https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86باستانشناسی قرآن - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-30T21:07:53Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.39.0https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86&diff=827589&oldid=prevHbaghizadeh: جایگزینی متن - 'نهج البلاغه ' به 'نهجالبلاغه '2026-06-09T16:15:47Z<p>جایگزینی متن - 'نهج البلاغه ' به 'نهجالبلاغه '</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۹ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۴۵</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l45">خط ۴۵:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۴۵:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بخش پنجم (نگاهی به نیمه پنهان نشانههای باستانی): این بخش به اهمیت مطالعه نشانههای باستانی مانند گورها و گورستانها میپردازد<ref>ر.ک: همان، ص137</ref>. نویسنده، کلیاتی را درباره شیوههای دفن مردگان در سرزمینهای پیرامون (عربستان و بینالنهرین پیش از اسلام و آداب و رسوم ایلامیان و بابلیان و... در این زمینه) بررسی میکند<ref>ر.ک: همان، ص147-158</ref>.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بخش پنجم (نگاهی به نیمه پنهان نشانههای باستانی): این بخش به اهمیت مطالعه نشانههای باستانی مانند گورها و گورستانها میپردازد<ref>ر.ک: همان، ص137</ref>. نویسنده، کلیاتی را درباره شیوههای دفن مردگان در سرزمینهای پیرامون (عربستان و بینالنهرین پیش از اسلام و آداب و رسوم ایلامیان و بابلیان و... در این زمینه) بررسی میکند<ref>ر.ک: همان، ص147-158</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بخش ششم (انسان خردورزی که خود را مییابد): نویسنده در این بخش، به بررسی درستی یا نادرستی کاربرد واژه «جاهلیت» در مورد دوره پیش از اسلام پرداخته است. وی معتقد است: «وقتی بخواهیم از تاریخ و تمدن عرب و سیر تحولات زندگی آنان سخن بگوییم، جایی برای بیان مفهوم جاهلیت در آن نخواهیم یافت... اعراب مانند تمدنهای پیرامون خود با خصوصیات و اندیشههای قابل تحسینی نیز همراه بودهاند و آنچه را هم در قرآن و هم در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نهج البلاغه </del>به آن پرداخته میشود، آن بخش از حالات و دلبستگیهای نابجا و ناسالمی است که در مردم سرزمینهای دیگر نیز بوده و یا همچنان ادامه دارد؛ بنابراین بهتر است این واژه را خودرأیی و خودخواهی و افتادن در زاویه تعصبات کور معنا کنیم»<ref>ر.ک: همان، ص160</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بخش ششم (انسان خردورزی که خود را مییابد): نویسنده در این بخش، به بررسی درستی یا نادرستی کاربرد واژه «جاهلیت» در مورد دوره پیش از اسلام پرداخته است. وی معتقد است: «وقتی بخواهیم از تاریخ و تمدن عرب و سیر تحولات زندگی آنان سخن بگوییم، جایی برای بیان مفهوم جاهلیت در آن نخواهیم یافت... اعراب مانند تمدنهای پیرامون خود با خصوصیات و اندیشههای قابل تحسینی نیز همراه بودهاند و آنچه را هم در قرآن و هم در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نهجالبلاغه </ins>به آن پرداخته میشود، آن بخش از حالات و دلبستگیهای نابجا و ناسالمی است که در مردم سرزمینهای دیگر نیز بوده و یا همچنان ادامه دارد؛ بنابراین بهتر است این واژه را خودرأیی و خودخواهی و افتادن در زاویه تعصبات کور معنا کنیم»<ref>ر.ک: همان، ص160</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>پس از پایان یافتن بخش ششم، نویسنده زیر عنوان «نتیجه»، از ضرورت تأسیس بنیاد باستانشناسی جهان اسلام سخن میگوید<ref>ر.ک: همان، ص167-174</ref>.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>پس از پایان یافتن بخش ششم، نویسنده زیر عنوان «نتیجه»، از ضرورت تأسیس بنیاد باستانشناسی جهان اسلام سخن میگوید<ref>ر.ک: همان، ص167-174</ref>.</div></td></tr>
