https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF 2026-06-16T06:29:37Z تاریخچهٔ نسخه‌ها برای این صفحه در ویکی MediaWiki 1.39.0 https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=812460&oldid=prev 2025-12-31T05:56:41Z

<p>جایگزینی متن - &#039; &#039;&#039;&#039;&#039; به &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۳۱ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۲۶</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l44">خط ۴۴:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۴۴:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{کاربردهای دیگر|ابن خلدون (ابهام‌زدایی)}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{کاربردهای دیگر|ابن خلدون (ابهام‌زدایی)}}</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌''' (اول‌ رمضان‌ 732- 808ق‌/27 مه 1332-1406)، ملقب‌ به‌ '''ولى‌الدین'''، جامعه‌شناس‌، سیاست‌مدار، متفكر، مورخ‌ و قاضى‌ مالكى‌ مذهب‌.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌''' (اول‌ رمضان‌ 732- 808ق‌/27 مه 1332-1406)، ملقب‌ به‌'''ولى‌الدین'''، جامعه‌شناس‌، سیاست‌مدار، متفكر، مورخ‌ و قاضى‌ مالكى‌ مذهب‌.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>عبدالرحمان‌ در شهر تونس‌ (از سرزمین‌ افریقیه‌) چشم‌ به‌ جهان‌ گشود. او برخى‌ از مقدمات‌ را پیش‌ پدر آموخت‌ و برای‌ فراگیری‌ علوم‌ سنتى‌ نزد استادان‌ تونسى‌ به‌ شاگردی‌ نشست‌. او قرائت‌های‌ مختلف‌ قرآن‌ و نیز نحو و حدیث‌ و فقه‌ مالكى‌ را بیاموخت‌ و چندی‌ به‌ حفظ شعر پرداخت‌. وی‌ 16 ساله‌ بود كه‌ یك‌ حادثه سیاسى‌ بزرگ‌ در زادگاهش‌ روی‌ داد و در تربیت‌ علمى‌ او اثری‌ عمیق‌ نهاد. در 748ق‌/1347م‌ سلطان‌ [[ابوالحسن مرینی|ابوالحسن‌ مرینى‌]] (732- 749ق‌/ 1331- 1348م‌) سلطان‌ مغرب‌ اقصى‌، با استفاده‌ از ناتوانى‌ و كشمكش‌های‌ درونى‌ سلاطین‌ مغرب‌، برای‌ دو سال‌ مغرب‌ ادنى‌ را به‌ زیر فرمان‌ خود درآورد، و ابن‌ خلدون‌ به‌ سبب‌ پایگاه‌ اجتماعى‌ خانواده‌اش‌ و آمادگى‌ علمى‌ توانست‌ از دانشمندان‌ برجسته‌ای‌ كه‌ سلطان‌ مغرب‌ در دربار خود گرد آورده‌ بود، نیك‌ بهره‌ برگیرد. وی‌ در زندگى‌نامه خود از این‌ رویداد به‌ عنوان‌ یكى‌ از حوادث‌ فراموش‌ ناشدنى‌ یاد كرده‌ است‌. آشنایى‌ او با یكى‌ از همین‌ دانشمندان‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ آبلى‌ (د 757ق‌/1356م‌) در پرورش‌ اندیشه‌ و توجه‌ او به‌ فلسفه‌ و منطق‌، تأثیری‌ ژرف‌ نهاد. در همین‌ زمان‌ طاعون‌ مرگباری‌ كه‌ در آسیا شیوع‌ یافته‌ بود، در 749ق‌ مغرب‌ را نیز فراگرفت‌ و از جمله‌ پدر و مادر و بسیاری‌ از استادان‌ ابن‌ خلدون‌ را روانه دیار نیستى‌ كرد. بازتاب‌ این‌ فاجعه‌ در زندگى‌نامه ابن‌ خلدون‌ از آن‌ رو كم‌رنگ‌ است‌ كه‌ وی‌ پیش‌تر در مقدمه، به‌ اندازه كافى‌ از آن‌ سخن‌ گفته‌ و آن‌ را عامل‌ مهمى‌ در جهت‌ انحطاط جوامع‌ بشری‌ دانسته‌ است‌.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>عبدالرحمان‌ در شهر تونس‌ (از سرزمین‌ افریقیه‌) چشم‌ به‌ جهان‌ گشود. او برخى‌ از مقدمات‌ را پیش‌ پدر آموخت‌ و برای‌ فراگیری‌ علوم‌ سنتى‌ نزد استادان‌ تونسى‌ به‌ شاگردی‌ نشست‌. او قرائت‌های‌ مختلف‌ قرآن‌ و نیز نحو و حدیث‌ و فقه‌ مالكى‌ را بیاموخت‌ و چندی‌ به‌ حفظ شعر پرداخت‌. وی‌ 16 ساله‌ بود كه‌ یك‌ حادثه سیاسى‌ بزرگ‌ در زادگاهش‌ روی‌ داد و در تربیت‌ علمى‌ او اثری‌ عمیق‌ نهاد. در 748ق‌/1347م‌ سلطان‌ [[ابوالحسن مرینی|ابوالحسن‌ مرینى‌]] (732- 749ق‌/ 1331- 1348م‌) سلطان‌ مغرب‌ اقصى‌، با استفاده‌ از ناتوانى‌ و كشمكش‌های‌ درونى‌ سلاطین‌ مغرب‌، برای‌ دو سال‌ مغرب‌ ادنى‌ را به‌ زیر فرمان‌ خود درآورد، و ابن‌ خلدون‌ به‌ سبب‌ پایگاه‌ اجتماعى‌ خانواده‌اش‌ و آمادگى‌ علمى‌ توانست‌ از دانشمندان‌ برجسته‌ای‌ كه‌ سلطان‌ مغرب‌ در دربار خود گرد آورده‌ بود، نیك‌ بهره‌ برگیرد. وی‌ در زندگى‌نامه خود از این‌ رویداد به‌ عنوان‌ یكى‌ از حوادث‌ فراموش‌ ناشدنى‌ یاد كرده‌ است‌. آشنایى‌ او با یكى‌ از همین‌ دانشمندان‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ آبلى‌ (د 757ق‌/1356م‌) در پرورش‌ اندیشه‌ و توجه‌ او به‌ فلسفه‌ و منطق‌، تأثیری‌ ژرف‌ نهاد. در همین‌ زمان‌ طاعون‌ مرگباری‌ كه‌ در آسیا شیوع‌ یافته‌ بود، در 749ق‌ مغرب‌ را نیز فراگرفت‌ و از جمله‌ پدر و مادر و بسیاری‌ از استادان‌ ابن‌ خلدون‌ را روانه دیار نیستى‌ كرد. بازتاب‌ این‌ فاجعه‌ در زندگى‌نامه ابن‌ خلدون‌ از آن‌ رو كم‌رنگ‌ است‌ كه‌ وی‌ پیش‌تر در مقدمه، به‌ اندازه كافى‌ از آن‌ سخن‌ گفته‌ و آن‌ را عامل‌ مهمى‌ در جهت‌ انحطاط جوامع‌ بشری‌ دانسته‌ است‌.</div></td></tr> </table>

Hbaghizadeh https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=794956&oldid=prev 2025-08-30T07:46:02Z

