی، خشکی و تری و سپس حرکت و سکون است، آغاز میشود. آنگاه، به پیدایش آتش، هوا، زمین و آب از مزاوجت عناصر اربعه میرسد. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[محمود، </ins>زکی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نجیب|زکی]] </ins>سپس به دانش نجوم و ترکیب کائنات و مقولات پنجگانۀ «جوهر»، «کم»، «کیف»، «زمان» و «مکان» اشاره میکند و به گونههای حیوانات پرداخته، از برتری آدمی نسبت به حیوان، به سبب عقلی که دارد و نیز از ویژگیهای گیاهان سخن میگوید. در آخر، بنای آفرینش را ترسیم میکند.<ref>ر.ک: همان، ص154-121</ref></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>زکی عنوان پنجم یا «جدل فیلسوف» را در سه مبحث دنبال کرده، اصول اندیشۀ فلسفی جابر را با مباحثی در «فلسفه و قاعدههای آن»، «یکتایی هستی و قدمت و حدوث آن» و «خالق و مخلوق» بیان مینماید.<ref>ر.ک: همان، ص184-155</ref></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>زکی عنوان پنجم یا «جدل فیلسوف» را در سه مبحث دنبال کرده، اصول اندیشۀ فلسفی جابر را با مباحثی در «فلسفه و قاعدههای آن»، «یکتایی هستی و قدمت و حدوث آن» و «خالق و مخلوق» بیان مینماید.<ref>ر.ک: همان، ص184-155</ref></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>محقق (ابوریده) میگوید: من با مقایسه میان این سه رساله و نوشتههای دیگر جابر با آثار فیلسوفان مسلمانی که پس از او آمدند، بروشنی میبینم که ابنحیان راه و روش استدلال فلسفی و شناخت مفاهیم و اصول بزرگ آن را در فرایند تاسیس فلسفه اسلامی پیش پای بزرگانی چون کِندی نهاده است.<ref>ر.ک: همان، ص186</ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ابوریده </del>در تحقیق خود برخی واژهها را به اقتضای سیاق کلام جایگزین نموده، کتاب را با فهرست مطالب آن به پایان میبرد.<ref>ر.ک: همان، ص202-186</ref></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>محقق (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابوریده، محمد عبدالهادی|</ins>ابوریده<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>) میگوید: من با مقایسه میان این سه رساله و نوشتههای دیگر جابر با آثار فیلسوفان مسلمانی که پس از او آمدند، بروشنی میبینم که ابنحیان راه و روش استدلال فلسفی و شناخت مفاهیم و اصول بزرگ آن را در فرایند تاسیس فلسفه اسلامی پیش پای بزرگانی چون کِندی نهاده است.<ref>ر.ک: همان، ص186</ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابوریده، محمد عبدالهادی|ابوریده]] </ins>در تحقیق خود برخی واژهها را به اقتضای سیاق کلام جایگزین نموده، کتاب را با فهرست مطالب آن به پایان میبرد.<ref>ر.ک: همان، ص202-186</ref></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-791495:rev-791498 -->
</table>Hbaghizadehhttps://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%AB%D9%84%D8%A7%D8%AB_%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%8A%D8%A9&diff=791495&oldid=prevHbaghizadeh: جایگزینی متن - '(مقدمه نويس)' به '(مقدمهنويس)'2025-07-29T06:18:15Z<p>جایگزینی متن - '(مقدمه نويس)' به '(مقدمهنويس)'</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۸</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l6">خط ۶:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۶:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| پدیدآوران = </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| پدیدآوران = </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[جابر بن حیان]] (نويسنده)</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[جابر بن حیان]] (نويسنده)</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[محمود، زکی نجیب]] (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مقدمه نويس</del>)</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[محمود، زکی نجیب]] (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مقدمهنويس</ins>)</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[ابو ریده، محمد عبد الهادی]] (محقق)</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[ابو ریده، محمد عبد الهادی]] (محقق)</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>|زبان</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>|زبان</div></td></tr>