<!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-818876:rev-827589 -->
</table>Hbaghizadehhttps://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86&diff=818876&oldid=prevHbaghizadeh در ۲۲ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۲۹2026-02-22T16:29:44Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۲ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۵۹</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l5">خط ۵:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۵:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| پدیدآورندگان</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| پدیدآورندگان</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| پدیدآوران = </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| پدیدآوران = </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">میر ابوالقاسمی، محمد تقی</del>]] (نويسنده)</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">میرابوالقاسمی، محمدتقی</ins>]] (نويسنده)</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>|زبان</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>|زبان</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| زبان = فارسی</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| زبان = فارسی</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l68">خط ۶۸:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۶۸:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تفسیر]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تفسیر]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مباحث جدید قرآنی، قرآن و علوم و فنون]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مباحث جدید قرآنی، قرآن و علوم و فنون]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مقالات بازبینی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شده2 اسفند 1404</ins>]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مقالات بازبینی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نشده2</del>]]</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مقاله نوشته شده در تاریخ اسفند 1404 توسط عباس مکرمی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مقاله نوشته شده در تاریخ اسفند 1404 توسط عباس مکرمی]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مقاله بازبینی شده در تاریخ اسفند 1404 توسط محسن عزیزی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مقاله بازبینی شده در تاریخ اسفند 1404 توسط محسن عزیزی]]</div></td></tr>
<!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-818749:rev-818876 -->
</table>Hbaghizadehhttps://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86&diff=818749&oldid=prevA-esmaeili: صفحهای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات کتاب | تصویر =NUR56949J1.jpg | عنوان = باستانشناسی قرآن | عنوانهای دیگر = | پدیدآورندگان | پدیدآوران = میر ابوالقاسمی، محمد تقی (نويسنده) |زبان | زبان = فارسی | کد کنگره = /م9ب2 103/8 BP | موضوع =قرآن - آثار تاریخی |ناشر | ناشر = کتاب مبين...» ایجاد کرد2026-02-21T03:51:09Z<p>صفحهای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات کتاب | تصویر =NUR56949J1.jpg | عنوان = باستانشناسی قرآن | عنوانهای دیگر = | پدیدآورندگان | پدیدآوران = <a href="/w/index.php?title=%D9%85%DB%8C%D8%B1_%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C%D8%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AA%D9%82%DB%8C&action=edit&redlink=1" class="new" title="میر ابوالقاسمی، محمد تقی (صفحه وجود ندارد)">میر ابوالقاسمی، محمد تقی</a> (نويسنده) |زبان | زبان = فارسی | کد کنگره = /م9ب2 103/8 BP | موضوع =قرآن - آثار تاریخی |ناشر | ناشر = کتاب مبين...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br />