<p>جایگزینی متن - &#039; &#039; به &#039;&#039;</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۳۰ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۱۶</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l28">خط ۲۸:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۸:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| پیش از =  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| پیش از =  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| اساتید = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سلیمان‌ سطّى‌، ابومحمد بن‌ عبدالمهیمن‌ حضرمى‌، ابوالعباس‌ احمد زواوی‌</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| اساتید = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سلیمان‌ سطّى‌، ابومحمد بن‌ عبدالمهیمن‌ حضرمى‌، ابوالعباس‌ احمد زواوی‌</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| مشایخ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>=  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| مشایخ=  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| معاصرین = باعونى‌</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| معاصرین = باعونى‌</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| شاگردان = مقریزی‌، ابن‌ عماد اقفهسى‌، ابن‌ حجر عسقلانى‌</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| شاگردان = مقریزی‌، ابن‌ عماد اقفهسى‌، ابن‌ حجر عسقلانى‌</div></td></tr> <!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-751615:rev-794956 --> </table>

Hbaghizadeh https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=751615&oldid=prev 2024-09-01T06:10:15Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۱ سپتامبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۹:۴۰</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l149">خط ۱۴۹:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۴۹:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:زندگی‌نامه]]  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:زندگی‌نامه]]  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مقالات بازبینی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نشده2</del>]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:مقالات بازبینی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شده2 شهریور 1403</ins>]]</div></td></tr> <!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-751614:rev-751615 --> </table>

Hbaghizadeh https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=751614&oldid=prev 2024-09-01T06:09:50Z

<p></p> <a href="https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&amp;diff=751614&amp;oldid=751187">نمایش تغییرات</a>

Hbaghizadeh https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=751187&oldid=prev 2024-08-31T10:40:25Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۳۱ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۱۴:۱۰</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l42">خط ۴۲:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۴۲:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| کد مؤلف = AUTHORCODE01863AUTHORCODE</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| کد مؤلف = AUTHORCODE01863AUTHORCODE</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>}}</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">{{کاربردهای دیگر|ابن خلدون (ابهام‌زدایی)}}</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌''' (اول‌ رمضان‌ 732- 808ق‌/27 مه 1332-1406)، ملقب‌ به‌ '''ولى‌الدین'''، جامعه‌شناس‌، سیاست‌مدار، متفكر، مورخ‌ و قاضى‌ مالكى‌ مذهب‌.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌''' (اول‌ رمضان‌ 732- 808ق‌/27 مه 1332-1406)، ملقب‌ به‌ '''ولى‌الدین'''، جامعه‌شناس‌، سیاست‌مدار، متفكر، مورخ‌ و قاضى‌ مالكى‌ مذهب‌.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> </table>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=750259&oldid=prev 2024-08-30T07:03:28Z

<p>Hbaghizadeh صفحهٔ <a href="/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%A7%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF" class="mw-redirect" title="ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد">ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد</a> را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به <a href="/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF" title="ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد">ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد</a> منتقل کرد</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۳۰ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۱۰:۳۳</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="fa"><div class="mw-diff-empty">(بدون تفاوت)</div> </td></tr></table>

Hbaghizadeh https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=750236&oldid=prev 2024-08-29T14:58:17Z

