https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1_%D8%A3%D8%A8%D9%8A%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D9%8A 2026-06-22T01:07:25Z تاریخچهٔ نسخه‌ها برای این صفحه در ویکی MediaWiki 1.39.0 https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1_%D8%A3%D8%A8%D9%8A%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D9%8A&diff=813874&oldid=prev 2026-01-08T21:30:20Z

<p>جایگزینی متن - &#039; &#039; به &#039;&#039;</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۹ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۱:۰۰</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l12">خط ۱۲:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۲:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| ناشر = دار الکتب العلمية  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| ناشر = دار الکتب العلمية  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| مکان نشر =لبنان - بيروت  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| مکان نشر =لبنان - بيروت  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| سال نشر = 1428ق. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">  </del>= 2007م. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">  </del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| سال نشر = 1428ق.= 2007م.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE49836AUTOMATIONCODE</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE49836AUTOMATIONCODE</div></td></tr> <!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-594175:rev-813874 --> </table>

Hbaghizadeh https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1_%D8%A3%D8%A8%D9%8A%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D9%8A&diff=594175&oldid=prev 2022-08-05T20:26:02Z

<p>جایگزینی متن - &#039;زبان =عربي &#039; به &#039;زبان =عربی &#039;</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۵ اوت ۲۰۲۲، ساعت ۲۳:۵۶</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l6">خط ۶:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۶:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| پدیدآوران = [[جبایی، محمد بن عبدالوهاب]] (نویسنده)</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| پدیدآوران = [[جبایی، محمد بن عبدالوهاب]] (نویسنده)</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>|زبان  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>|زبان  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| زبان =<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عربي </del>  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| زبان =<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عربی </ins>  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| کد کنگره =‏/ج2ت7 / 93 BP  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| کد کنگره =‏/ج2ت7 / 93 BP  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| موضوع =</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| موضوع =</div></td></tr> <!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-582888:rev-594175 --> </table>

Hbaghizadeh@noornet.net https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1_%D8%A3%D8%A8%D9%8A%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D9%8A&diff=582888&oldid=prev 2022-04-20T07:51:23Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۰ آوریل ۲۰۲۲، ساعت ۱۱:۲۱</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l18">خط ۱۸:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۸:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| شابک =</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| شابک =</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| تعداد جلد =1</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| تعداد جلد =1</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| کتابخانۀ دیجیتال نور =</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| کتابخانۀ دیجیتال نور =<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">49836</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| کتابخوان همراه نور =</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| کتابخوان همراه نور =</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| کد پدیدآور =03819-14354-06537</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| کد پدیدآور =03819-14354-06537</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l31">خط ۳۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۳۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==گزارش محتوا==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==گزارش محتوا==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رضوان سید]] در مقدمه کتاب به بررسی پیشینه نگارش تفاسیر معتزلی پرداخته است. به گفته او این اثر عبارت از جمع و بازگوکردن تفاسیر معتزله اولیه و عتیق با استفاده از منقولات سه تفسیر عمده قرآنی یعنی [[التبيان في تفسير القرآن|تبیان طوسی]] (متوفی 460ق)، [[مجمع البيان في تفسير القرآن|مجمع البيان طبرسی]] (متوفی548ق) و [[التفسير الكبير (فخر رازی)|تفسیر فخر رازی]] (متوفی 606ق) است&lt;ref&gt;ر.ک: مقدمه، صفحه ب&lt;/ref&gt;‏. همچنین [[خضر محمد نبها]] به روایات تفسیری منسوب به هشام بن حکم (متوفی 179ق) متکلم و مفسر بزرگ شیعی نیمه دوم قرن دوم هجری اشاره کرده است. هشام بن حکم شاگرد [[امام جعفر صادق علیه‌السلام|امام جعفر صادق(ع)]] بوده و مناظرات کلامی بزرگی با مخالفانش از معتزله، مرجئه، جهمیه، قدریه و متفلسفه در طول حدود نیم قرن داشته است. ازآنجاکه کتاب او از بین رفته است، محقق کتاب مطالب پراکنده و آنچه را از او در کتب شیعه امامیه پس از قرن چهارم نقل شده، تتبع کرده است&lt;ref&gt;ر.ک: همان، صفحه ب و ج&lt;/ref&gt;‏.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رضوان سید]] در مقدمه کتاب به بررسی پیشینه نگارش تفاسیر معتزلی پرداخته است. به گفته او این اثر عبارت از جمع و بازگوکردن تفاسیر معتزله اولیه و عتیق با استفاده از منقولات سه تفسیر عمده قرآنی یعنی [[التبيان في تفسير القرآن|تبیان طوسی]] (متوفی 460ق)، [[مجمع البيان في تفسير القرآن|مجمع البيان طبرسی]] (متوفی548ق) و [[التفسير الكبير (فخر رازی)|تفسیر فخر رازی]] (متوفی 606ق) است&lt;ref&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://noorlib.ir/book/view/49836/%D8%AA%D9%81%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%A3%D8%A8%D9%8A-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D9%8A?pageNumber=2&amp;viewType=pdf </ins>ر.ک: مقدمه، صفحه ب<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]</ins>&lt;/ref&gt;‏. همچنین [[خضر محمد نبها]] به روایات تفسیری منسوب به هشام بن حکم (متوفی 179ق) متکلم و مفسر بزرگ شیعی نیمه دوم قرن دوم هجری اشاره کرده است. هشام بن حکم شاگرد [[امام جعفر صادق علیه‌السلام|امام جعفر صادق(ع)]] بوده و مناظرات کلامی بزرگی با مخالفانش از معتزله، مرجئه، جهمیه، قدریه و متفلسفه در طول حدود نیم قرن داشته است. ازآنجاکه کتاب او از بین رفته است، محقق کتاب مطالب پراکنده و آنچه را از او در کتب شیعه امامیه پس از قرن چهارم نقل شده، تتبع کرده است&lt;ref&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://noorlib.ir/book/view/49836/%D8%AA%D9%81%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%A3%D8%A8%D9%8A-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D9%8A?pageNumber=2&amp;viewType=pdf </ins>ر.ک: همان، صفحه ب و ج<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]</ins>&lt;/ref&gt;‏.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تفاسیر [[اصم، ابوبکر عبدالرحمان بن کیسان بن جریر اموی|ابوبکر عبدالرحمن بن کیسان اصم]] (متوفی 240ق)، [[ابومسلم اصفهانی، محمد بن بحر|محمد بن بحر اصفهانی]] (متوفی 322ق)، [[عبدالله بن احمد کعبی]] (متوفی 319ق) و [[جبایی، محمد بن عبدالوهاب|ابوعلی محمد بن عبدالوهاب جبائی]] (متوفی 303ق) نیز از تفاسیر معتزله قرن سوم هجری است که در مقدمه به آنها اشاره شده است&lt;ref&gt;ر.ک: همان، صفحه ج&lt;/ref&gt;‏.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تفاسیر [[اصم، ابوبکر عبدالرحمان بن کیسان بن جریر اموی|ابوبکر عبدالرحمن بن کیسان اصم]] (متوفی 240ق)، [[ابومسلم اصفهانی، محمد بن بحر|محمد بن بحر اصفهانی]] (متوفی 322ق)، [[عبدالله بن احمد کعبی]] (متوفی 319ق) و [[جبایی، محمد بن عبدالوهاب|ابوعلی محمد بن عبدالوهاب جبائی]] (متوفی 303ق) نیز از تفاسیر معتزله قرن سوم هجری است که در مقدمه به آنها اشاره شده است&lt;ref&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://noorlib.ir/book/view/49836/%D8%AA%D9%81%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%A3%D8%A8%D9%8A-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D9%8A?pageNumber=3&amp;viewType=pdf </ins>ر.