<!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-791212:rev-791495 -->
</table>Hbaghizadehhttps://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%AB%D9%84%D8%A7%D8%AB_%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%8A%D8%A9&diff=791212&oldid=prevHbaghizadeh: جایگزینی متن - ' ]]' به ']]'2025-07-29T06:00:08Z<p>جایگزینی متن - ' ]]' به ']]'</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۳۰</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l5">خط ۵:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۵:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| پدیدآورندگان</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| پدیدآورندگان</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| پدیدآوران = </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| پدیدآوران = </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[جابر بن حیان ]] (نويسنده)</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[جابر بن حیان]] (نويسنده)</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[محمود، زکی نجیب ]] (مقدمه نويس)</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[محمود، زکی نجیب]] (مقدمه نويس)</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[ابو ریده، محمد عبد الهادی]] (محقق)</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[ابو ریده، محمد عبد الهادی]] (محقق)</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>|زبان</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>|زبان</div></td></tr>
<!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-791203:rev-791212 -->
</table>Hbaghizadehhttps://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%AB%D9%84%D8%A7%D8%AB_%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%8A%D8%A9&diff=791203&oldid=prevHbaghizadeh: جایگزینی متن - '( ' به '('2025-07-29T05:55:09Z<p>جایگزینی متن - '( ' به '('</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۲۵</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l7">خط ۷:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۷:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[جابر بن حیان ]] (نويسنده)</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[جابر بن حیان ]] (نويسنده)</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[محمود، زکی نجیب ]] (مقدمه نويس)</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[محمود، زکی نجیب ]] (مقدمه نويس)</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[ابو ریده، محمد عبد الهادی]] ( محقق)</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[ابو ریده، محمد عبد الهادی]] (محقق)</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>|زبان</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>|زبان</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| زبان = عربی</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| زبان = عربی</div></td></tr>
<!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-790778:rev-791203 -->
</table>Hbaghizadehhttps://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%AB%D9%84%D8%A7%D8%AB_%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%8A%D8%A9&diff=790778&oldid=prevA-esmaeili: صفحهای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات کتاب | تصویر =NUR24291J1.jpg | عنوان = ثلاث رسائل فلسفية | عنوانهای دیگر = | پدیدآورندگان | پدیدآوران = جابر بن حیان (نويسنده) محمود، زکی نجیب (مقدمه نويس) ابو ریده، محمد عبد الهادی ( محقق) |زبان | زبان = عربی | کد کنگره = /آ3الف2 87...» ایجاد کرد2025-07-26T02:45:30Z<p>صفحهای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات کتاب | تصویر =NUR24291J1.jpg | عنوان = ثلاث رسائل فلسفية | عنوانهای دیگر = | پدیدآورندگان | پدیدآوران = <a href="/wiki/%D8%AC%D8%A7%D8%A8%D8%B1_%D8%A8%D9%86_%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D9%86" title="جابر