<p><span dir="auto"><span class="autocomment">ب‌</span></span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۹ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۱۸:۲۸</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l114">خط ۱۱۴:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۱۴:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابن‌ خلدون‌ اثر نخستین‌ را كتاب‌ «العبر و دیوان‌المبتدإ و الخبر في‌ أیام‌العرب‌ و العجم‌ و البربر و من‌ عاصرهم‌ من‌ ذوي‌السلطان‌ الأكبر» نامیده‌ است‌ یعنى‌ آن‌ را «تاریخ‌ نوع‌ بشر به‌ طور جامع‌ و كامل‌» معرفى‌ مى‌كند. ابن‌ خلدون‌ در فراغت‌ كامل‌ از اشتغالات‌ سیاسى‌ و در عزلت‌ قلعه ابن‌ سلامه‌ آغاز به‌ تألیف‌ این‌ تاریخ‌ كرد. او با تألیف‌ این‌ اثر مى‌خواست‌ پاسخى‌ برای‌ چراهای‌ بسیاری‌ كه‌ تجربه روزمره‌ و مشهوداتش‌ پیش‌ مى‌آورد، بیابد و اثری‌ بیافریند كه‌ به‌ منزله اصل‌ و مرجعى‌ باشد برای‌ مورخان‌ آینده‌ تا از آن‌ به‌ عنوان‌ نمونه‌ و سرمشق‌ خویش‌ بهره‌ گیرند.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابن‌ خلدون‌ اثر نخستین‌ را كتاب‌ «العبر و دیوان‌المبتدإ و الخبر في‌ أیام‌العرب‌ و العجم‌ و البربر و من‌ عاصرهم‌ من‌ ذوي‌السلطان‌ الأكبر» نامیده‌ است‌ یعنى‌ آن‌ را «تاریخ‌ نوع‌ بشر به‌ طور جامع‌ و كامل‌» معرفى‌ مى‌كند. ابن‌ خلدون‌ در فراغت‌ كامل‌ از اشتغالات‌ سیاسى‌ و در عزلت‌ قلعه ابن‌ سلامه‌ آغاز به‌ تألیف‌ این‌ تاریخ‌ كرد. او با تألیف‌ این‌ اثر مى‌خواست‌ پاسخى‌ برای‌ چراهای‌ بسیاری‌ كه‌ تجربه روزمره‌ و مشهوداتش‌ پیش‌ مى‌آورد، بیابد و اثری‌ بیافریند كه‌ به‌ منزله اصل‌ و مرجعى‌ باشد برای‌ مورخان‌ آینده‌ تا از آن‌ به‌ عنوان‌ نمونه‌ و سرمشق‌ خویش‌ بهره‌ گیرند.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ابن‌ خلدون‌ </del>در ضمن‌ گزارش‌ تاریخ‌ مغرب‌ در گذشته نزدیك‌ به‌ زمان‌ خود، جز نقل‌ از منابع‌ مكتوب‌، روایات‌ بسیاری‌ از استادش‌ آبلى‌ مى‌آورد. نكته اخیر را با توجه‌ به‌ فاصله زمانى‌ میان‌ دوره شاگردی‌ ابن‌ خلدون‌ نزد آبلى‌ و عزلت‌ در قلعه ابن‌ سلامه‌ (بیش‌ از 20 سال‌) شاید بتوان‌ به‌ عنوان‌ یكى‌ از مراحل‌ اوّلیه تكوین‌ اندیشه تاریخى‌ یا التفات‌ به‌ تاریخ‌ در ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ تلقى‌ كرد. وانگهى‌، هر چند تاریخ‌ غیردینى‌ در هیچ‌ مدرسه‌ای‌ در قلمرو اسلامى‌ عرضه‌ نمى‌شد و تاریخ‌ در میان‌ مسلمانان‌ نیز چون‌ جوامع‌ یونانى‌ و لاتینى‌ جنبه واقعه‌نگاری‌ و داستان‌سرایى‌ داشته‌ است‌، اما كثرت‌ نوشته‌های‌ تاریخى‌ مسلمانان‌ در سده‌های‌ میانى‌ مؤید آن‌ است‌ كه‌ در آن‌ اعصار، دنیای‌ اسلامى‌ بسى‌ بیش‌ از مناطق‌ دیگر مستعد پرورش‌ فكر تاریخى‌ بوده‌ است و پیش‌ از ابن‌ خلدون‌ در شمال‌ غرب‌ افریقا اندیشه‌هایى‌ شبیه‌ افكار وی‌ به‌ شكلى‌ ابتدایى‌ مطرح‌ بوده‌ است‌. در وهله نخست‌، گذشته مغرب‌ بود كه‌ ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ را به‌ خود مى‌كشید تا حال‌ را در پرتو آن‌ دریابد. بررسى‌ گذشته‌، خود مشكلاتى‌ پیش‌ مى‌آورد كه‌ جز با تعمق‌ در پدیده‌ها و تحولات‌ معاصر، راه‌بردن‌ به‌ حل‌ آن‌ میسر نبود.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">وی </ins>در ضمن‌ گزارش‌ تاریخ‌ مغرب‌ در گذشته نزدیك‌ به‌ زمان‌ خود، جز نقل‌ از منابع‌ مكتوب‌، روایات‌ بسیاری‌ از استادش‌ آبلى‌ مى‌آورد. نكته اخیر را با توجه‌ به‌ فاصله زمانى‌ میان‌ دوره شاگردی‌ ابن‌ خلدون‌ نزد آبلى‌ و عزلت‌ در قلعه ابن‌ سلامه‌ (بیش‌ از 20 سال‌) شاید بتوان‌ به‌ عنوان‌ یكى‌ از مراحل‌ اوّلیه تكوین‌ اندیشه تاریخى‌ یا التفات‌ به‌ تاریخ‌ در ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ تلقى‌ كرد. وانگهى‌، هر چند تاریخ‌ غیردینى‌ در هیچ‌ مدرسه‌ای‌ در قلمرو اسلامى‌ عرضه‌ نمى‌شد و تاریخ‌ در میان‌ مسلمانان‌ نیز چون‌ جوامع‌ یونانى‌ و لاتینى‌ جنبه واقعه‌نگاری‌ و داستان‌سرایى‌ داشته‌ است‌، اما كثرت‌ نوشته‌های‌ تاریخى‌ مسلمانان‌ در سده‌های‌ میانى‌ مؤید آن‌ است‌ كه‌ در آن‌ اعصار، دنیای‌ اسلامى‌ بسى‌ بیش‌ از مناطق‌ دیگر مستعد پرورش‌ فكر تاریخى‌ بوده‌ است و پیش‌ از ابن‌ خلدون‌ در شمال‌ غرب‌ افریقا اندیشه‌هایى‌ شبیه‌ افكار وی‌ به‌ شكلى‌ ابتدایى‌ مطرح‌ بوده‌ است‌. در وهله نخست‌، گذشته مغرب‌ بود كه‌ ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ را به‌ خود مى‌كشید تا حال‌ را در پرتو آن‌ دریابد. بررسى‌ گذشته‌، خود مشكلاتى‌ پیش‌ مى‌آورد كه‌ جز با تعمق‌ در پدیده‌ها و تحولات‌ معاصر، راه‌بردن‌ به‌ حل‌ آن‌ میسر نبود.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>توجه‌ به‌ تاریخ‌، به‌ عنوان‌ وسیله‌ای‌ برای‌ حل‌ مشكل‌ زمان‌ حال‌، آن‌ را معنى‌دارتر از تاریخ‌ سنتى‌ مى‌كند و اشكال‌های‌ تاریخ‌ نگاری‌ سنتى‌ و اخبار تاریخى‌ را پیش‌ مى‌كشد كه‌ مستلزم‌ پیدا كردن‌ معیار و محكى‌ برای‌ تشخیص‌ صحیح‌ و سقیم‌ و غث‌ و سمین‌ آن‌ است‌. بر این‌ اساس‌، پیش‌ از پرداختن‌ به‌ علم‌ تاریخ‌ باید مبانى‌ آن‌ را مطرح‌ كرد. این‌ استدلال‌ ذهنى‌، موجب‌ تركیب‌ و فصل‌بندی‌ «شگفت‌» و بى‌سابقه تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ شده‌ است‌. او تألیف‌ خود را بر یك‌ مقدمه‌ (در معنای‌ عام‌ آن‌، پیش‌ گفتار) و 3 كتاب‌ قرار داده‌ است‌: مقدمه‌، در فضیلت‌ دانش‌ تاریخ‌ و تحقیق‌ روش‌های‌ آن‌ و اشاره‌ به‌ اغلاط مورخان‌؛ كتاب‌ نخست‌، در اجتماع‌ و تمدن‌ و یادكردن‌ عوارض‌ ذاتى‌ آن‌...