ک: همان، صفحه ج<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]</ins>&lt;/ref&gt;‏.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[خضر محمد نبها]]، بخشی از مقدمه را به ذکر انگیزه و سبب نگارش کتاب اختصاص داده است. او علت نگارش این اثر را کتاب «سعد السعود للنفوس» عالم شیعی سید بن طاووس (متوفی 664ق) دانسته که فهرست کتابخانه بزرگ [[ابن طاووس، علی بن موسی|سید بن طاووس]] است و از ترس سرقت کتابخانه نوشته شده است. رویه [[ابن طاووس، علی بن موسی|ابن طاووس]] این بوده که از کتب فراوان کتابخانه‌اش متونی را به‌طور کامل ذکر کرده است. به گفته خودش، آنچه توجه وی را به هنگام مطالعه جلب کرد، این بود که گلچین کاملی از مطالب اولین مفسرین معتزله در این کتاب بود. از اینجا بود که فکر جمع این نصوص و نشر آن در بحثی مستقل، به جهت اهمیت این تفاسیر در ذهنش جرقه زد. پس از اقتباس این نصوص از «سعد السعود»، سؤال دیگری به ذهن وی رسید: اگر این کتب در کتابخانه سید بن طاووس در قرن هفتم هجری موجود بوده است، آیا منطقی نیست که بگوییم مفسرین شیعه که پیش از [[ابن طاووس، علی بن موسی|سید بن طاووس]] بوده‌‌اند، مانند: [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] و [[طبرسی، فضل بن حسن|طبرسی]] آن مطالب را دارا بوده‌اند و [[ابن طاووس، علی بن موسی|سید بن طاووس]] از آنها نقل کرده است. آیا ممکن نیست که مفسرین اهل سنت (متوفی 606ق) و بزرگان معتزله مانند [[قاضی عبدالجبار بن احمد|قاضی عبدالجبار]] (متوفی 415ق) نیز از او اقتباس کرده باشند؟ این سؤالات وی را به مطالعه این کتاب واداشت. پس متوجه شد که [[قاضی عبدالجبار بن احمد|قاضی عبدالجبار]]، [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]]، [[طبرسی، فضل بن حسن|شیخ طبرسی]] و رازی از تفاسیر اولیه نقل کرده و به این مطلب تصریح کرده‌اند. پس از آن استاد او رضوان سید وی را بر اتمام این کار تشویق کرد و آن را کاری مهم و بزرگ، بلکه اختراع و اکتشاف نامید. پس شروع به گردآوری این نصوص و ترتیب آن برحسب سور قرآن کریم نمود تا آن را به محققین و علاقه‌مندان ارائه نماید. نام این کار را «اعاده بنای تفاسیر معتزله» نامید؛ چراکه تفاسیر اولیه معتزله از بین رفته است و این کار در حقیقت تجدید بنای این تفاسیر و گردآوری نصوص پراکنده در نوشته‌های تفسیری فراوانی است که امروز در دست است &lt;ref&gt;ر.ک: مقدمه، صفحات ه-‌و&lt;/ref&gt;‏.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[خضر محمد نبها]]، بخشی از مقدمه را به ذکر انگیزه و سبب نگارش کتاب اختصاص داده است. او علت نگارش این اثر را کتاب «سعد السعود للنفوس» عالم شیعی سید بن طاووس (متوفی 664ق) دانسته که فهرست کتابخانه بزرگ [[ابن طاووس، علی بن موسی|سید بن طاووس]] است و از ترس سرقت کتابخانه نوشته شده است. رویه [[ابن طاووس، علی بن موسی|ابن طاووس]] این بوده که از کتب فراوان کتابخانه‌اش متونی را به‌طور کامل ذکر کرده است. به گفته خودش، آنچه توجه وی را به هنگام مطالعه جلب کرد، این بود که گلچین کاملی از مطالب اولین مفسرین معتزله در این کتاب بود. از اینجا بود که فکر جمع این نصوص و نشر آن در بحثی مستقل، به جهت اهمیت این تفاسیر در ذهنش جرقه زد. پس از اقتباس این نصوص از «سعد السعود»، سؤال دیگری به ذهن وی رسید: اگر این کتب در کتابخانه سید بن طاووس در قرن هفتم هجری موجود بوده است، آیا منطقی نیست که بگوییم مفسرین شیعه که پیش از [[ابن طاووس، علی بن موسی|سید بن طاووس]] بوده‌‌اند، مانند: [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] و [[طبرسی، فضل بن حسن|طبرسی]] آن مطالب را دارا بوده‌اند و [[ابن طاووس، علی بن موسی|سید بن طاووس]] از آنها نقل کرده است. آیا ممکن نیست که مفسرین اهل سنت (متوفی 606ق) و بزرگان معتزله مانند [[قاضی عبدالجبار بن احمد|قاضی عبدالجبار]] (متوفی 415ق) نیز از او اقتباس کرده باشند؟ این سؤالات وی را به مطالعه این کتاب واداشت. پس متوجه شد که [[قاضی عبدالجبار بن احمد|قاضی عبدالجبار]]، [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]]، [[طبرسی، فضل بن حسن|شیخ طبرسی]] و رازی از تفاسیر اولیه نقل کرده و به این مطلب تصریح کرده‌اند. پس از آن استاد او رضوان سید وی را بر اتمام این کار تشویق کرد و آن را کاری مهم و بزرگ، بلکه اختراع و اکتشاف نامید. پس شروع به گردآوری این نصوص و ترتیب آن برحسب سور قرآن کریم نمود تا آن را به محققین و علاقه‌مندان ارائه نماید. نام این کار را «اعاده بنای تفاسیر معتزله» نامید؛ چراکه تفاسیر اولیه معتزله از بین رفته است و این کار در حقیقت تجدید بنای این تفاسیر و گردآوری نصوص پراکنده در نوشته‌های تفسیری فراوانی است که امروز در دست است &lt;ref&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://noorlib.ir/book/view/49836/%D8%AA%D9%81%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%A3%D8%A8%D9%8A-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D9%8A?pageNumber=5&amp;viewType=pdf </ins>ر.ک: مقدمه، صفحات ه-‌و<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]</ins>&lt;/ref&gt;‏.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[جبایی، محمد بن عبدالوهاب|ابوعلی جبایی]]، از جمله مفسران معتزلی است که با صراحت تمام در نقد و ردّ دیدگاه‌های‌ مفسران‌ گذشته اعم از معتزلی و غیر معتزلی کوشیده و تلاش کرده‌اند در تفسیرهای خویش مستقلاً نظری ارائه دهند یا از میان گفتارهای تفسیری، قول خاصی را برگزینند&lt;ref&gt;ر.ک: قاسم‌پور، محسن، ص95 &lt;/ref&gt;‏.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[جبایی، محمد بن عبدالوهاب|ابوعلی جبایی]]، از جمله مفسران معتزلی است که با صراحت تمام در نقد و ردّ دیدگاه‌های‌ مفسران‌ گذشته اعم از معتزلی و غیر معتزلی کوشیده و تلاش کرده‌اند در تفسیرهای خویش مستقلاً نظری ارائه دهند یا از میان گفتارهای تفسیری، قول خاصی را برگزینند&lt;ref&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/47811/95 </ins>ر.ک: قاسم‌پور، محسن، ص95<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">] </ins>&lt;/ref&gt;‏.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>پیدایش علم کلام، نتیجه دفاع عقلانی عالمان دینی از اسلام بوده است. در قلمرو‌ تفسیر قرآن یکی از جلوه‌های بارز این دفاع رواج تفسیرهای کلامی‌ به‌ معنای‌ متعارف آن است که به‌لحاظ قدمت، به قرن سوم و چهارم هجری بازمی‌گردد. در این میان ‌‌معتزلیان‌ و تفسیر آنان بر کتاب الهی نقطه عطفی بشمار می‌روند. برخی تفاسیر شیعی‌، از‌ جمله‌ تفسیر تبیان نیز با روش استدلالی و عقلی، اما متمایز از معتزله از مبانی کلامی شیعه‌ دفاع کرده‌اند. کلام شیعی و کلام معتزلی به‌لحاظ رویکرد روش‌شناسی باهم‌ متفاوتند. اساس و قوام کلام‌ شیعه‌ به امامت بستگی تام دارد و مرجعیت فکری خویش را وام‌دار امامان معصوم(ع) می‌داند. شیعه در تفسیر مقولات دینی ضمن بهره‌گیری از روش استدلال‌های عقلی، به روایات معصومین به‌مثابه منبع فهم‌ و تفسیر وحی نیز اهتمام جدی دارد و عقل برتر، یعنی عقل آموزگاران معصوم را تکیه‌گاه خود قرار می‌دهد؛ برخلاف معتزله که به‌نوعی قائل به عقل‌بسندگی‌اند‌. وجه‌ تمایز دیگر در روش استدلالی شیعه و معتزله آن است که تفکر معتزلی هرچند عقلی است، اما جدلی است؛ برخلاف شیعه که برهانی است. شیعه با‌ توجه‌ به مبنا قرار دادن احادیث در حوزه تأویل آیات قرآنی با معتزلیان متفاوتند. امامیه تأویل‌هایی را که برخلاف گفته امامان معصوم(ع) باشد نمی‌پذیرند. این در حالی است که‌ تأویل‌ آیات در میان معتزله باید با اصول عقلی‌ا‌شان در عدل و توحید هماهنگ باشند. جنبه کلامی این تفسیر که مورد تأکید محققان بوده، ریشه در منازعات این‌ قبیل‌ مباحث‌ در عصر [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] داشت‌. یکی‌ از‌ قراین آشکار کلامی بودن این تفسیر، طرح اندیشه‌های تفسیری مفسران معتزلی نظیر [[جبایی، محمد بن عبدالوهاب|ابوعلی جبایی]]، ابوالقاسم بلخی، رمانی، [[ابن اخشید‌]] و [[محمد‌ بن‌ بحر اصفهانی]] است. گرچه نمی‌توان از رهگذر گفته‌ها‌ و گزارش‌ [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] به بازسازی کامل تفسیر این افراد دست یافت؛ زیراکه [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] نیز خود همه آرای آن‌ها‌ را‌ نیاورده‌ یا مفسران دیگری نظیر [[طبرسی، فضل بن حسن|طبرسی]] یا [[فخر رازی، محمد بن عمر|امام فخر رازی]] که‌ به طرح دیدگاه‌های تفسیری [[ابومسلم اصفهانی، محمد بن بحر|ابومسلم اصفهانی]] و امثال او پرداخته‌اند، بعضاً مواردی را گزارش کرده‌اند که [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی‌]] سخنی‌ در‌ مورد آن‌ها ندارد. بااین‌حال طرح اندیشه معتزلی در تفسیر‌ تبیان‌ نسبتاً گسترده است. طبیعی است که [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] نیز با دیدگاه‌های آنان استدلالی و محققانه برخورد‌ نماید‌. بیشترین توجه در تفسیر [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] به‌ دیدگاه‌های‌ [[جبایی، محمد بن عبدالوهاب|ابوعلی جبایی]] بوده است و پس از آن متعلق به رمانی، بلخی‌ و ابن‌ اخشید‌ و [[ابومسلم اصفهانی، محمد بن بحر|محمد بن بحر اصفهانی]]&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص98-96 &lt;/ref&gt;‏.