بن حیان">جابر بن حیان </a> (نويسنده) <a href="/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF%D8%8C_%D8%B2%DA%A9%DB%8C_%D9%86%D8%AC%DB%8C%D8%A8" title="محمود، زکی نجیب">محمود، زکی نجیب </a> (مقدمه نويس) <a href="/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88_%D8%B1%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%B9%D8%A8%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C&action=edit&redlink=1" class="new" title="ابو ریده، محمد عبد الهادی (صفحه وجود ندارد)">ابو ریده، محمد عبد الهادی</a> ( محقق) |زبان | زبان = عربی | کد کنگره = /آ3الف2 87...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br />
| تصویر =NUR24291J1.jpg<br />
| عنوان = ثلاث رسائل فلسفية<br />
| عنوانهای دیگر = <br />
| پدیدآورندگان<br />
| پدیدآوران = <br />
[[جابر بن حیان ]] (نويسنده)<br />
[[محمود، زکی نجیب ]] (مقدمه نويس)<br />
[[ابو ریده، محمد عبد الهادی]] ( محقق)<br />
|زبان<br />
| زبان = عربی<br />
| کد کنگره = /آ3الف2 87 BBR <br />
| موضوع =فلسفه اسلامی - متون قدیمی تا قرن 14 - ریاضیات اسلامی - متون قدیمی تا قرن 14<br />
|ناشر <br />
| ناشر = دار بيبليون<br />
| مکان نشر = فرانسه - پاریس<br />
| سال نشر = 2010م<br />
| کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE24291AUTOMATIONCODE<br />
| چاپ = 1<br />
| شابک = -<br />
| تعداد جلد = 1<br />
| کتابخانۀ دیجیتال نور = 24291<br />
| کتابخوان همراه نور = 24291<br />
| کد پدیدآور = 3036<br />
| پس از = <br />
| پیش از = <br />
}}<br />
'''ثلاث مسائل فلسفیة'''، نوشته [[جابر بن حیان]] (متوفای 198ق) است. او در سه رسالۀ کوچک مباحثی را درباره «معرفت» (کتاب المعرفة)، «نفس» (کتاب النفس) و «قسمت» (کتاب القسمة) انجام داده است. این اثر زیر نظر مستشرق «پیِر لوری» با خوانش و پژوهشی که «زکی نجیب محمود» از دیدگاههای جابر در مقدمه کتاب انجام داده و با تحقیق «محمد عبدالهادی ابوریده» عرضه شده است.<br />
<br />
==کتاب المعرفة==<br />
این رساله درباره «شناخت» و نسبت آن با «دانش» است. جابر در آغاز میگوید: چون فیلسوفانِ پیشین میان دو واژۀ «معرفت» و «علم» فرق میگذاشتند، بایسته میدانم که بگویم فرقی میان این دو نیست مگر از حیث تفاوتی که در علوم برمیشمرند. دانشمندان نیز میان شناخت و دانش به حسب لغت، و نه به حسب معنی، فرق میگذارند. جابر آنگاه، این تفاوتها را برمیشمرد و مباحثی را در باره جنس، نوع، حس، طبیعت، عقل، نفس، علت اُولی و هیولی طرح میکند، سپس مدعی میشود که بیانی افزون بر سخن فلاسفه در فرق میان معرفت و علم دارد. او از آمیختگی معرفت، که خود از جنس نور است، با تاریکی هیولی سخن میگوید و پس از طرح مباحثی، معرفت را در نقطۀ آغاز علم مینشاند، بهگونهای که علم سهم کوچکی در آن دارد. جابر مدعی است که معرفت آمیخته به تاریکی است و علم از ذات نور است. او در آخر، معرفت را از علم دانسته، علم را ماده و صورت معرفت برمیشمرد.<ref>ر.ک: متن کتاب، ص192-187</ref>گفتنی است که این رساله فقط در مجموعه «الخواص الکبیر» نویسنده آمده و جابر همانجا از آن یاد کرده است.<ref>ر.ک: همان، ص185</ref><br />
<br />
==کتاب النفس==<br />
جابر راه شناخت نفس را کاری دشوار نزد فیلسوفان میداند. او به دیدگاههای گوناگونی، که در آثار جالینوس، ارسطو، پُورفیری (فُرفوریوس)، پیساگوراس (فیثاغورس) و اَمپدُکلُس (اَنباذُقلیس) نمود یافته، اشاره میکند و میگوید: پس از شناخت چیستی جوهر نفس، بایسته است که پژوهشی در گوهر آن و اینکه چگونه نفس به شناخت دست مییابد و همچنین پژوهشی دربارۀ اراده، خواهش، مهرورزی، کینهورزی، خشم و خشنودی نفس انجام گیرد. او دراین باره، توضیحهای فشردهای را در کتابش میآورد.<ref>ر.ک: همان، ص197-192</ref><br />
<br />
رساله دوم (کتاب النفس) با خوانشهای گوناگونی ثبت شده است. این نسخه با نسخهای که در مجموعۀ خطی کتابهای جابر در «دارالکتب» قاهره نگهداری میشود و نیز با نسخۀ دیگری که در کتابخانه «ملک» فاس است، اختلاف دارد.<ref>ر.ک: همان، ص186</ref><br />
<br />
==رساله سوم (کتاب القسمة)==<br />