| تصویر =NUR56949J1.jpg<br />
| عنوان = باستانشناسی قرآن<br />
| عنوانهای دیگر = <br />
| پدیدآورندگان<br />
| پدیدآوران = <br />
[[میر ابوالقاسمی، محمد تقی]] (نويسنده)<br />
|زبان<br />
| زبان = فارسی<br />
| کد کنگره = /م9ب2 103/8 BP <br />
| موضوع =قرآن - آثار تاریخی<br />
|ناشر <br />
| ناشر = کتاب مبين<br />
| مکان نشر = ایران - رشت<br />
| سال نشر = 1392ش<br />
| کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE56949AUTOMATIONCODE<br />
| چاپ = 1<br />
| شابک = 978-964-7556-61-3<br />
| تعداد جلد = 1<br />
| کتابخانۀ دیجیتال نور = 56949<br />
| کتابخوان همراه نور = 56949<br />
| کد پدیدآور = 14680<br />
| پس از = <br />
| پیش از = <br />
}}<br />
'''باستانشناسی قرآن'''، اثر [[محمدتقی میرابوالقاسمی]] (1309-1385ش)، محقق و نویسنده در رشته الهیات، کتابی است در بررسی و تحلیل بسیاری از واژهها، اعلام جغرافیایی و مفاهیم قرآن از منظر تاریخی و باستانشناسی.<br />
<br />
==ساختار==<br />
کتاب، شامل یک پیشگفتار و هفت بخش است.<br />
<br />
==گزارش محتوا==<br />
نویسنده در پیشگفتار، سابقه فعالیتهای پژوهشی خود در زمینه تاریخ ادیان و قرآن را از سال ۱۳۷۰ش، در دانشگاهها ذکر میکند و از ارزش دانش باستانشناسی و بهره بردن از آن در قرآن سخن میگوید و در آخر خاطرنشن میکند که: «بیشتر مطالب نوشتهای که اینک در اختیار شماست، تلفیقی است فشرده از سلسله درسهای مطرحشده در کلاسها و دیدهشده در موزهها و نشانههایی از گذشته که در گوشه و کنار و در دسترس بود»<ref>ر.ک: پیشگفتار، ص7-12</ref>.<br />
<br />
بخش اول (در آستانه قرآن و آشنایی با آن): این بخش، با مباحثی پیرامون قرآن آغاز میشود؛ از جمله چرایی نامیده شدن کتاب آسمانی مسلمانان به «قرآن»<ref>ر.ک: متن کتاب، ص14</ref>، نامهای دیگر قرآن و کیفیت نزول وحی<ref>ر.ک: همان، ص15</ref>. همچنین به بیان ترتیب نزول نخستین و آخرین آیات و سورهها پرداخته شده است و در این خصوص به اختلاف نظرها اشاره میگردد<ref>ر.ک: همان، ص15-16</ref>. بخش مهم دیگر به معیارهای تشخیص آیات مکی و مدنی اختصاص دارد و اهمیت و فایده تفکیک آنها برای درک تاریخ اجتماعی و اقتصادی عصر رسالت بیان میشود<ref>ر.ک: همان، ص17-20</ref>. در ادامه، کتابت قرآن<ref>ر.ک: همان، ص27</ref>، نقطهگذاری و اِعراب و تغییرات در رسمالخط قرآن مورد بحث قرار گرفته<ref>ر.ک: همان، ص31</ref> و سپس به بحث محکم و متشابه و معناشناسی قرآن میپردازد<ref>ر.ک: همان، ص32-34</ref>.<br />
<br />
بخش دوم (نگاهی به منابع باستانشناختی و چگونگی پیشرفت آن): این بخش، به پیشینه دانش باستانشناسی و منابع آن میپردازد و بر لزوم بررسی متون مقدس در کنار یافتههای باستانشناختی تأکید میکند. نویسنده بر اهمیت بررسی بقایای فرهنگی مانند گورها، سکهها و سنگنبشتهها در سرزمینهای قدیمی از جمله جزیرةالعرب، بینالنهرین و مصر پیش از اسلام تأکید دارد. او همچنین اشاره میکند که باستانشناسی نهتنها ابزار علمی است، بلکه میتواند یک دیدگاه فلسفی و تاریخی عمیقتر نسبت به زندگی انسانهای گذشته ارائه دهد.<br />
<br />
در این بخش از واژههای باستانی قرآن نیز سخن رفته است و خاطرنشان شده که: «در سرتاسر قرآن و در تمام اشارات تاریخی آن توانستیم چهل واژه جغرافیایی به دست آوریم که تعدادی از آنها میتواند قابل بررسی و موضوع مورد نظر در این مجموعه باشد».<br />
همچنین حوزه جغرافیایی واژهها بررسی شده و یادآوری گردیده که: «چون موضوع این رساله، باستانشناسی قرآن میباشد، ضرورتا بستر جغرافیایی ما سرزمینهایی خواهد بود که اولا قرآن به آن اشاره نموده است و ثانیا بتوان آن را برای شناخت بیشتر و بهتر گذشتهها در این مجموعه آورد و از فرضیات و خیالبافیهای دیگران بهدورر بود»<ref>ر.ک: همان، ص37-52</ref>.<br />
<br />