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>پیدایش علم کلام، نتیجه دفاع عقلانی عالمان دینی از اسلام بوده است. در قلمرو‌ تفسیر قرآن یکی از جلوه‌های بارز این دفاع رواج تفسیرهای کلامی‌ به‌ معنای‌ متعارف آن است که به‌لحاظ قدمت، به قرن سوم و چهارم هجری بازمی‌گردد. در این میان ‌‌معتزلیان‌ و تفسیر آنان بر کتاب الهی نقطه عطفی بشمار می‌روند. برخی تفاسیر شیعی‌، از‌ جمله‌ تفسیر تبیان نیز با روش استدلالی و عقلی، اما متمایز از معتزله از مبانی کلامی شیعه‌ دفاع کرده‌اند. کلام شیعی و کلام معتزلی به‌لحاظ رویکرد روش‌شناسی باهم‌ متفاوتند. اساس و قوام کلام‌ شیعه‌ به امامت بستگی تام دارد و مرجعیت فکری خویش را وام‌دار امامان معصوم(ع) می‌داند. شیعه در تفسیر مقولات دینی ضمن بهره‌گیری از روش استدلال‌های عقلی، به روایات معصومین به‌مثابه منبع فهم‌ و تفسیر وحی نیز اهتمام جدی دارد و عقل برتر، یعنی عقل آموزگاران معصوم را تکیه‌گاه خود قرار می‌دهد؛ برخلاف معتزله که به‌نوعی قائل به عقل‌بسندگی‌اند‌. وجه‌ تمایز دیگر در روش استدلالی شیعه و معتزله آن است که تفکر معتزلی هرچند عقلی است، اما جدلی است؛ برخلاف شیعه که برهانی است. شیعه با‌ توجه‌ به مبنا قرار دادن احادیث در حوزه تأویل آیات قرآنی با معتزلیان متفاوتند. امامیه تأویل‌هایی را که برخلاف گفته امامان معصوم(ع) باشد نمی‌پذیرند. این در حالی است که‌ تأویل‌ آیات در میان معتزله باید با اصول عقلی‌ا‌شان در عدل و توحید هماهنگ باشند. جنبه کلامی این تفسیر که مورد تأکید محققان بوده، ریشه در منازعات این‌ قبیل‌ مباحث‌ در عصر [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] داشت‌. یکی‌ از‌ قراین آشکار کلامی بودن این تفسیر، طرح اندیشه‌های تفسیری مفسران معتزلی نظیر [[جبایی، محمد بن عبدالوهاب|ابوعلی جبایی]]، ابوالقاسم بلخی، رمانی، [[ابن اخشید‌]] و [[محمد‌ بن‌ بحر اصفهانی]] است. گرچه نمی‌توان از رهگذر گفته‌ها‌ و گزارش‌ [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] به بازسازی کامل تفسیر این افراد دست یافت؛ زیراکه [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] نیز خود همه آرای آن‌ها‌ را‌ نیاورده‌ یا مفسران دیگری نظیر [[طبرسی، فضل بن حسن|طبرسی]] یا [[فخر رازی، محمد بن عمر|امام فخر رازی]] که‌ به طرح دیدگاه‌های تفسیری [[ابومسلم اصفهانی، محمد بن بحر|ابومسلم اصفهانی]] و امثال او پرداخته‌اند، بعضاً مواردی را گزارش کرده‌اند که [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی‌]] سخنی‌ در‌ مورد آن‌ها ندارد. بااین‌حال طرح اندیشه معتزلی در تفسیر‌ تبیان‌ نسبتاً گسترده است. طبیعی است که [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] نیز با دیدگاه‌های آنان استدلالی و محققانه برخورد‌ نماید‌. بیشترین توجه در تفسیر [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] به‌ دیدگاه‌های‌ [[جبایی، محمد بن عبدالوهاب|ابوعلی جبایی]] بوده است و پس از آن متعلق به رمانی، بلخی‌ و ابن‌ اخشید‌ و [[ابومسلم اصفهانی، محمد بن بحر|محمد بن بحر اصفهانی]]&lt;ref&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/47811/96 </ins>ر.ک: همان، ص98-96<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">] </ins>&lt;/ref&gt;‏.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==وضعیت کتاب==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==وضعیت کتاب==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در انتهای اثر، فهارس اعلام، قبائل و جماعات، احادیث نبوی، قافیه‌ها و مصرع‌ها، سور قرآنی و فهرست محتویات ذکر شده است.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در انتهای اثر، فهارس اعلام، قبائل و جماعات، احادیث نبوی، قافیه‌ها و مصرع‌ها، سور قرآنی و فهرست محتویات ذکر شده است.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>   </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>   </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابوعلی فارسی نحوی و لغوی ایرانی، از ادبای بزرگ شیعه و پیشوای علمای نحو زمان خود بر ‌تفسیر [[جبایی، محمد بن عبدالوهاب|ابوعلی جبایی]] متکلم معتزلی که تفسیر کلامی است، شرحی نوشته با‌ نام‌ «التتبع‌ لكلام أبي‌علي الجبائي في‌ التفسير» که‌ حدود صد برگ بوده است. [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] در [[التبيان في تفسير القرآن|تفسیر التبيان]] خود به‌صورت فراوان از این کتاب نقل قول می‌کند&lt;ref&gt;ر.ک: رحیمی، مرتضی، ص‌103&lt;/ref&gt;‏.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابوعلی فارسی نحوی و لغوی ایرانی، از ادبای بزرگ شیعه و پیشوای علمای نحو زمان خود بر ‌تفسیر [[جبایی، محمد بن عبدالوهاب|ابوعلی جبایی]] متکلم معتزلی که تفسیر کلامی است، شرحی نوشته با‌ نام‌ «التتبع‌ لكلام أبي‌علي الجبائي في‌ التفسير» که‌ حدود صد برگ بوده است. [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] در [[التبيان في تفسير القرآن|تفسیر التبيان]] خود به‌صورت فراوان از این کتاب نقل قول می‌کند&lt;ref&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/22461/103 </ins>ر.ک: رحیمی، مرتضی، ص‌103<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]</ins>&lt;/ref&gt;‏.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==پانویس ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==پانویس ==</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l58">خط ۵۸:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۵۸:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:کتاب‌شناسی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:کتاب‌شناسی]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مقالات جدید</del>]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کتاب‌شناسی]]</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:اسلام، عرفان، غیره]]</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده: تفسیر]]</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده: متون تفاسیر]]</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:فروردین(1401)</ins>]]</div></td></tr> <!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-582887:rev-582888 --> </table>

Hbaghizadeh@noornet.net https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1_%D8%A3%D8%A8%D9%8A%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D9%8A&diff=582887&oldid=prev 2022-04-20T07:44:08Z

<p><span dir="auto"><span class="autocomment">منابع مقاله</span></span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۰ آوریل ۲۰۲۲، ساعت ۱۱:۱۴</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l50">خط ۵۰:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۵۰:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==منابع مقاله==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==منابع مقاله==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div># رحیمی، مرتضی، «نگارش‌های قرآنی: مفسران خطه فارس»، پایگاه مجلات تخصصی نور، کوثر، تابستان و پاییز 1388، شماره 32، صفحه 101 تا <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">108، به آدرس اینترنتی:</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>#<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[:noormags:426693| </ins>رحیمی، مرتضی، «نگارش‌های قرآنی: مفسران خطه فارس»، پایگاه مجلات تخصصی نور، کوثر، تابستان و پاییز 1388، شماره 32، صفحه 101 تا <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">108]].</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>#:<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">http</del>:<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">//www.noormags.ir/view/fa/articlepage/426693</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>#<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>:<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">noormags</ins>:<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">900391| </ins>قاسم‌پور، محسن، «شیخ طوسی و آرای تفسیری معتزله»، پایگاه مجلات تخصصی نور، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، سال ششم، 1388، شماره 11، صفحه 85 تا <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">104]]</ins>.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># </del>قاسم‌پور، محسن، «شیخ طوسی و آرای تفسیری معتزله»، پایگاه مجلات تخصصی نور، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، سال ششم، 1388، شماره 11، صفحه 85 تا <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">104، به آدرس اینترنتی:</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">http://www</del>.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">noormags.ir/view/fa/articlepage/900391 </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==وابسته‌ها==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==وابسته‌ها==</div></td></tr> <!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-582886:rev-582887 --> </table>