؛ كتاب‌ دوم‌، در اخبار عرب‌ و قبیله‌ها و دولت‌های‌ آن‌... و برخى‌ از ملت‌ها و دولت‌های‌ مشهور كه‌ با ایشان‌ هم‌زمان‌ بوده‌اند...؛ كتاب‌ سوم‌، در اخبار بربر... و كشورها و دولت‌هایى‌ كه‌ آن‌ قوم‌ به‌ویژه‌ در دیار مغرب‌ تشكیل‌ داده‌اند. مقدمه‌ و كتاب‌ نخست‌ همان‌ است‌ كه‌ اصطلاحاً به‌ مقدمه ابن‌ خلدون‌ معروف‌ شده‌ و تقریباً یك‌ هفتم‌ كل‌ اثر تاریخى‌ او را دربرمى‌گیرد (ج‌ 1 از چاپ‌ 7 جلدی‌ تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌).</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>توجه‌ به‌ تاریخ‌، به‌ عنوان‌ وسیله‌ای‌ برای‌ حل‌ مشكل‌ زمان‌ حال‌، آن‌ را معنى‌دارتر از تاریخ‌ سنتى‌ مى‌كند و اشكال‌های‌ تاریخ‌ نگاری‌ سنتى‌ و اخبار تاریخى‌ را پیش‌ مى‌كشد كه‌ مستلزم‌ پیدا كردن‌ معیار و محكى‌ برای‌ تشخیص‌ صحیح‌ و سقیم‌ و غث‌ و سمین‌ آن‌ است‌. بر این‌ اساس‌، پیش‌ از پرداختن‌ به‌ علم‌ تاریخ‌ باید مبانى‌ آن‌ را مطرح‌ كرد. این‌ استدلال‌ ذهنى‌، موجب‌ تركیب‌ و فصل‌بندی‌ «شگفت‌» و بى‌سابقه تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ شده‌ است‌. او تألیف‌ خود را بر یك‌ مقدمه‌ (در معنای‌ عام‌ آن‌، پیش‌ گفتار) و 3 كتاب‌ قرار داده‌ است‌: مقدمه‌، در فضیلت‌ دانش‌ تاریخ‌ و تحقیق‌ روش‌های‌ آن‌ و اشاره‌ به‌ اغلاط مورخان‌؛ كتاب‌ نخست‌، در اجتماع‌ و تمدن‌ و یادكردن‌ عوارض‌ ذاتى‌ آن‌...؛ كتاب‌ دوم‌، در اخبار عرب‌ و قبیله‌ها و دولت‌های‌ آن‌... و برخى‌ از ملت‌ها و دولت‌های‌ مشهور كه‌ با ایشان‌ هم‌زمان‌ بوده‌اند...؛ كتاب‌ سوم‌، در اخبار بربر... و كشورها و دولت‌هایى‌ كه‌ آن‌ قوم‌ به‌ویژه‌ در دیار مغرب‌ تشكیل‌ داده‌اند. مقدمه‌ و كتاب‌ نخست‌ همان‌ است‌ كه‌ اصطلاحاً به‌ مقدمه ابن‌ خلدون‌ معروف‌ شده‌ و تقریباً یك‌ هفتم‌ كل‌ اثر تاریخى‌ او را دربرمى‌گیرد (ج‌ 1 از چاپ‌ 7 جلدی‌ تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌).</div></td></tr> <!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-750235:rev-750236 --> </table>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=750235&oldid=prev 2024-08-29T14:57:07Z

<p><span dir="auto"><span class="autocomment">ب‌</span></span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۹ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۱۸:۲۷</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l111">خط ۱۱۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۱۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>===ب‌===  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>===ب‌===  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>آثاری‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از دست‌ شستن‌ از سیاست‌ نوشته‌ و به‌ لحاظ اهمیتشان‌ در زندگى‌نامه خود از آنها یاد كرده‌ است‌؛ و اساساً ابن‌ خلدون‌ به‌ واسطه نگارش‌ آنها پرآوازه‌ گشته‌ است‌. با توجه‌ به‌ رابطه درونى‌ و موضوعى‌ این‌ آثار و پیوستگى‌ طرحى‌ كه‌ آنها را پدید آورده‌ است‌، باید آنها را در كنار هم‌ مورد بحث‌ قرار داد. این‌ آثار عبارتند از كتاب‌ «العبر» و «التعریف‌».</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>آثاری‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از دست‌ شستن‌ از سیاست‌ نوشته‌ و به‌ لحاظ اهمیتشان‌ در زندگى‌نامه خود از آنها یاد كرده‌ است‌؛ و اساساً ابن‌ خلدون‌ به‌ واسطه نگارش‌ آنها پرآوازه‌ گشته‌ است‌. با توجه‌ به‌ رابطه درونى‌ و موضوعى‌ این‌ آثار و پیوستگى‌ طرحى‌ كه‌ آنها را پدید آورده‌ است‌، باید آنها را در كنار هم‌ مورد بحث‌ قرار داد. این‌ آثار عبارتند از كتاب‌ «العبر» و «التعریف‌».</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابن‌ خلدون‌ اثر نخستین‌ را كتاب‌ «العبر و دیوان‌المبتدإ و الخبر في‌ أیام‌العرب‌ و العجم‌ و البربر و من‌ عاصرهم‌ من‌ ذوي‌السلطان‌ الأكبر» نامیده‌ است‌ یعنى‌ آن‌ را «تاریخ‌ نوع‌ بشر به‌ طور جامع‌ و كامل‌» معرفى‌ مى‌كند. ابن‌ خلدون‌ در فراغت‌ كامل‌ از اشتغالات‌ سیاسى‌ و در عزلت‌ قلعه ابن‌ سلامه‌ آغاز به‌ تألیف‌ این‌ تاریخ‌ كرد. او با تألیف‌ این‌ اثر مى‌خواست‌ پاسخى‌ برای‌ چراهای‌ بسیاری‌ كه‌ تجربه روزمره‌ و مشهوداتش‌ پیش‌ مى‌آورد، بیابد و اثری‌ بیافریند كه‌ به‌ منزله اصل‌ و مرجعى‌ باشد برای‌ مورخان‌ آینده‌ تا از آن‌ به‌ عنوان‌ نمونه‌ و سرمشق‌ خویش‌ بهره‌ گیرند.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابن‌ خلدون‌ اثر نخستین‌ را كتاب‌ «العبر و دیوان‌المبتدإ و الخبر في‌ أیام‌العرب‌ و العجم‌ و البربر و من‌ عاصرهم‌ من‌ ذوي‌السلطان‌ الأكبر» نامیده‌ است‌ یعنى‌ آن‌ را «تاریخ‌ نوع‌ بشر به‌ طور جامع‌ و كامل‌» معرفى‌ مى‌كند. ابن‌ خلدون‌ در فراغت‌ كامل‌ از اشتغالات‌ سیاسى‌ و در عزلت‌ قلعه ابن‌ سلامه‌ آغاز به‌ تألیف‌ این‌ تاریخ‌ كرد. او با تألیف‌ این‌ اثر مى‌خواست‌ پاسخى‌ برای‌ چراهای‌ بسیاری‌ كه‌ تجربه روزمره‌ و مشهوداتش‌ پیش‌ مى‌آورد، بیابد و اثری‌ بیافریند كه‌ به‌ منزله اصل‌ و مرجعى‌ باشد برای‌ مورخان‌ آینده‌ تا از آن‌ به‌ عنوان‌ نمونه‌ و سرمشق‌ خویش‌ بهره‌ گیرند.