ابنحیان قسمت را یکی از اسباب برهان میداند و میگوید: «قسمت، بدون واسطه جانشین برهان میشود. استقراء نیز از یکسو بدون واسطه جانشین قسمت است و از سوی دیگر با واسطه جانشین برهان میشود. جابر قسمت را واسطهای میان «استقراء» و «برهان» و گیرنده از هر دو (به مانند گیرندگی هوا از آب و آتش) میداند. او میگوید: پس درست مینماید که قسمت را مادهای برای استقراء و برهان بدانیم که با هر یک آمیخته گشته است.<ref>ر.ک: همان، ص199،202</ref> محقق برای رساله سوم به جز همان مجموعهای که هر سه رساله را دربردارد و در کتابخانه لیبی نگهداری میشود، نسخه خطی دیگری نیافته است. <ref>ر.ک: همان، ص186-185</ref><br />
<br />
==مقدمه زکی نجیب محمود==<br />
در آغاز این سه رساله، پژوهشی دربارۀ ابن حیان و روش علمی و آثار و آرای او به دست «زکی نجیب محمود» در هشت مبحث و پنج عنوان انجام شده است. عنوانِ نخست با شرح زندگی ابنحیان و جایگاه والای او در علم «کیمیا» آغاز میشود. زکی در اینجا به نقد دیدگاه «برتلو»، که کتاب «الخالص» را از جابر نمیداند، میپردازد و در این باره، از گزارش شاگرد او (جلدکی) بهره میجوید.<ref>ر.ک: پژوهش زکی نجیب محمود، ص21-5</ref>زکی سپس، از شیوه نگارش جابر سخن گفته، اثر مهم او را با نشانی آنها فهرست میکند.<ref>ر.ک: همان، ص35-21</ref><br />
<br />
«عنوان دوم» درباره منشأ دانش جابر و تجربههای علمی او است. زکی دیدگاه ابنحیان را درباره استقراء و نحوه استنباطی که با استدلال از راه «مجانست» و یا از «جریان عادت» به دست میآید، میکاود و نیز از باور او به روابط ریاضی هستیبخش موجودات، که «موازین» خوانده میشود، سخن میگوید. در آخر نیز بایستههایی را از ابنحیان درباره اخلاق علمی دانشمندان گوشزد میکند.<ref>ر.ک: همان، ص86-37</ref><br />
<br />
عنوان سوم «سرّ اللغة و سحرها» است. زکی نگاه ابنحیان به زبان و رابطهاش با جهان بیرون را توضیح میدهد. او این مبحث را به فرعی از مباحث منطق جدید و فلسفه تحلیلی که در آرای لودویگ ویتگنشتاین و فلسفهٔ زبان و ذهن او و نیز در آرای برتراند راسل دیده میشود، مانند میکند.<ref>ر.ک: همان، ص90-87</ref>زکی همچنین، نگاه جابر را به منشأ لغت، متأثر از محاورههای هراکلیتوس یونانی میداند.<ref>ر.ک: همان، ص98-91</ref>او بحث را با رابطهای که وضع حروف با طبیعت اشیاء دارد، دنبال میکند و منشأ و جوهر لغت را طبع (و نه وضع)، آن هم به قصد نفسانی میداند. ازاینرو، شکی نیست که کلام و نظم حروفِ آن، طبعی دارد؛ چرا که موجود بوده، به سان هر موجودی از گونهای طبیعت برخوردار است.<ref>ر.ک: همان، ص120-119، 99</ref><br />
<br />
عنوان چهارم در باره «فلسفه پیدایش» است و با شرح مرحلههای «کَون»، که بیانی از عنصرهای چهارگانۀ گرمی، سردی، خشکی و تری و سپس حرکت و سکون است، آغاز میشود. آنگاه، به پیدایش آتش، هوا، زمین و آب از مزاوجت عناصر اربعه میرسد. زکی سپس به دانش نجوم و ترکیب کائنات و مقولات پنجگانۀ «جوهر»، «کم»، «کیف»، «زمان» و «مکان» اشاره میکند و به گونههای حیوانات پرداخته، از برتری آدمی نسبت به حیوان، به سبب عقلی که دارد و نیز از ویژگیهای گیاهان سخن میگوید. در آخر، بنای آفرینش را ترسیم میکند.<ref>ر.ک: همان، ص154-121</ref><br />
<br />
زکی عنوان پنجم یا «جدل فیلسوف» را در سه مبحث دنبال کرده، اصول اندیشۀ فلسفی جابر را با مباحثی در «فلسفه و قاعدههای آن»، «یکتایی هستی و قدمت و حدوث آن» و «خالق و مخلوق» بیان مینماید.<ref>ر.ک: همان، ص184-155</ref><br />
<br />
محقق (ابوریده) میگوید: من با مقایسه میان این سه رساله و نوشتههای دیگر جابر با آثار فیلسوفان مسلمانی که پس از او آمدند، بروشنی میبینم که ابنحیان راه و روش استدلال فلسفی و شناخت مفاهیم و اصول بزرگ آن را در فرایند تاسیس فلسفه اسلامی پیش پای بزرگانی چون کِندی نهاده است.<ref>ر.ک: همان، ص186</ref>ابوریده در تحقیق خود برخی واژهها را به اقتضای سیاق کلام جایگزین نموده، کتاب را با فهرست مطالب آن به پایان میبرد.<ref>ر.ک: همان، ص202-186</ref><br />
<br />
<br />
==پانویس ==<br />
<references/><br />
==منابع مقاله==<br />
# متن کتاب و مقدمه محقق<br />
# پژوهش زکی نجیب محمود<br />
<br />
<br />
==وابستهها==<br />
{{وابستهها}}<br />
<br />
[[رده:کتابشناسی]]<br />
[[رده:فلسفه، مذهب و روانشناسی]]<br />
[[رده:فلسفه اسلامی]]<br />
<br />
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]<br />
[[رده:مقاله نوشته شده در تاریخ مرداد 1404 توسط سید حمید رضا حسینی هاشمی]]<br />
[[رده:مقاله بازبینی شده در تاریخ مرداد 1404 توسط فریدون سبحانی]]</div>A-esmaeili