Hbaghizadeh@noornet.net https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1_%D8%A3%D8%A8%D9%8A%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D9%8A&diff=582886&oldid=prev 2022-04-20T07:42:15Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۰ آوریل ۲۰۲۲، ساعت ۱۱:۱۲</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l25">خط ۲۵:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۵:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>}}</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''تفسير أبي‌علی الجبائي'''، تألیف [[جبایی، محمد بن عبدالوهاب|ابوعلی محمد بن عبدالوهاب جبائی]] (متوفی 303ق)، از جمله تفاسیر مهم معتزله است. این کتاب با تحقیق [[خضر محمد نبها]] تحقیق و گردآوری آن از منابع مختلف تفسیری صورت گرفته است. رضوان سید نیز بر این کتاب مقدمه نوشته است.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''تفسير أبي‌علی الجبائي'''، تألیف [[جبایی، محمد بن عبدالوهاب|ابوعلی محمد بن عبدالوهاب جبائی]] (متوفی 303ق)، از جمله تفاسیر مهم معتزله است. این کتاب با تحقیق [[خضر محمد نبها]] تحقیق و گردآوری آن از منابع مختلف تفسیری صورت گرفته است. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>رضوان سید<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>نیز بر این کتاب مقدمه نوشته است.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==ساختار==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==ساختار==</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l33">خط ۳۳:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۳۳:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رضوان سید]] در مقدمه کتاب به بررسی پیشینه نگارش تفاسیر معتزلی پرداخته است. به گفته او این اثر عبارت از جمع و بازگوکردن تفاسیر معتزله اولیه و عتیق با استفاده از منقولات سه تفسیر عمده قرآنی یعنی [[التبيان في تفسير القرآن|تبیان طوسی]] (متوفی 460ق)، [[مجمع البيان في تفسير القرآن|مجمع البيان طبرسی]] (متوفی548ق) و [[التفسير الكبير (فخر رازی)|تفسیر فخر رازی]] (متوفی 606ق) است&lt;ref&gt;ر.ک: مقدمه، صفحه ب&lt;/ref&gt;‏. همچنین [[خضر محمد نبها]] به روایات تفسیری منسوب به هشام بن حکم (متوفی 179ق) متکلم و مفسر بزرگ شیعی نیمه دوم قرن دوم هجری اشاره کرده است. هشام بن حکم شاگرد [[امام جعفر صادق علیه‌السلام|امام جعفر صادق(ع)]] بوده و مناظرات کلامی بزرگی با مخالفانش از معتزله، مرجئه، جهمیه، قدریه و متفلسفه در طول حدود نیم قرن داشته است. ازآنجاکه کتاب او از بین رفته است، محقق کتاب مطالب پراکنده و آنچه را از او در کتب شیعه امامیه پس از قرن چهارم نقل شده، تتبع کرده است&lt;ref&gt;ر.ک: همان، صفحه ب و ج&lt;/ref&gt;‏.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رضوان سید]] در مقدمه کتاب به بررسی پیشینه نگارش تفاسیر معتزلی پرداخته است. به گفته او این اثر عبارت از جمع و بازگوکردن تفاسیر معتزله اولیه و عتیق با استفاده از منقولات سه تفسیر عمده قرآنی یعنی [[التبيان في تفسير القرآن|تبیان طوسی]] (متوفی 460ق)، [[مجمع البيان في تفسير القرآن|مجمع البيان طبرسی]] (متوفی548ق) و [[التفسير الكبير (فخر رازی)|تفسیر فخر رازی]] (متوفی 606ق) است&lt;ref&gt;ر.ک: مقدمه، صفحه ب&lt;/ref&gt;‏. همچنین [[خضر محمد نبها]] به روایات تفسیری منسوب به هشام بن حکم (متوفی 179ق) متکلم و مفسر بزرگ شیعی نیمه دوم قرن دوم هجری اشاره کرده است. هشام بن حکم شاگرد [[امام جعفر صادق علیه‌السلام|امام جعفر صادق(ع)]] بوده و مناظرات کلامی بزرگی با مخالفانش از معتزله، مرجئه، جهمیه، قدریه و متفلسفه در طول حدود نیم قرن داشته است. ازآنجاکه کتاب او از بین رفته است، محقق کتاب مطالب پراکنده و آنچه را از او در کتب شیعه امامیه پس از قرن چهارم نقل شده، تتبع کرده است&lt;ref&gt;ر.ک: همان، صفحه ب و ج&lt;/ref&gt;‏.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تفاسیر [[ابوبکر عبدالرحمن بن کیسان اصم]] (متوفی 240ق)، [[محمد بن بحر اصفهانی]] (متوفی 322ق)، [[عبدالله بن احمد کعبی]] (متوفی 319ق) و [[جبایی، محمد بن عبدالوهاب|ابوعلی محمد بن عبدالوهاب جبائی]] (متوفی 303ق) نیز از تفاسیر معتزله قرن سوم هجری است که در مقدمه به آنها اشاره شده است&lt;ref&gt;ر.ک: همان، صفحه ج&lt;/ref&gt;‏.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تفاسیر [[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اصم، ابوبکر عبدالرحمان بن کیسان بن جریر اموی|</ins>ابوبکر عبدالرحمن بن کیسان اصم]] (متوفی 240ق)، [[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ابومسلم اصفهانی، محمد بن بحر|</ins>محمد بن بحر اصفهانی]] (متوفی 322ق)، [[عبدالله بن احمد کعبی]] (متوفی 319ق) و [[جبایی، محمد بن عبدالوهاب|ابوعلی محمد بن عبدالوهاب جبائی]] (متوفی 303ق) نیز از تفاسیر معتزله قرن سوم هجری است که در مقدمه به آنها اشاره شده است&lt;ref&gt;ر.ک: همان، صفحه ج&lt;/ref&gt;‏.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[خضر محمد نبها]]، بخشی از مقدمه را به ذکر انگیزه و سبب نگارش کتاب اختصاص داده است. او علت نگارش این اثر را کتاب «سعد السعود للنفوس» عالم شیعی سید بن طاووس (متوفی 664ق) دانسته که فهرست کتابخانه بزرگ [[ابن طاووس، علی بن موسی|سید بن طاووس]] است و از ترس سرقت کتابخانه نوشته شده است. رویه [[ابن طاووس، علی بن موسی|ابن طاووس]] این بوده که از کتب فراوان کتابخانه‌اش متونی را به‌طور کامل ذکر کرده است. به گفته خودش، آنچه توجه وی را به هنگام مطالعه جلب کرد، این بود که گلچین کاملی از مطالب اولین مفسرین معتزله در این کتاب بود. از اینجا بود که فکر جمع این نصوص و نشر آن در بحثی مستقل، به جهت اهمیت این تفاسیر در ذهنش جرقه زد. پس از اقتباس این نصوص از «سعد السعود»، سؤال دیگری به ذهن وی رسید: اگر این کتب در کتابخانه سید بن طاووس در قرن هفتم هجری موجود بوده است، آیا منطقی نیست که بگوییم مفسرین شیعه که پیش از [[ابن طاووس، علی بن موسی|سید بن طاووس]] بوده‌‌اند، مانند: [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] و [[طبرسی، فضل بن حسن|طبرسی]] آن مطالب را دارا بوده‌اند و [[ابن طاووس، علی بن موسی|سید بن طاووس]] از آنها نقل کرده است. آیا ممکن نیست که مفسرین اهل سنت (متوفی 606ق) و بزرگان معتزله مانند [[قاضی عبدالجبار بن احمد|قاضی عبدالجبار]] (متوفی 415ق) نیز از او اقتباس کرده باشند؟ این سؤالات وی را به مطالعه این کتاب واداشت. پس متوجه شد که [[قاضی عبدالجبار بن احمد|قاضی عبدالجبار]]، [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]]، [[طبرسی، فضل بن حسن|شیخ طبرسی]] و رازی از تفاسیر اولیه نقل کرده و به این مطلب تصریح کرده‌اند. پس از آن استاد او رضوان سید وی را بر اتمام این کار تشویق کرد و آن را کاری مهم و بزرگ، بلکه اختراع و اکتشاف نامید. پس شروع به گردآوری این نصوص و ترتیب آن برحسب سور قرآن کریم نمود تا آن را به محققین و علاقه‌مندان ارائه نماید. نام این کار را «اعاده بنای تفاسیر معتزله» نامید؛ چراکه تفاسیر اولیه معتزله از بین رفته است و این کار در حقیقت تجدید بنای این تفاسیر و گردآوری نصوص پراکنده در نوشته‌های تفسیری فراوانی است که امروز در دست است &lt;ref&gt;ر.ک: مقدمه، صفحات ه-‌و&lt;/ref&gt;‏.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[خضر محمد نبها]]، بخشی از مقدمه را به ذکر انگیزه و سبب نگارش کتاب اختصاص داده است. او علت نگارش این اثر را کتاب «سعد السعود للنفوس» عالم شیعی سید بن طاووس (متوفی 664ق) دانسته که فهرست کتابخانه بزرگ [[ابن طاووس، علی بن موسی|سید بن طاووس]] است و از ترس سرقت کتابخانه نوشته شده است. رویه [[ابن طاووس، علی بن موسی|ابن طاووس]] این بوده که از کتب فراوان کتابخانه‌اش متونی را به‌طور کامل ذکر کرده است. به گفته خودش، آنچه توجه وی را به هنگام مطالعه جلب کرد، این بود که گلچین کاملی از مطالب اولین مفسرین معتزله در این کتاب بود. از اینجا بود که فکر جمع این نصوص و نشر آن در بحثی مستقل، به جهت اهمیت این تفاسیر در ذهنش جرقه زد. پس از اقتباس این نصوص از «سعد السعود»، سؤال دیگری به ذهن وی رسید: اگر این کتب در کتابخانه سید بن طاووس در قرن هفتم هجری موجود بوده است، آیا منطقی نیست که بگوییم مفسرین شیعه که پیش از [[ابن طاووس، علی بن موسی|سید بن طاووس]] بوده‌‌اند، مانند: [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] و [[طبرسی، فضل بن حسن|طبرسی]] آن مطالب را دارا بوده‌اند و [[ابن طاووس، علی بن موسی|سید بن طاووس]] از آنها نقل کرده است. آیا ممکن نیست که مفسرین اهل سنت (متوفی 606ق) و بزرگان معتزله مانند [[قاضی عبدالجبار بن احمد|قاضی عبدالجبار]] (متوفی 415ق) نیز از او اقتباس کرده باشند؟ این سؤالات وی را به مطالعه این کتاب واداشت. پس متوجه شد که [[قاضی عبدالجبار بن احمد|قاضی عبدالجبار]]، [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]]، [[طبرسی، فضل بن حسن|شیخ طبرسی]] و رازی از تفاسیر اولیه نقل کرده و به این مطلب تصریح کرده‌اند. پس از آن استاد او رضوان سید وی را بر اتمام این کار تشویق کرد و آن را کاری مهم و بزرگ، بلکه اختراع و اکتشاف نامید. پس شروع به گردآوری این نصوص و ترتیب آن برحسب سور قرآن کریم نمود تا آن را به محققین و علاقه‌مندان ارائه نماید. نام این کار را «اعاده بنای تفاسیر معتزله» نامید؛ چراکه تفاسیر اولیه معتزله از بین رفته است و این کار در حقیقت تجدید بنای این تفاسیر و گردآوری نصوص پراکنده در نوشته‌های تفسیری فراوانی است که امروز در دست است &lt;ref&gt;ر.ک: مقدمه، صفحات ه-‌و&lt;/ref&gt;‏.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l39">خط ۳۹:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۳۹:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[جبایی، محمد بن عبدالوهاب|ابوعلی جبایی]]، از جمله مفسران معتزلی است که با صراحت تمام در نقد و ردّ دیدگاه‌های‌ مفسران‌ گذشته اعم از معتزلی و غیر معتزلی کوشیده و تلاش کرده‌اند در تفسیرهای خویش مستقلاً نظری ارائه دهند یا از میان گفتارهای تفسیری، قول خاصی را برگزینند&lt;ref&gt;ر.ک: قاسم‌پور، محسن، ص95 &lt;/ref&gt;‏.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[جبایی، محمد بن عبدالوهاب|ابوعلی جبایی]]، از جمله مفسران معتزلی است که با صراحت تمام در نقد و ردّ دیدگاه‌های‌ مفسران‌ گذشته اعم از معتزلی و غیر معتزلی کوشیده و تلاش کرده‌اند در تفسیرهای خویش مستقلاً نظری ارائه دهند یا از میان گفتارهای تفسیری، قول خاصی را برگزینند&lt;ref&gt;ر.ک: قاسم‌پور، محسن، ص95 &lt;/ref&gt;‏.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>پیدایش علم کلام، نتیجه دفاع عقلانی عالمان دینی از اسلام بوده است. در قلمرو‌ تفسیر قرآن یکی از جلوه‌های بارز این دفاع رواج تفسیرهای کلامی‌ به‌ معنای‌ متعارف آن است که به‌لحاظ قدمت، به قرن سوم و چهارم هجری بازمی‌گردد. در این میان ‌‌معتزلیان‌ و تفسیر آنان بر کتاب الهی نقطه عطفی بشمار می‌روند. برخی تفاسیر شیعی‌، از‌ جمله‌ تفسیر تبیان نیز با روش استدلالی و عقلی، اما متمایز از معتزله از مبانی کلامی شیعه‌ دفاع کرده‌اند. کلام شیعی و کلام معتزلی به‌لحاظ رویکرد روش‌شناسی باهم‌ متفاوتند. اساس و قوام کلام‌ شیعه‌ به امامت بستگی تام دارد و مرجعیت فکری خویش را وام‌دار امامان معصوم(ع) می‌داند. شیعه در تفسیر مقولات دینی ضمن بهره‌گیری از روش استدلال‌های عقلی، به روایات معصومین به‌مثابه منبع فهم‌ و تفسیر وحی نیز اهتمام جدی دارد و عقل برتر، یعنی عقل آموزگاران معصوم را تکیه‌گاه خود قرار می‌دهد؛ برخلاف معتزله که به‌نوعی قائل به عقل‌بسندگی‌اند‌. وجه‌ تمایز دیگر در روش استدلالی شیعه و معتزله آن است که تفکر معتزلی هرچند عقلی است، اما جدلی است؛ برخلاف شیعه که برهانی است. شیعه با‌ توجه‌ به مبنا قرار دادن احادیث در حوزه تأویل آیات قرآنی با معتزلیان متفاوتند. امامیه تأویل‌هایی را که برخلاف گفته امامان معصوم(ع) باشد نمی‌پذیرند. این در حالی است که‌ تأویل‌ آیات در میان معتزله باید با اصول عقلی‌ا‌شان در عدل و توحید هماهنگ باشند. جنبه کلامی این تفسیر که مورد تأکید محققان بوده، ریشه در منازعات این‌ قبیل‌ مباحث‌ در عصر [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] داشت‌. یکی‌ از‌ قراین آشکار کلامی بودن این تفسیر، طرح اندیشه‌های تفسیری مفسران معتزلی نظیر [[جبایی، محمد بن عبدالوهاب|ابوعلی جبایی]]، ابوالقاسم بلخی، رمانی، [[ابن اخشید‌]] و [[محمد‌ بن‌ بحر اصفهانی]] است. گرچه نمی‌توان از رهگذر گفته‌ها‌ و گزارش‌ [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] به بازسازی کامل تفسیر این افراد دست یافت؛ زیراکه [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] نیز خود همه آرای آن‌ها‌ را‌ نیاورده‌ یا مفسران دیگری نظیر [[طبرسی، فضل بن حسن|طبرسی]] یا [[فخر رازی، محمد بن عمر|امام فخر رازی]] که‌ به طرح دیدگاه‌های تفسیری ابومسلم اصفهانی و امثال او پرداخته‌اند، بعضاً مواردی را گزارش کرده‌اند که [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی‌]] سخنی‌ در‌ مورد آن‌ها ندارد. بااین‌حال طرح اندیشه معتزلی در تفسیر‌ تبیان‌ نسبتاً گسترده است. طبیعی است که [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] نیز با دیدگاه‌های آنان استدلالی و محققانه برخورد‌ نماید‌. بیشترین توجه در تفسیر [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] به‌ دیدگاه‌های‌ [[جبایی، محمد بن عبدالوهاب|ابوعلی جبایی]] بوده است و پس از آن متعلق به رمانی، بلخی‌ و ابن‌ اخشید‌ و محمد بن بحر اصفهانی&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص98-96 &lt;/ref&gt;‏.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>پیدایش علم کلام، نتیجه دفاع عقلانی عالمان دینی از اسلام بوده است. در قلمرو‌ تفسیر قرآن یکی از جلوه‌های بارز این دفاع رواج تفسیرهای کلامی‌ به‌ معنای‌ متعارف آن است که به‌لحاظ قدمت، به قرن سوم و چهارم هجری بازمی‌گردد. در این میان ‌‌معتزلیان‌ و تفسیر آنان بر کتاب الهی نقطه عطفی بشمار می‌روند. برخی تفاسیر شیعی‌، از‌ جمله‌ تفسیر تبیان نیز با روش استدلالی و عقلی، اما متمایز از معتزله از مبانی کلامی شیعه‌ دفاع کرده‌اند. کلام شیعی و کلام معتزلی به‌لحاظ رویکرد روش‌شناسی باهم‌ متفاوتند. اساس و قوام کلام‌ شیعه‌ به امامت بستگی تام دارد و مرجعیت فکری خویش را وام‌دار امامان معصوم(ع) می‌داند. شیعه در تفسیر مقولات دینی ضمن بهره‌گیری از روش استدلال‌های عقلی، به روایات معصومین به‌مثابه منبع فهم‌ و تفسیر وحی نیز اهتمام جدی دارد و عقل برتر، یعنی عقل آموزگاران معصوم را تکیه‌گاه خود قرار می‌دهد؛ برخلاف معتزله که به‌نوعی قائل به عقل‌بسندگی‌اند‌. وجه‌ تمایز دیگر در روش استدلالی شیعه و معتزله آن است که تفکر معتزلی هرچند عقلی است، اما جدلی است؛ برخلاف شیعه که برهانی است. شیعه با‌ توجه‌ به مبنا قرار دادن احادیث در حوزه تأویل آیات قرآنی با معتزلیان متفاوتند. امامیه تأویل‌هایی را که برخلاف گفته امامان معصوم(ع) باشد نمی‌پذیرند. این در حالی است که‌ تأویل‌ آیات در میان معتزله باید با اصول عقلی‌ا‌شان در عدل و توحید هماهنگ باشند. جنبه کلامی این تفسیر که مورد تأکید محققان بوده، ریشه در منازعات این‌ قبیل‌ مباحث‌ در عصر [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] داشت‌. یکی‌ از‌ قراین آشکار کلامی بودن این تفسیر، طرح اندیشه‌های تفسیری مفسران معتزلی نظیر [[جبایی، محمد بن عبدالوهاب|ابوعلی جبایی]]، ابوالقاسم بلخی، رمانی، [[ابن اخشید‌]] و [[محمد‌ بن‌ بحر اصفهانی]] است. گرچه نمی‌توان از رهگذر گفته‌ها‌ و گزارش‌ [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] به بازسازی کامل تفسیر این افراد دست یافت؛ زیراکه [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] نیز خود همه آرای آن‌ها‌ را‌ نیاورده‌ یا مفسران دیگری نظیر [[طبرسی، فضل بن حسن|طبرسی]] یا [[فخر رازی، محمد بن عمر|امام فخر رازی]] که‌ به طرح دیدگاه‌های تفسیری <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابومسلم اصفهانی، محمد بن بحر|</ins>ابومسلم اصفهانی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و امثال او پرداخته‌اند، بعضاً مواردی را گزارش کرده‌اند که [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی‌]] سخنی‌ در‌ مورد آن‌ها ندارد. بااین‌حال طرح اندیشه معتزلی در تفسیر‌ تبیان‌ نسبتاً گسترده است. طبیعی است که [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] نیز با دیدگاه‌های آنان استدلالی و محققانه برخورد‌ نماید‌. بیشترین توجه در تفسیر [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسی]] به‌ دیدگاه‌های‌ [[جبایی، محمد بن عبدالوهاب|ابوعلی جبایی]] بوده است و پس از آن متعلق به رمانی، بلخی‌ و ابن‌ اخشید‌ و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابومسلم اصفهانی، محمد بن بحر|</ins>محمد بن بحر اصفهانی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص98-96 &lt;/ref&gt;‏.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==وضعیت کتاب==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==وضعیت کتاب==</div></td></tr> </table>

Hbaghizadeh@noornet.net https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1_%D8%A3%D8%A8%D9%8A%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D9%8A&diff=582883&oldid=prev 2022-04-20T07:30:27Z