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابن‌ خلدون‌ در ضمن‌ گزارش‌ تاریخ‌ مغرب‌ در گذشته نزدیك‌ به‌ زمان‌ خود، جز نقل‌ از منابع‌ مكتوب‌، روایات‌ بسیاری‌ از استادش‌ آبلى‌ مى‌آورد. نكته اخیر را با توجه‌ به‌ فاصله زمانى‌ میان‌ دوره شاگردی‌ ابن‌ خلدون‌ نزد آبلى‌ و عزلت‌ در قلعه ابن‌ سلامه‌ (بیش‌ از 20 سال‌) شاید بتوان‌ به‌ عنوان‌ یكى‌ از مراحل‌ اوّلیه تكوین‌ اندیشه تاریخى‌ یا التفات‌ به‌ تاریخ‌ در ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ تلقى‌ كرد. وانگهى‌، هر چند تاریخ‌ غیردینى‌ در هیچ‌ مدرسه‌ای‌ در قلمرو اسلامى‌ عرضه‌ نمى‌شد و تاریخ‌ در میان‌ مسلمانان‌ نیز چون‌ جوامع‌ یونانى‌ و لاتینى‌ جنبه واقعه‌نگاری‌ و داستان‌سرایى‌ داشته‌ است‌، اما كثرت‌ نوشته‌های‌ تاریخى‌ مسلمانان‌ در سده‌های‌ میانى‌ مؤید آن‌ است‌ كه‌ در آن‌ اعصار، دنیای‌ اسلامى‌ بسى‌ بیش‌ از مناطق‌ دیگر مستعد پرورش‌ فكر تاریخى‌ بوده‌ است و پیش‌ از ابن‌ خلدون‌ در شمال‌ غرب‌ افریقا اندیشه‌هایى‌ شبیه‌ افكار وی‌ به‌ شكلى‌ ابتدایى‌ مطرح‌ بوده‌ است‌. در وهله نخست‌، گذشته مغرب‌ بود كه‌ ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ را به‌ خود مى‌كشید تا حال‌ را در پرتو آن‌ دریابد. بررسى‌ گذشته‌، خود مشكلاتى‌ پیش‌ مى‌آورد كه‌ جز با تعمق‌ در پدیده‌ها و تحولات‌ معاصر، راه‌بردن‌ به‌ حل‌ آن‌ میسر نبود.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابن‌ خلدون‌ در ضمن‌ گزارش‌ تاریخ‌ مغرب‌ در گذشته نزدیك‌ به‌ زمان‌ خود، جز نقل‌ از منابع‌ مكتوب‌، روایات‌ بسیاری‌ از استادش‌ آبلى‌ مى‌آورد. نكته اخیر را با توجه‌ به‌ فاصله زمانى‌ میان‌ دوره شاگردی‌ ابن‌ خلدون‌ نزد آبلى‌ و عزلت‌ در قلعه ابن‌ سلامه‌ (بیش‌ از 20 سال‌) شاید بتوان‌ به‌ عنوان‌ یكى‌ از مراحل‌ اوّلیه تكوین‌ اندیشه تاریخى‌ یا التفات‌ به‌ تاریخ‌ در ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ تلقى‌ كرد. وانگهى‌، هر چند تاریخ‌ غیردینى‌ در هیچ‌ مدرسه‌ای‌ در قلمرو اسلامى‌ عرضه‌ نمى‌شد و تاریخ‌ در میان‌ مسلمانان‌ نیز چون‌ جوامع‌ یونانى‌ و لاتینى‌ جنبه واقعه‌نگاری‌ و داستان‌سرایى‌ داشته‌ است‌، اما كثرت‌ نوشته‌های‌ تاریخى‌ مسلمانان‌ در سده‌های‌ میانى‌ مؤید آن‌ است‌ كه‌ در آن‌ اعصار، دنیای‌ اسلامى‌ بسى‌ بیش‌ از مناطق‌ دیگر مستعد پرورش‌ فكر تاریخى‌ بوده‌ است و پیش‌ از ابن‌ خلدون‌ در شمال‌ غرب‌ افریقا اندیشه‌هایى‌ شبیه‌ افكار وی‌ به‌ شكلى‌ ابتدایى‌ مطرح‌ بوده‌ است‌. در وهله نخست‌، گذشته مغرب‌ بود كه‌ ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ را به‌ خود مى‌كشید تا حال‌ را در پرتو آن‌ دریابد. بررسى‌ گذشته‌، خود مشكلاتى‌ پیش‌ مى‌آورد كه‌ جز با تعمق‌ در پدیده‌ها و تحولات‌ معاصر، راه‌بردن‌ به‌ حل‌ آن‌ میسر نبود.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>توجه‌ به‌ تاریخ‌، به‌ عنوان‌ وسیله‌ای‌ برای‌ حل‌ مشكل‌ زمان‌ حال‌، آن‌ را معنى‌دارتر از تاریخ‌ سنتى‌ مى‌كند و اشكال‌های‌ تاریخ‌ نگاری‌ سنتى‌ و اخبار تاریخى‌ را پیش‌ مى‌كشد كه‌ مستلزم‌ پیدا كردن‌ معیار و محكى‌ برای‌ تشخیص‌ صحیح‌ و سقیم‌ و غث‌ و سمین‌ آن‌ است‌. بر این‌ اساس‌، پیش‌ از پرداختن‌ به‌ علم‌ تاریخ‌ باید مبانى‌ آن‌ را مطرح‌ كرد. این‌ استدلال‌ ذهنى‌، موجب‌ تركیب‌ و فصل‌بندی‌ «شگفت‌» و بى‌سابقه تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ شده‌ است‌. او تألیف‌ خود را بر یك‌ مقدمه‌ (در معنای‌ عام‌ آن‌، پیش‌ گفتار) و 3 كتاب‌ قرار داده‌ است‌: مقدمه‌، در فضیلت‌ دانش‌ تاریخ‌ و تحقیق‌ روش‌های‌ آن‌ و اشاره‌ به‌ اغلاط مورخان‌؛ كتاب‌ نخست‌، در اجتماع‌ و تمدن‌ و یادكردن‌ عوارض‌ ذاتى‌ آن‌...؛ كتاب‌ دوم‌، در اخبار عرب‌ و قبیله‌ها و دولت‌های‌ آن‌... و برخى‌ از ملت‌ها و دولت‌های‌ مشهور كه‌ با ایشان‌ هم‌زمان‌ بوده‌اند...؛ كتاب‌ سوم‌، در اخبار بربر... و كشورها و دولت‌هایى‌ كه‌ آن‌ قوم‌ به‌ویژه‌ در دیار مغرب‌ تشكیل‌ داده‌اند. مقدمه‌ و كتاب‌ نخست‌ همان‌ است‌ كه‌ اصطلاحاً به‌ مقدمه ابن‌ خلدون‌ معروف‌ شده‌ و تقریباً یك‌ هفتم‌ كل‌ اثر تاریخى‌ او را دربرمى‌گیرد (ج‌ 1 از چاپ‌ 7 جلدی‌ تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌).</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>توجه‌ به‌ تاریخ‌، به‌ عنوان‌ وسیله‌ای‌ برای‌ حل‌ مشكل‌ زمان‌ حال‌، آن‌ را معنى‌دارتر از تاریخ‌ سنتى‌ مى‌كند و اشكال‌های‌ تاریخ‌ نگاری‌ سنتى‌ و اخبار تاریخى‌ را پیش‌ مى‌كشد كه‌ مستلزم‌ پیدا كردن‌ معیار و محكى‌ برای‌ تشخیص‌ صحیح‌ و سقیم‌ و غث‌ و سمین‌ آن‌ است‌. بر این‌ اساس‌، پیش‌ از پرداختن‌ به‌ علم‌ تاریخ‌ باید مبانى‌ آن‌ را مطرح‌ كرد. این‌ استدلال‌ ذهنى‌، موجب‌ تركیب‌ و فصل‌بندی‌ «شگفت‌» و بى‌سابقه تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ شده‌ است‌. او تألیف‌ خود را بر یك‌ مقدمه‌ (در معنای‌ عام‌ آن‌، پیش‌ گفتار) و 3 كتاب‌ قرار داده‌ است‌: مقدمه‌، در فضیلت‌ دانش‌ تاریخ‌ و تحقیق‌ روش‌های‌ آن‌ و اشاره‌ به‌ اغلاط مورخان‌؛ كتاب‌ نخست‌، در اجتماع‌ و تمدن‌ و یادكردن‌ عوارض‌ ذاتى‌ آن‌...