بخش سوم (بررسی واژهها در باستانشناسی قرآن): این بخش، بهصورت مجزا به تحلیل واژگان و اعلام جغرافیایی خاصی که در قرآن آمده و مرتبط با تاریخ و باستانشناسی است، میپردازد. برخی از این واژهها عبارت است از: احقاف، که بهعنوان بیابانی جنوبی در عربستان شناخته میشود و مرتبط با قوم عاد است<ref>ر.ک: همان، ص62</ref>؛ اخدود، که به گودالهای آتشین اشاره دارد و داستان آن به دوران پیش از اسلام و قوم ذونواس بازمیگردد<ref>ر.ک: همان، ص68</ref>؛ ارم<ref>ر.ک: همان، ص72</ref>؛ ایکه، که محل زندگی قوم شعیب در نزدیکی مدین بوده<ref>ر.ک: همان، ص77</ref>؛ بابل، که محل ظهور یکی از قدیمیترین تمدنهای سومری در بینالنهرین بوده و بهعنوان مرکز جادو و سحر در قرآن مطرح است<ref>ر.ک: همان، ص81</ref>؛ بدر، که در نزدیکی مدینه واقع بوده و مرتبط با اولین نبردهای مسلمانان است<ref>ر.ک: همان، ص88</ref> و همچنین جودی، حجر، رس، رقیم و... که هریک از این واژهها از لحاظ جغرافیایی و تاریخی تحلیل شدهاند<ref>ر.ک: همان، ص89-119</ref>.<br />
<br />
بخش چهارم (ناشناختهها یا مبهمات): این بخش به موضوعاتی میپردازد که در قرآن بهصورت ناشناخته یا مبهم ذکر شدهاند. این موضوعات عبارتند از: انطاکیه (در قرآن با واژه قریه یاد میشود)<ref>ر.ک: همان، ص122</ref>؛ صحرای فلسطین (سرزمین مقدس)<ref>ر.ک: همان، ص124</ref>؛ مؤتفکات<ref>ر.ک: همان، ص126</ref>؛ نیل (در قرآن بهصورت یم و بحر آمده است) <ref>ر.ک: همان، ص128</ref>؛ نینوی<ref>ر.ک: همان، ص129</ref>؛ یمن<ref>ر.ک: همان، ص130</ref> و پناهگاهها (غارها و دژها)<ref>ر.ک: همان، ص132</ref>. نویسنده تلاش میکند تا با استناد به یافتههای باستانشناسی و جغرافیایی، ابهام این موضوعات را که در قرآن با این الفاظ خاص نیامده، برطرف سازد و ریشههای تاریخی و اعتقادی آنها را مشخص کند.<br />
<br />
بخش پنجم (نگاهی به نیمه پنهان نشانههای باستانی): این بخش به اهمیت مطالعه نشانههای باستانی مانند گورها و گورستانها میپردازد<ref>ر.ک: همان، ص137</ref>. نویسنده، کلیاتی را درباره شیوههای دفن مردگان در سرزمینهای پیرامون (عربستان و بینالنهرین پیش از اسلام و آداب و رسوم ایلامیان و بابلیان و... در این زمینه) بررسی میکند<ref>ر.ک: همان، ص147-158</ref>.<br />
<br />
بخش ششم (انسان خردورزی که خود را مییابد): نویسنده در این بخش، به بررسی درستی یا نادرستی کاربرد واژه «جاهلیت» در مورد دوره پیش از اسلام پرداخته است. وی معتقد است: «وقتی بخواهیم از تاریخ و تمدن عرب و سیر تحولات زندگی آنان سخن بگوییم، جایی برای بیان مفهوم جاهلیت در آن نخواهیم یافت... اعراب مانند تمدنهای پیرامون خود با خصوصیات و اندیشههای قابل تحسینی نیز همراه بودهاند و آنچه را هم در قرآن و هم در نهج البلاغه به آن پرداخته میشود، آن بخش از حالات و دلبستگیهای نابجا و ناسالمی است که در مردم سرزمینهای دیگر نیز بوده و یا همچنان ادامه دارد؛ بنابراین بهتر است این واژه را خودرأیی و خودخواهی و افتادن در زاویه تعصبات کور معنا کنیم»<ref>ر.ک: همان، ص160</ref>.<br />
<br />
پس از پایان یافتن بخش ششم، نویسنده زیر عنوان «نتیجه»، از ضرورت تأسیس بنیاد باستانشناسی جهان اسلام سخن میگوید<ref>ر.ک: همان، ص167-174</ref>.<br />
<br />
بخش هفتم (پیوستها): این بخش، شامل موارد زیر است:<br />
# ترجمه آیاتی از قرآن که در این نوشته آمده است؛<br />
# یادداشتها؛<br />
# تصاویر<ref>ر.ک: همان، ص175-202</ref>.<br />
<br />
==پانویس==<br />
<references /><br />
<br />
==منابع مقاله==<br />
پیشگفتار و متن کتاب.<br />
<br />
<br />
==وابستهها==<br />
{{وابستهها}}<br />
<br />
[[رده:کتابشناسی]]<br />
[[رده:اسلام، عرفان، غیره]]<br />
[[رده:تفسیر]]<br />
[[رده:مباحث جدید قرآنی، قرآن و علوم و فنون]]<br />
<br />
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]<br />
[[رده:مقاله نوشته شده در تاریخ اسفند 1404 توسط عباس مکرمی]]<br />
[[رده:مقاله بازبینی شده در تاریخ اسفند 1404 توسط محسن عزیزی]]</div>A-esmaeili