<p></p> <a href="https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1_%D8%A3%D8%A8%D9%8A%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D9%8A&amp;diff=582883&amp;oldid=582880">نمایش تغییرات</a>

Hbaghizadeh@noornet.net https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1_%D8%A3%D8%A8%D9%8A%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D9%8A&diff=582880&oldid=prev 2022-04-20T05:02:56Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۰ آوریل ۲۰۲۲، ساعت ۰۸:۳۲</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l37">خط ۳۷:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۳۷:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>خضر محمد نبها، بخشی از مقدمه را به ذکر انگیزه و سبب نگارش کتاب اختصاص داده است. او علت نگارش این اثر را کتاب «سعد السعود للنفوس» عالم شیعی سید بن طاووس (متوفی 664ق) دانسته که فهرست کتابخانه بزرگ سید بن طاووس است و از ترس سرقت کتابخانه نوشته شده است. رویه ابن طاووس این بوده که از کتب فراوان کتابخانه‌اش متونی را به‌طور کامل ذکر کرده است. به گفته خودش، آنچه توجه وی را به هنگام مطالعه جلب کرد، این بود که گلچین کاملی از مطالب اولین مفسرین معتزله در این کتاب بود. از اینجا بود که فکر جمع این نصوص و نشر آن در بحثی مستقل، به جهت اهمیت این تفاسیر در ذهنش جرقه زد. پس از اقتباس این نصوص از «سعد السعود»، سؤال دیگری به ذهن وی رسید: اگر این کتب در کتابخانه سید بن طاووس در قرن هفتم هجری موجود بوده است، آیا منطقی نیست که بگوییم مفسرین شیعه که پیش از سید بن طاووس بوده‌‌اند، مانند: شیخ طوسی و طبرسی آن مطالب را دارا بوده‌اند و سید بن طاووس از آنها نقل کرده است. آیا ممکن نیست که مفسرین اهل سنت (متوفی 606ق) و بزرگان معتزله مانند قاضی عبدالجبار (متوفی 415ق) نیز از او اقتباس کرده باشند؟ این سؤالات وی را به مطالعه این کتاب واداشت. پس متوجه شد که قاضی عبدالجبار، شیخ طوسی، شیخ طبرسی و رازی از تفاسیر اولیه نقل کرده و به این مطلب تصریح کرده‌اند. پس از آن استاد او رضوان سید وی را بر اتمام این کار تشویق کرد و آن را کاری مهم و بزرگ، بلکه اختراع و اکتشاف نامید. پس شروع به گردآوری این نصوص و ترتیب آن برحسب سور قرآن کریم نمود تا آن را به محققین و علاقه‌مندان ارائه نماید. نام این کار را «اعاده بنای تفاسیر معتزله» نامید؛ چراکه تفاسیر اولیه معتزله از بین رفته است و این کار در حقیقت تجدید بنای این تفاسیر و گردآوری نصوص پراکنده در نوشته‌های تفسیری فراوانی است که امروز در دست است &lt;ref&gt;ر.ک: مقدمه، صفحات ه-‌و&lt;/ref&gt;‏.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>خضر محمد نبها، بخشی از مقدمه را به ذکر انگیزه و سبب نگارش کتاب اختصاص داده است. او علت نگارش این اثر را کتاب «سعد السعود للنفوس» عالم شیعی سید بن طاووس (متوفی 664ق) دانسته که فهرست کتابخانه بزرگ سید بن طاووس است و از ترس سرقت کتابخانه نوشته شده است. رویه ابن طاووس این بوده که از کتب فراوان کتابخانه‌اش متونی را به‌طور کامل ذکر کرده است. به گفته خودش، آنچه توجه وی را به هنگام مطالعه جلب کرد، این بود که گلچین کاملی از مطالب اولین مفسرین معتزله در این کتاب بود. از اینجا بود که فکر جمع این نصوص و نشر آن در بحثی مستقل، به جهت اهمیت این تفاسیر در ذهنش جرقه زد. پس از اقتباس این نصوص از «سعد السعود»، سؤال دیگری به ذهن وی رسید: اگر این کتب در کتابخانه سید بن طاووس در قرن هفتم هجری موجود بوده است، آیا منطقی نیست که بگوییم مفسرین شیعه که پیش از سید بن طاووس بوده‌‌اند، مانند: شیخ طوسی و طبرسی آن مطالب را دارا بوده‌اند و سید بن طاووس از آنها نقل کرده است. آیا ممکن نیست که مفسرین اهل سنت (متوفی 606ق) و بزرگان معتزله مانند قاضی عبدالجبار (متوفی 415ق) نیز از او اقتباس کرده باشند؟ این سؤالات وی را به مطالعه این کتاب واداشت. پس متوجه شد که قاضی عبدالجبار، شیخ طوسی، شیخ طبرسی و رازی از تفاسیر اولیه نقل کرده و به این مطلب تصریح کرده‌اند. پس از آن استاد او رضوان سید وی را بر اتمام این کار تشویق کرد و آن را کاری مهم و بزرگ، بلکه اختراع و اکتشاف نامید. پس شروع به گردآوری این نصوص و ترتیب آن برحسب سور قرآن کریم نمود تا آن را به محققین و علاقه‌مندان ارائه نماید. نام این کار را «اعاده بنای تفاسیر معتزله» نامید؛ چراکه تفاسیر اولیه معتزله از بین رفته است و این کار در حقیقت تجدید بنای این تفاسیر و گردآوری نصوص پراکنده در نوشته‌های تفسیری فراوانی است که امروز در دست است &lt;ref&gt;ر.ک: مقدمه، صفحات ه-‌و&lt;/ref&gt;‏.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابوعلی جبایی، از جمله مفسران معتزلی است که با <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">صـراحت تـمام </del>در نقد و ردّ دیدگاه‌های‌ مفسران‌ گذشته اعم از معتزلی و غیر معتزلی کوشیده و تلاش کرده‌اند در تفسیرهای خویش مستقلاً نظری ارائه دهند یا از میان گفتارهای تفسیری، قول خاصی را برگزینند&lt;ref&gt;ر.ک: قاسم‌پور، محسن، ص95 &lt;/ref&gt;‏.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابوعلی جبایی، از جمله مفسران معتزلی است که با <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">صراحت تمام </ins>در نقد و ردّ دیدگاه‌های‌ مفسران‌ گذشته اعم از معتزلی و غیر معتزلی کوشیده و تلاش کرده‌اند در تفسیرهای خویش مستقلاً نظری ارائه دهند یا از میان گفتارهای تفسیری، قول خاصی را برگزینند&lt;ref&gt;ر.ک: قاسم‌پور، محسن، ص95 &lt;/ref&gt;‏.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پیـدایش </del>علم کلام، نتیجه دفاع <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عـقلانی عـالمان دیـنی </del>از اسلام بوده است. در قلمرو‌ تفسیر قرآن یکی از جلوه‌های بارز این دفاع رواج تفسیرهای کلامی‌ به‌ معنای‌ متعارف آن است که به‌لحاظ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">قـدمت، بـه قـرن </del>سوم و چهارم هجری بازمی‌گردد. در این میان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">‌‌مـعتزلیان‌ </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تـفسیر </del>آنان بر کتاب الهی نقطه عطفی بشمار می‌روند. برخی تفاسیر شیعی‌، از‌ جمله‌ تفسیر تبیان نیز با روش استدلالی و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عـقلی، امـا مـتمایز </del>از معتزله از مبانی کلامی شیعه‌ دفاع کرده‌اند. کلام شیعی و کلام <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مـعتزلی </del>به‌لحاظ رویکرد روش‌شناسی باهم‌ متفاوتند. اساس و قوام کلام‌ شیعه‌ به امامت بستگی تام دارد و مرجعیت فکری <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خـویش </del>را وام‌دار <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">امـامان </del>معصوم(ع) می‌داند. شیعه در تفسیر مقولات دینی ضمن بهره‌گیری از روش استدلال‌های عقلی، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بـه روایـات </del>معصومین به‌مثابه منبع فهم‌ و تفسیر وحی نیز اهتمام جدی دارد و عقل برتر، یعنی عقل آموزگاران <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مـعصوم </del>را <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تـکیه‌گاه خـود </del>قرار می‌دهد؛ برخلاف معتزله که به‌نوعی قائل به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عـقل‌بـسندگی‌اند‌</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">وجـه‌ </del>تمایز دیگر در روش استدلالی شیعه و معتزله آن است که تفکر معتزلی هرچند عقلی است، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">امـا جـدلی اسـت؛ </del>برخلاف شیعه که برهانی است. شیعه با‌ توجه‌ به مبنا قرار دادن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">احـادیث </del>در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حـوزه </del>تأویل آیات قرآنی با معتزلیان متفاوتند. امامیه تأویل‌هایی را که برخلاف گفته <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">امـامان مـعصوم</del>(ع) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بـاشد </del>نمی‌پذیرند. این در حالی است که‌ تأویل‌ آیات در میان معتزله باید با اصول عقلی‌ا‌شان در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عـدل </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تـوحید </del>هماهنگ باشند. جنبه کلامی این تفسیر که مورد تأکید محققان بوده، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ریـشه </del>در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مـنازعات ایـن‌ </del>قبیل‌ مباحث‌ در عصر شیخ طوسی داشت‌. یکی‌ از‌ قراین آشکار کلامی بودن این تفسیر، طرح <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">انـدیشه‌های تـفسیری </del>مفسران معتزلی نظیر ابوعلی جبایی، ابوالقاسم بلخی، رمانی، ابن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اخـشید‌ </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مـحمد‌ بـن‌ </del>بحر اصفهانی است. گرچه نمی‌توان از رهگذر گفته‌ها‌ و گزارش‌ شیخ طوسی به بازسازی کامل تفسیر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ایـن افـراد دسـت </del>یافت؛ زیراکه شیخ طوسی نیز خود همه آرای آن‌ها‌ را‌ نیاورده‌ یا <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مـفسران دیـگری </del>نظیر طبرسی یا امام فخر رازی که‌ به طرح دیدگاه‌های تفسیری ابومسلم اصفهانی و امثال او پرداخته‌اند، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بـعضاً مـواردی </del>را گزارش کرده‌اند که شیخ طوسی‌ سخنی‌ در‌ مورد آن‌ها ندارد. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بااین‌حـال طـرح </del>اندیشه معتزلی در تفسیر‌ تبیان‌ نسبتاً گسترده <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اسـت</del>. طبیعی است که شیخ طوسی نیز با دیدگاه‌های آنان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اسـتدلالی </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مـحققانه </del>برخورد‌ نماید‌. بیشترین توجه در تفسیر شیخ طوسی به‌ دیدگاه‌های‌ ابوعلی جبایی بوده است و پس از آن متعلق <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بـه رمـانی، </del>بلخی‌ و ابن‌ اخشید‌ و محمد بن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بـحر اصـفهانی</del>&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص98-96 &lt;/ref&gt;‏.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پیدایش </ins>علم کلام، نتیجه دفاع <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عقلانی عالمان دینی </ins>از اسلام بوده است. در قلمرو‌ تفسیر قرآن یکی از جلوه‌های بارز این دفاع رواج تفسیرهای کلامی‌ به‌ معنای‌ متعارف آن است که به‌لحاظ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">قدمت، به قرن </ins>سوم و چهارم هجری بازمی‌گردد. در این میان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">‌‌معتزلیان‌ </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تفسیر </ins>آنان بر کتاب الهی نقطه عطفی بشمار می‌روند. برخی تفاسیر شیعی‌، از‌ جمله‌ تفسیر تبیان نیز با روش استدلالی و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عقلی، اما متمایز </ins>از معتزله از مبانی کلامی شیعه‌ دفاع کرده‌اند. کلام شیعی و کلام <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">معتزلی </ins>به‌لحاظ رویکرد روش‌شناسی باهم‌ متفاوتند. اساس و قوام کلام‌ شیعه‌ به امامت بستگی تام دارد و مرجعیت فکری <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خویش </ins>را وام‌دار <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">امامان </ins>معصوم(ع) می‌داند. شیعه در تفسیر مقولات دینی ضمن بهره‌گیری از روش استدلال‌های عقلی، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">به روایات </ins>معصومین به‌مثابه منبع فهم‌ و تفسیر وحی نیز اهتمام جدی دارد و عقل برتر، یعنی عقل آموزگاران <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">معصوم </ins>را <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تکیه‌گاه خود </ins>قرار می‌دهد؛ برخلاف معتزله که به‌نوعی قائل به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عقل‌بسندگی‌اند‌</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">وجه‌ </ins>تمایز دیگر در روش استدلالی شیعه و معتزله آن است که تفکر معتزلی هرچند عقلی است، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اما جدلی است؛ </ins>برخلاف شیعه که برهانی است. شیعه با‌ توجه‌ به مبنا قرار دادن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">احادیث </ins>در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حوزه </ins>تأویل آیات قرآنی با معتزلیان متفاوتند. امامیه تأویل‌هایی را که برخلاف گفته <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">امامان معصوم</ins>(ع) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">باشد </ins>نمی‌پذیرند. این در حالی است که‌ تأویل‌ آیات در میان معتزله باید با اصول عقلی‌ا‌شان در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عدل </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">توحید </ins>هماهنگ باشند. جنبه کلامی این تفسیر که مورد تأکید محققان بوده، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ریشه </ins>در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">منازعات این‌ </ins>قبیل‌ مباحث‌ در عصر شیخ طوسی داشت‌. یکی‌ از‌ قراین آشکار کلامی بودن این تفسیر، طرح <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اندیشه‌های تفسیری </ins>مفسران معتزلی نظیر ابوعلی جبایی، ابوالقاسم بلخی، رمانی، ابن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اخشید‌ </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">محمد‌ بن‌ </ins>بحر اصفهانی است. گرچه نمی‌توان از رهگذر گفته‌ها‌ و گزارش‌ شیخ طوسی به بازسازی کامل تفسیر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">این افراد دست </ins>یافت؛ زیراکه شیخ طوسی نیز خود همه آرای آن‌ها‌ را‌ نیاورده‌ یا <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مفسران دیگری </ins>نظیر طبرسی یا امام فخر رازی که‌ به طرح دیدگاه‌های تفسیری ابومسلم اصفهانی و امثال او پرداخته‌اند، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بعضاً مواردی </ins>را گزارش کرده‌اند که شیخ طوسی‌ سخنی‌ در‌ مورد آن‌ها ندارد. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بااین‌حال طرح </ins>اندیشه معتزلی در تفسیر‌ تبیان‌ نسبتاً گسترده <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">است</ins>. طبیعی است که شیخ طوسی نیز با دیدگاه‌های آنان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">استدلالی </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">محققانه </ins>برخورد‌ نماید‌. بیشترین توجه در تفسیر شیخ طوسی به‌ دیدگاه‌های‌ ابوعلی جبایی بوده است و پس از آن متعلق <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">به رمانی، </ins>بلخی‌ و ابن‌ اخشید‌ و محمد بن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بحر اصفهانی</ins>&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص98-96 &lt;/ref&gt;‏.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==وضعیت کتاب==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==وضعیت کتاب==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در انتهای اثر، فهارس اعلام، قبائل و جماعات، احادیث نبوی، قافیه‌ها و مصرع‌ها، سور قرآنی و فهرست محتویات ذکر شده است.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در انتهای اثر، فهارس اعلام، قبائل و جماعات، احادیث نبوی، قافیه‌ها و مصرع‌ها، سور قرآنی و فهرست محتویات ذکر شده است.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>   </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>   </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابوعلی فارسی نحوی و لغوی ایرانی، از ادبای بزرگ شیعه و پیشوای علمای نحو زمان خود <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بـر ‌تـفسیر </del>ابوعلی جبایی متکلم معتزلی که تفسیر کلامی است، شرحی نوشته با‌ نام‌ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«التـتبع‌ لكـلام </del>أبي‌علي الجبائي في‌ التفسير» که‌ حدود صد برگ بوده است. شیخ طوسی در تفسیر التبيان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خـود </del>به‌صورت فراوان از این کتاب نقل قول می‌کند&lt;ref&gt;ر.ک: رحیمی، مرتضی، ص‌103&lt;/ref&gt;‏.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابوعلی فارسی نحوی و لغوی ایرانی، از ادبای بزرگ شیعه و پیشوای علمای نحو زمان خود <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بر ‌تفسیر </ins>ابوعلی جبایی متکلم معتزلی که تفسیر کلامی است، شرحی نوشته با‌ نام‌ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«التتبع‌ لكلام </ins>أبي‌علي الجبائي في‌ التفسير» که‌ حدود صد برگ بوده است. شیخ طوسی در تفسیر التبيان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خود </ins>به‌صورت فراوان از این کتاب نقل قول می‌کند&lt;ref&gt;ر.ک: رحیمی، مرتضی، ص‌103&lt;/ref&gt;‏.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==پانویس ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==پانویس ==</div></td></tr> <!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-582879:rev-582880 --> </table>

A-esmaili@noornet.net https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1_%D8%A3%D8%A8%D9%8A%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D9%8A&diff=582879&oldid=prev 2022-04-20T04:59:39Z