؛ كتاب‌ دوم‌، در اخبار عرب‌ و قبیله‌ها و دولت‌های‌ آن‌... و برخى‌ از ملت‌ها و دولت‌های‌ مشهور كه‌ با ایشان‌ هم‌زمان‌ بوده‌اند...؛ كتاب‌ سوم‌، در اخبار بربر... و كشورها و دولت‌هایى‌ كه‌ آن‌ قوم‌ به‌ویژه‌ در دیار مغرب‌ تشكیل‌ داده‌اند. مقدمه‌ و كتاب‌ نخست‌ همان‌ است‌ كه‌ اصطلاحاً به‌ مقدمه ابن‌ خلدون‌ معروف‌ شده‌ و تقریباً یك‌ هفتم‌ كل‌ اثر تاریخى‌ او را دربرمى‌گیرد (ج‌ 1 از چاپ‌ 7 جلدی‌ تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌).</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابن‌ خلدون‌ نخستین‌ نسخه تنقیح‌ شده‌ اثرش‌ را از قلعه ابن‌ سلامه‌ برای‌ سلطان‌ تونس‌ ابوالعباس‌ حفصى‌ ارسال‌ و به‌ او اهدا كرد.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابن‌ خلدون‌ نخستین‌ نسخه تنقیح‌ شده‌ اثرش‌ را از قلعه ابن‌ سلامه‌ برای‌ سلطان‌ تونس‌ ابوالعباس‌ حفصى‌ ارسال‌ و به‌ او اهدا كرد.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>«التعریف‌» نه‌تنها از لحاظ آگاهى‌ به‌ وقایع‌ تاریخى‌ و اسناد مندرج‌ در آن‌، برای‌ تاریخ‌ سیاسى‌ و فكری‌ و ادبى‌ روزگار ابن‌ خلدون‌ اهمیت‌ دارد، بلكه‌ مطمئن‌ترین‌ وسیله‌ برای‌ یافتن‌ و تعقیب‌ مسیر اندیشه او در تألیف‌ مقدمه‌ است‌ و نصار در قسمتى‌ از تحقیق‌ خود به‌ این‌ كوشش‌ برخاسته‌ است. التعریف‌ از آغاز، جزئى‌ از تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ بوده‌ و تنها نامش‌ آن‌ را از دیگر بخش‌ها جدا مى‌كرده‌ است‌. در بعضى‌ نسخه‌های‌ این‌ اثر، كه‌ بعدها پرداخته‌ شده‌، عنوان‌ «رحلة» پسندیده‌تر نموده‌ و آن‌ را رحلة ابن‌ خلدون‌ نامیده‌اند. این‌ دوگانگى‌ عنوان‌ یك‌ اثر، بعدها عده‌ای‌ چون‌ بروكلمان‌ را به‌ متعدد و متفاوت‌ انگاشتن‌ آثار ابن‌ خلدون‌ در این‌ مورد كشاند، در حالى‌ كه‌ موضوع‌ این‌ عنوان‌ها یكى‌ بیش‌ نبوده‌ است‌.&lt;ref&gt; رحیم‌لو، یوسف‌، ج3، ص444-458&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>«التعریف‌» نه‌تنها از لحاظ آگاهى‌ به‌ وقایع‌ تاریخى‌ و اسناد مندرج‌ در آن‌، برای‌ تاریخ‌ سیاسى‌ و فكری‌ و ادبى‌ روزگار ابن‌ خلدون‌ اهمیت‌ دارد، بلكه‌ مطمئن‌ترین‌ وسیله‌ برای‌ یافتن‌ و تعقیب‌ مسیر اندیشه او در تألیف‌ مقدمه‌ است‌ و نصار در قسمتى‌ از تحقیق‌ خود به‌ این‌ كوشش‌ برخاسته‌ است. التعریف‌ از آغاز، جزئى‌ از تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ بوده‌ و تنها نامش‌ آن‌ را از دیگر بخش‌ها جدا مى‌كرده‌ است‌. در بعضى‌ نسخه‌های‌ این‌ اثر، كه‌ بعدها پرداخته‌ شده‌، عنوان‌ «رحلة» پسندیده‌تر نموده‌ و آن‌ را رحلة ابن‌ خلدون‌ نامیده‌اند. این‌ دوگانگى‌ عنوان‌ یك‌ اثر، بعدها عده‌ای‌ چون‌ بروكلمان‌ را به‌ متعدد و متفاوت‌ انگاشتن‌ آثار ابن‌ خلدون‌ در این‌ مورد كشاند، در حالى‌ كه‌ موضوع‌ این‌ عنوان‌ها یكى‌ بیش‌ نبوده‌ است‌.&lt;ref&gt; رحیم‌لو، یوسف‌، ج3، ص444-458&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==پانویس==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==پانویس==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;references/&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;references/&gt;</div></td></tr> <!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-750234:rev-750235 --> </table>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=750234&oldid=prev 2024-08-29T14:56:17Z

<p><span dir="auto"><span class="autocomment">الف</span></span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۹ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۱۸:۲۶</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l101">خط ۱۰۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۰۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>خلاصه‌ای‌ در منطق؛ رساله‌ای‌ در حساب‌؛ شرح‌ قصیدة البردة؛ شرح‌ الرّجز ابن‌ خطیب‌ در اصول‌ فقه؛، تلخیص‌ چند اثر از ابن‌ رشد و تلخیص‌ المحصّل‌ فخر رازی‌ با عنوان‌ لباب‌المحصل‌ في‌ أصول‌الدین‌.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>خلاصه‌ای‌ در منطق؛ رساله‌ای‌ در حساب‌؛ شرح‌ قصیدة البردة؛ شرح‌ الرّجز ابن‌ خطیب‌ در اصول‌ فقه؛، تلخیص‌ چند اثر از ابن‌ رشد و تلخیص‌ المحصّل‌ فخر رازی‌ با عنوان‌ لباب‌المحصل‌ في‌ أصول‌الدین‌.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابن‌ خطیب‌ در ضمن‌ بیان‌ این‌ آثار، نثرنویسى‌ ابن‌ خلدون‌ را از حیث‌ شیوه‌ و محتوا ستوده‌ است‌. هر چند ابن‌ خلدون‌ در زندگى‌نامه خود از این‌ آثار نام‌ نبرده‌، اما نام‌ آنها در فهرست‌های‌ كتاب‌شناسى‌ اسلامى‌ ادوار بعد آمده‌ و یك‌ اثر دیگر نیز با عنوان‌ شرح‌ قصیدة ابن‌ عبدون‌ بر آنها افزوده‌ شده‌ است‌، ولى‌ هیچ‌یك‌ از آثار مذكور جز لباب‌المحصّل‌ به‌ جای‌ نمانده‌ است‌. این‌ اثر در 1952م‌ به‌ كوشش‌ ل‌. روبیو در تطوان‌ (مراكش‌) چاپ‌ شده‌ است‌. ابن‌ خلدون‌ لباب‌ را به‌ اشاره آبلى‌، استاد مورد ستایش‌ خود، فراهم‌ آورده‌ است‌. توجه‌ ابن‌ خلدون‌ به‌ این‌ اثر نشان‌دهنده خصایل‌ اخلاقى‌ و فكری‌ بسیاری‌ است‌ كه‌ او هیچ‌گاه‌ یك‌سره‌ از آن‌ نگسست‌.