<p>صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات کتاب | تصویر =NUR49836J1.jpg | عنوان =تفسير أبي‌علی الجبائي | عنوان‌ها...» ایجاد کرد</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر =NUR49836J1.jpg<br /> | عنوان =تفسير أبي‌علی الجبائي<br /> | عنوان‌های دیگر =<br /> |پدیدآورندگان <br /> | پدیدآوران = [[جبایی، محمد بن عبدالوهاب]] (نویسنده)<br /> |زبان <br /> | زبان =عربي <br /> | کد کنگره =‏/ج2ت7 / 93 BP <br /> | موضوع =<br /> |ناشر <br /> | ناشر = دار الکتب العلمية <br /> | مکان نشر =لبنان - بيروت <br /> | سال نشر = 1428ق. = 2007م. <br /> <br /> | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE49836AUTOMATIONCODE<br /> | چاپ =چاپ يکم <br /> | شابک =<br /> | تعداد جلد =1<br /> | کتابخانۀ دیجیتال نور =<br /> | کتابخوان همراه نور =<br /> | کد پدیدآور =03819-14354-06537<br /> | پس از =<br /> | پیش از =<br /> }}<br /> <br /> '''تفسير أبي‌علی الجبائي'''، تألیف ابوعلی محمد بن عبدالوهاب جبائی (متوفی 303ق)، از جمله تفاسیر مهم معتزله است. این کتاب با تحقیق خضر محمد نبها تحقیق و گردآوری آن از منابع مختلف تفسیری صورت گرفته است. رضوان سید نیز بر این کتاب مقدمه نوشته است. <br /> <br /> ==ساختار==<br /> کتاب، مشتمل بر مقدمه رضوان سید، مقدمه محقق و دو باب است که در باب اول شرح حال جبائی، بررسی افکار و تفسیر او و در باب دوم تفسیر آیات مختلف به‌ترتیب سور قرآن با سوره بقره آغاز و به سوره عصر ختم شده است. <br /> <br /> ==گزارش محتوا==<br /> رضوان سید در مقدمه کتاب به بررسی پیشینه نگارش تفاسیر معتزلی پرداخته است. به گفته او این اثر عبارت از جمع و بازگوکردن تفاسیر معتزله اولیه و عتیق با استفاده از منقولات سه تفسیر عمده قرآنی یعنی تبیان طوسی (متوفی 460ق)، مجمع البيان طبرسی (متوفی548ق) و تفسیر فخر رازی (متوفی 606ق) است&lt;ref&gt;ر.ک: مقدمه، صفحه ب&lt;/ref&gt;‏. همچنین خضر محمد نبها به روایات تفسیری منسوب به هشام بن حکم (متوفی 179ق) متکلم و مفسر بزرگ شیعی نیمه دوم قرن دوم هجری اشاره کرده است. هشام بن حکم شاگرد امام جعفر صادق(ع) بوده و مناظرات کلامی بزرگی با مخالفانش از معتزله، مرجئه، جهمیه، قدریه و متفلسفه در طول حدود نیم قرن داشته است. ازآنجاکه کتاب او از بین رفته است، محقق کتاب مطالب پراکنده و آنچه را از او در کتب شیعه امامیه پس از قرن چهارم نقل شده، تتبع کرده است&lt;ref&gt;ر.ک: همان، صفحه ب و ج&lt;/ref&gt;‏.<br /> <br /> تفاسیر ابوبکر عبدالرحمن بن کیسان اصم (متوفی 240ق)، محمد بن بحر اصفهانی (متوفی 322ق)، عبدالله بن احمد کعبی (متوفی 319ق) و ابوعلی محمد بن عبدالوهاب جبائی (متوفی 303ق) نیز از تفاسیر معتزله قرن سوم هجری است که در مقدمه به آنها اشاره شده است&lt;ref&gt;ر.ک: همان، صفحه ج&lt;/ref&gt;‏. <br /> <br /> خضر محمد نبها، بخشی از مقدمه را به ذکر انگیزه و سبب نگارش کتاب اختصاص داده است. او علت نگارش این اثر را کتاب «سعد السعود للنفوس» عالم شیعی سید بن طاووس (متوفی 664ق) دانسته که فهرست کتابخانه بزرگ سید بن طاووس است و از ترس سرقت کتابخانه نوشته شده است. رویه ابن طاووس این بوده که از کتب فراوان کتابخانه‌اش متونی را به‌طور کامل ذکر کرده است. به گفته خودش، آنچه توجه وی را به هنگام مطالعه جلب کرد، این بود که گلچین کاملی از مطالب اولین مفسرین معتزله در این کتاب بود. از اینجا بود که فکر جمع این نصوص و نشر آن در بحثی مستقل، به جهت اهمیت این تفاسیر در ذهنش جرقه زد. پس از اقتباس این نصوص از «سعد السعود»، سؤال دیگری به ذهن وی رسید: اگر این کتب در کتابخانه سید بن طاووس در قرن هفتم هجری موجود بوده است، آیا منطقی نیست که بگوییم مفسرین شیعه که پیش از سید بن طاووس بوده‌‌اند، مانند: شیخ طوسی و طبرسی آن مطالب را دارا بوده‌اند و سید بن طاووس از آنها نقل کرده است. آیا ممکن نیست که مفسرین اهل سنت (متوفی 606ق) و بزرگان معتزله مانند قاضی عبدالجبار (متوفی 415ق) نیز از او اقتباس کرده باشند؟ این سؤالات وی را به مطالعه این کتاب واداشت. پس متوجه شد که قاضی عبدالجبار، شیخ طوسی، شیخ طبرسی و رازی از تفاسیر اولیه نقل کرده و به این مطلب تصریح کرده‌اند. پس از آن استاد او رضوان سید وی را بر اتمام این کار تشویق کرد و آن را کاری مهم و بزرگ، بلکه اختراع و اکتشاف نامید. پس شروع به گردآوری این نصوص و ترتیب آن برحسب سور قرآن کریم نمود تا آن را به محققین و علاقه‌مندان ارائه نماید. نام این کار را «اعاده بنای تفاسیر معتزله» نامید؛ چراکه تفاسیر اولیه معتزله از بین رفته است و این کار در حقیقت تجدید بنای این تفاسیر و گردآوری نصوص پراکنده در نوشته‌های تفسیری فراوانی است که امروز در دست است &lt;ref&gt;ر.ک: مقدمه، صفحات ه-‌و&lt;/ref&gt;‏.<br /> <br /> ابوعلی جبایی، از جمله مفسران معتزلی است که با صـراحت تـمام در نقد و ردّ دیدگاه‌های‌ مفسران‌ گذشته اعم از معتزلی و غیر معتزلی کوشیده و تلاش کرده‌اند در تفسیرهای خویش مستقلاً نظری ارائه دهند یا از میان گفتارهای تفسیری، قول خاصی را برگزینند&lt;ref&gt;ر.ک: قاسم‌پور، محسن، ص95 &lt;/ref&gt;‏. <br /> <br /> پیـدایش علم کلام، نتیجه دفاع عـقلانی عـالمان دیـنی از اسلام بوده است. در قلمرو‌ تفسیر قرآن یکی از جلوه‌های بارز این دفاع رواج تفسیرهای کلامی‌ به‌ معنای‌ متعارف آن است که به‌لحاظ قـدمت، بـه قـرن سوم و چهارم هجری بازمی‌گردد. در این میان ‌‌مـعتزلیان‌ و تـفسیر آنان بر کتاب الهی نقطه عطفی بشمار می‌روند. برخی تفاسیر شیعی‌، از‌ جمله‌ تفسیر تبیان نیز با روش استدلالی و عـقلی، امـا مـتمایز از معتزله از مبانی کلامی شیعه‌ دفاع کرده‌اند. کلام شیعی و کلام مـعتزلی به‌لحاظ رویکرد روش‌شناسی باهم‌ متفاوتند. اساس و قوام کلام‌ شیعه‌ به امامت بستگی تام دارد و مرجعیت فکری خـویش را وام‌دار امـامان معصوم(ع) می‌داند. شیعه در تفسیر مقولات دینی ضمن بهره‌گیری از روش استدلال‌های عقلی، بـه روایـات معصومین به‌مثابه منبع فهم‌ و تفسیر وحی نیز اهتمام جدی دارد و عقل برتر، یعنی عقل آموزگاران مـعصوم را تـکیه‌گاه خـود قرار می‌دهد؛ برخلاف معتزله که به‌نوعی قائل به عـقل‌بـسندگی‌اند‌. وجـه‌ تمایز دیگر در روش استدلالی شیعه و معتزله آن است که تفکر معتزلی هرچند عقلی است، امـا جـدلی اسـت؛ برخلاف شیعه که برهانی است. شیعه با‌ توجه‌ به مبنا قرار دادن احـادیث در حـوزه تأویل آیات قرآنی با معتزلیان متفاوتند. امامیه تأویل‌هایی را که برخلاف گفته امـامان مـعصوم(ع) بـاشد نمی‌پذیرند. این در حالی است که‌ تأویل‌ آیات در میان معتزله باید با اصول عقلی‌ا‌شان در عـدل و تـوحید هماهنگ باشند. جنبه کلامی این تفسیر که مورد تأکید محققان بوده، ریـشه در مـنازعات ایـن‌ قبیل‌ مباحث‌ در عصر شیخ طوسی داشت‌. یکی‌ از‌ قراین آشکار کلامی بودن این تفسیر، طرح انـدیشه‌های تـفسیری مفسران معتزلی نظیر ابوعلی جبایی، ابوالقاسم بلخی، رمانی، ابن اخـشید‌ و مـحمد‌ بـن‌ بحر اصفهانی است. گرچه نمی‌توان از رهگذر گفته‌ها‌ و گزارش‌ شیخ طوسی به بازسازی کامل تفسیر ایـن افـراد دسـت یافت؛ زیراکه شیخ طوسی نیز خود همه آرای آن‌ها‌ را‌ نیاورده‌ یا مـفسران دیـگری نظیر طبرسی یا امام فخر رازی که‌ به طرح دیدگاه‌های تفسیری ابومسلم اصفهانی و امثال او پرداخته‌اند، بـعضاً مـواردی را گزارش کرده‌اند که شیخ طوسی‌ سخنی‌ در‌ مورد آن‌ها ندارد. بااین‌حـال طـرح اندیشه معتزلی در تفسیر‌ تبیان‌ نسبتاً گسترده اسـت. طبیعی است که شیخ طوسی نیز با دیدگاه‌های آنان اسـتدلالی و مـحققانه برخورد‌ نماید‌. بیشترین توجه در تفسیر شیخ طوسی به‌ دیدگاه‌های‌ ابوعلی جبایی بوده است و پس از آن متعلق بـه رمـانی، بلخی‌ و ابن‌ اخشید‌ و محمد بن بـحر اصـفهانی&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص98-96 &lt;/ref&gt;‏. <br /> <br /> ==وضعیت کتاب==<br /> در انتهای اثر، فهارس اعلام، قبائل و جماعات، احادیث نبوی، قافیه‌ها و مصرع‌ها، سور قرآنی و فهرست محتویات ذکر شده است.<br /> <br /> ابوعلی فارسی نحوی و لغوی ایرانی، از ادبای بزرگ شیعه و پیشوای علمای نحو زمان خود بـر ‌تـفسیر ابوعلی جبایی متکلم معتزلی که تفسیر کلامی است، شرحی نوشته با‌ نام‌ «التـتبع‌ لكـلام أبي‌علي الجبائي في‌ التفسير» که‌ حدود صد برگ بوده است. شیخ طوسی در تفسیر التبيان خـود به‌صورت فراوان از این کتاب نقل قول می‌کند&lt;ref&gt;ر.ک: رحیمی، مرتضی، ص‌103&lt;/ref&gt;‏. <br /> <br /> ==پانویس ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==منابع مقاله==<br /> # رحیمی، مرتضی، «نگارش‌های قرآنی: مفسران خطه فارس»، پایگاه مجلات تخصصی نور، کوثر، تابستان و پاییز 1388، شماره 32، صفحه 101 تا 108، به آدرس اینترنتی:<br /> #:http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/426693<br /> # قاسم‌پور، محسن، «شیخ طوسی و آرای تفسیری معتزله»، پایگاه مجلات تخصصی نور، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، سال ششم، 1388، شماره 11، صفحه 85 تا 104، به آدرس اینترنتی:<br /> <br /> http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/900391 <br /> <br /> <br /> <br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> <br /> <br /> [[رده:کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده:مقالات جدید]]</div>

Yqorbani@noornet.net