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابن‌ خطیب‌ در ضمن‌ بیان‌ این‌ آثار، نثرنویسى‌ ابن‌ خلدون‌ را از حیث‌ شیوه‌ و محتوا ستوده‌ است‌. هر چند ابن‌ خلدون‌ در زندگى‌نامه خود از این‌ آثار نام‌ نبرده‌، اما نام‌ آنها در فهرست‌های‌ كتاب‌شناسى‌ اسلامى‌ ادوار بعد آمده‌ و یك‌ اثر دیگر نیز با عنوان‌ شرح‌ قصیدة ابن‌ عبدون‌ بر آنها افزوده‌ شده‌ است‌، ولى‌ هیچ‌یك‌ از آثار مذكور جز لباب‌المحصّل‌ به‌ جای‌ نمانده‌ است‌. این‌ اثر در 1952م‌ به‌ كوشش‌ ل‌. روبیو در تطوان‌ (مراكش‌) چاپ‌ شده‌ است‌. ابن‌ خلدون‌ لباب‌ را به‌ اشاره آبلى‌، استاد مورد ستایش‌ خود، فراهم‌ آورده‌ است‌. توجه‌ ابن‌ خلدون‌ به‌ این‌ اثر نشان‌دهنده خصایل‌ اخلاقى‌ و فكری‌ بسیاری‌ است‌ كه‌ او هیچ‌گاه‌ یك‌سره‌ از آن‌ نگسست‌.  </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دیگر نوشته‌های‌ یادشده ابن‌ خلدون‌ هم‌ ظاهراً همان‌ یادداشت‌های‌ دوران‌ تحصیل‌ یا جزوه‌های‌ تدریس‌ اوست‌ و شاید به‌ همین‌ دلیل‌ بوده‌ كه‌ از ذكر آنها در زندگى‌نامه خود چشم‌ پوشیده‌ است‌. برخى‌ گفته‌اند شاید علت‌ عدم‌ ذكر نام‌ این‌ آثار در «التعریف»‌ آن‌ بوده‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ آنها را دارای‌ اهمیت‌ و مایه مباهات‌ نمى‌دانسته‌ و به‌ بزرگى‌، تقدیم‌ نكرده‌ بوده‌ است‌. در شروح‌ او بر قصیدة البردة یا قصیدة ابن‌ عبدون‌ و الرجز ابن‌ خطیب‌ به‌ نظر نمى‌رسد كه‌ مطلب‌ نو و قابل‌ توجهى‌ یافت‌ شود. رساله او در حساب‌ هم‌ احتمالاً مشتمل‌ بر آن‌ مقدار از اطلاعات‌ بوده‌ كه‌ هر فقیهى‌ بدان‌ نیاز داشته‌ و ظاهراً خلاصه‌ای‌ از یك‌ رساله ابن‌ البناءِ مراكشى‌ یا مؤلفى‌ دیگر بوده‌ است‌.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دیگر نوشته‌های‌ یادشده ابن‌ خلدون‌ هم‌ ظاهراً همان‌ یادداشت‌های‌ دوران‌ تحصیل‌ یا جزوه‌های‌ تدریس‌ اوست‌ و شاید به‌ همین‌ دلیل‌ بوده‌ كه‌ از ذكر آنها در زندگى‌نامه خود چشم‌ پوشیده‌ است‌. برخى‌ گفته‌اند شاید علت‌ عدم‌ ذكر نام‌ این‌ آثار در «التعریف»‌ آن‌ بوده‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ آنها را دارای‌ اهمیت‌ و مایه مباهات‌ نمى‌دانسته‌ و به‌ بزرگى‌، تقدیم‌ نكرده‌ بوده‌ است‌. در شروح‌ او بر قصیدة البردة یا قصیدة ابن‌ عبدون‌ و الرجز ابن‌ خطیب‌ به‌ نظر نمى‌رسد كه‌ مطلب‌ نو و قابل‌ توجهى‌ یافت‌ شود. رساله او در حساب‌ هم‌ احتمالاً مشتمل‌ بر آن‌ مقدار از اطلاعات‌ بوده‌ كه‌ هر فقیهى‌ بدان‌ نیاز داشته‌ و ظاهراً خلاصه‌ای‌ از یك‌ رساله ابن‌ البناءِ مراكشى‌ یا مؤلفى‌ دیگر بوده‌ است‌.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله منطق‌ او نیز مى‌بایست‌ تلخیص‌ كتابى‌ در منطق‌ بوده‌ باشد، اما دانسته‌ نیست‌ كه‌ این‌ خلاصه‌ را بر اساس‌ نوشته كدام‌ مؤلف‌ تدوین‌ كرده‌ بوده‌ است‌. از آن‌جا كه‌ وی‌ برخى‌ از نوشته‌های‌ ابن‌ رشد را تلخیص‌ كرده‌، شاید بتوان‌ گفت‌ كه‌ این‌ رساله‌ هم‌ خلاصه‌ای‌ از یك‌ اثر این‌ فیلسوف‌ مغربى‌ بوده‌ است‌، ولى‌ از بررسى‌ نوشته‌های‌ ابن‌ خلدون‌ برمى‌آید كه‌ تأثیر ابن‌ رشد بر اندیشه وی‌ ناچیز است‌. از این‌ رو باید گفت‌: خلاصه‌های‌ ابن‌ خلدون‌ از آثار ابن‌ رشد، بیشتر ارزشى‌ محدود و آموزشى‌ داشته‌اند تا ارزش‌ فلسفى‌ خاص‌، و به‌ احتمال‌ قوی‌ صرفاً اقتباساتى‌ از خلاصه‌ها و شرح‌های‌ ابن‌ رشد بر ارغنون‌، طبیعت‌ و ماوراءالطبیعه ارسطو بوده‌اند.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله منطق‌ او نیز مى‌بایست‌ تلخیص‌ كتابى‌ در منطق‌ بوده‌ باشد، اما دانسته‌ نیست‌ كه‌ این‌ خلاصه‌ را بر اساس‌ نوشته كدام‌ مؤلف‌ تدوین‌ كرده‌ بوده‌ است‌. از آن‌جا كه‌ وی‌ برخى‌ از نوشته‌های‌ ابن‌ رشد را تلخیص‌ كرده‌، شاید بتوان‌ گفت‌ كه‌ این‌ رساله‌ هم‌ خلاصه‌ای‌ از یك‌ اثر این‌ فیلسوف‌ مغربى‌ بوده‌ است‌، ولى‌ از بررسى‌ نوشته‌های‌ ابن‌ خلدون‌ برمى‌آید كه‌ تأثیر ابن‌ رشد بر اندیشه وی‌ ناچیز است‌. از این‌ رو باید گفت‌: خلاصه‌های‌ ابن‌ خلدون‌ از آثار ابن‌ رشد، بیشتر ارزشى‌ محدود و آموزشى‌ داشته‌اند تا ارزش‌ فلسفى‌ خاص‌، و به‌ احتمال‌ قوی‌ صرفاً اقتباساتى‌ از خلاصه‌ها و شرح‌های‌ ابن‌ رشد بر ارغنون‌، طبیعت‌ و ماوراءالطبیعه ارسطو بوده‌اند.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اثر دیگری‌ به‌ نام‌ شفاءالسائل‌ لتهذیب‌المسائل‌ به‌ ابن‌ خلدون‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ كه‌ نه‌ در نوشته ابن‌ خطیب‌ از آن‌ یاد شده‌ است‌ و نه‌ در زندگى‌نامه خود مؤلف‌. این‌ كتاب‌ تنها در نوشته‌های‌ متأخّر جزو آثار ابن‌ خلدون‌ به‌ شمار آمده‌ است‌. طنجى‌، در مقدمه شفاء السائل‌، «یه‌ - یز»، نظرات‌ ابن‌ خلدون‌ را درباره دگرگونی‌های‌ تصوف‌ در مغرب‌ و نیز داوری‌ تند او پیرامون‌ این‌ جریان‌ فكری‌ و عملى‌ بازگو مى‌كند. این‌ اثر به‌ دنبال‌ مشاجره‌ای‌ سخت‌ كه‌ در پایان‌ نیمه دوم‌ سده 8ق‌/14م‌ میان‌ متصوفه اندلس‌ درگرفت‌، نوشته‌ شده‌ است‌. بحث‌ بر سر آن‌ بود كه‌ آیا نوشته‌های‌ صوفیه‌ و به‌ كار بستن‌ سخنان‌ ایشان‌ برای‌ وصول‌ به‌ معرفت‌ كافى‌ است‌ یا مرید در سیر و سلوك‌ برای‌ وصول،‌ نیازمند به‌ پیر و مراد است‌؟ ابواسحاق‌ ابراهیم‌ شاطبى‌ (د 790ق‌/1388م‌) در موضوع‌ این‌ مناقشه‌ از دانشمندان‌ فاس‌ فتوا خواست‌. ابن‌ خلدون‌، بى‌آن‌كه‌ از او خواسته‌ شود، پاسخ‌ خود را در كتاب‌ شفاءالسائل‌ تدوین‌ كرد. بررسى‌ تاریخى‌ ابن‌ خلدون‌ درباره این‌ مسأله،‌ كتاب‌ را به‌ صورت‌ مرجعى‌ برای‌ تحقیق‌ در تصوف‌ مغرب‌ درآورده‌ است‌. اقتباس‌ از إحیاء علوم‌الدین‌ غزالى‌ در این‌ كتاب‌ آشكار است‌.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اثر دیگری‌ به‌ نام‌ شفاءالسائل‌ لتهذیب‌المسائل‌ به‌ ابن‌ خلدون‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ كه‌ نه‌ در نوشته ابن‌ خطیب‌ از آن‌ یاد شده‌ است‌ و نه‌ در زندگى‌نامه خود مؤلف‌. این‌ كتاب‌ تنها در نوشته‌های‌ متأخّر جزو آثار ابن‌ خلدون‌ به‌ شمار آمده‌ است‌. طنجى‌، در مقدمه شفاء السائل‌، «یه‌ - یز»، نظرات‌ ابن‌ خلدون‌ را درباره دگرگونی‌های‌ تصوف‌ در مغرب‌ و نیز داوری‌ تند او پیرامون‌ این‌ جریان‌ فكری‌ و عملى‌ بازگو مى‌كند. این‌ اثر به‌ دنبال‌ مشاجره‌ای‌ سخت‌ كه‌ در پایان‌ نیمه دوم‌ سده 8ق‌/14م‌ میان‌ متصوفه اندلس‌ درگرفت‌، نوشته‌ شده‌ است‌. بحث‌ بر سر آن‌ بود كه‌ آیا نوشته‌های‌ صوفیه‌ و به‌ كار بستن‌ سخنان‌ ایشان‌ برای‌ وصول‌ به‌ معرفت‌ كافى‌ است‌ یا مرید در سیر و سلوك‌ برای‌ وصول،‌ نیازمند به‌ پیر و مراد است‌؟ ابواسحاق‌ ابراهیم‌ شاطبى‌ (د 790ق‌/1388م‌) در موضوع‌ این‌ مناقشه‌ از دانشمندان‌ فاس‌ فتوا خواست‌. ابن‌ خلدون‌، بى‌آن‌كه‌ از او خواسته‌ شود، پاسخ‌ خود را در كتاب‌ شفاءالسائل‌ تدوین‌ كرد. بررسى‌ تاریخى‌ ابن‌ خلدون‌ درباره این‌ مسأله،‌ كتاب‌ را به‌ صورت‌ مرجعى‌ برای‌ تحقیق‌ در تصوف‌ مغرب‌ درآورده‌ است‌. اقتباس‌ از إحیاء علوم‌الدین‌ غزالى‌ در این‌ كتاب‌ آشكار است‌.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>داوری‌ نهایى‌ ابن‌ خلدون‌ در مورد تصوف‌ با نظر علمای‌ گذشته‌ و معاصر وی‌ هماهنگ‌ است‌، اما در مقایسه‌ با نظری‌ كه‌ او خود در این‌ باره‌ در مقدمه، باز گفته‌ است‌ متناقض‌ است‌. به‌ همین‌ دلیل‌ است‌ كه‌ برخى‌ این‌ اثر را از آن‌ ابن‌ خلدون‌ ندانسته‌اند، اما طنجى‌ اختلاف‌ میان‌ نظرات‌ مندرج‌ در این‌ اثر را با نظرهای‌ مقدمه‌، معلول‌ گذشت‌ زمان‌ مى‌داند و معتقد است‌ كه‌ شفاءالسائل‌ در مغرب‌ و بین‌ سال‌های‌ 774 و 776ق‌/1372-1374م‌ نوشته‌ شده‌ است‌. طنجى‌ این‌ كتاب‌ را در 1957م‌ در استانبول‌ به‌ چاپ‌ رسانیده‌ و فتوای‌ كوتاه‌ و قاطع‌ ابن‌ خلدون‌ را در مورد تصوف‌، با نقل‌ از تنبیه‌الغبي‌ برهان‌الدین‌ ابراهیم‌ البقاعى‌ (د 885ق‌/ 1480م‌) و الرّدّ المتین‌ عبدالغنى‌ النابلسى‌ (د 1143ق‌/1731م‌) به‌ آن‌ ضمیمه‌ كرده‌ است. ابن‌ خلدون‌ در این‌ فتوا، متصوفه‌ را دو دسته‌ مى‌داند: پیروان‌ طریقه سنت‌ و پیروان‌ طریقه بدعت‌آمیز متأخّر. او كسانى‌ چون‌ ابن‌ عربى‌ و ابن‌ سبعین‌ و ابن‌ برجان‌ (د 536ق‌/1142م‌) را از دسته اخیر و آثارشان‌ را سوزاندنى‌ مى‌داند. در هر حال‌، این‌ اثر از نوشته‌های‌ كم‌ اهمیت‌ ابن‌ خلدون‌ به‌ شمار آمده‌ كه‌ در آن‌ برخى‌ از عقاید مذهبى‌ او و احیاناً بعضى‌ مطالب‌ كه‌ پاره‌ای‌ از مسائل‌ مقدمه‌ را توضیح‌ مى‌دهد و نیز فتوای‌ او پیرامون‌ تصوف‌ غیرسنتى‌ متأخر آمده‌ است‌</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>داوری‌ نهایى‌ ابن‌ خلدون‌ در مورد تصوف‌ با نظر علمای‌ گذشته‌ و معاصر وی‌ هماهنگ‌ است‌، اما در مقایسه‌ با نظری‌ كه‌ او خود در این‌ باره‌ در مقدمه، باز گفته‌ است‌ متناقض‌ است‌. به‌ همین‌ دلیل‌ است‌ كه‌ برخى‌ این‌ اثر را از آن‌ ابن‌ خلدون‌ ندانسته‌اند، اما طنجى‌ اختلاف‌ میان‌ نظرات‌ مندرج‌ در این‌ اثر را با نظرهای‌ مقدمه‌، معلول‌ گذشت‌ زمان‌ مى‌داند و معتقد است‌ كه‌ شفاءالسائل‌ در مغرب‌ و بین‌ سال‌های‌ 774 و 776ق‌/1372-1374م‌ نوشته‌ شده‌ است‌. طنجى‌ این‌ كتاب‌ را در 1957م‌ در استانبول‌ به‌ چاپ‌ رسانیده‌ و فتوای‌ كوتاه‌ و قاطع‌ ابن‌ خلدون‌ را در مورد تصوف‌، با نقل‌ از تنبیه‌الغبي‌ برهان‌الدین‌ ابراهیم‌ البقاعى‌ (د 885ق‌/ 1480م‌) و الرّدّ المتین‌ عبدالغنى‌ النابلسى‌ (د 1143ق‌/1731م‌) به‌ آن‌ ضمیمه‌ كرده‌ است. ابن‌ خلدون‌ در این‌ فتوا، متصوفه‌ را دو دسته‌ مى‌داند: پیروان‌ طریقه سنت‌ و پیروان‌ طریقه بدعت‌آمیز متأخّر. او كسانى‌ چون‌ ابن‌ عربى‌ و ابن‌ سبعین‌ و ابن‌ برجان‌ (د 536ق‌/1142م‌) را از دسته اخیر و آثارشان‌ را سوزاندنى‌ مى‌داند. در هر حال‌، این‌ اثر از نوشته‌های‌ كم‌ اهمیت‌ ابن‌ خلدون‌ به‌ شمار آمده‌ كه‌ در آن‌ برخى‌ از عقاید مذهبى‌ او و احیاناً بعضى‌ مطالب‌ كه‌ پاره‌ای‌ از مسائل‌ مقدمه‌ را توضیح‌ مى‌دهد و نیز فتوای‌ او پیرامون‌ تصوف‌ غیرسنتى‌ متأخر آمده‌ است‌</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>===ب‌===  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>===ب‌===  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>آثاری‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از دست‌ شستن‌ از سیاست‌ نوشته‌ و به‌ لحاظ اهمیتشان‌ در زندگى‌نامه خود از آنها یاد كرده‌ است‌؛ و اساساً ابن‌ خلدون‌ به‌ واسطه نگارش‌ آنها پرآوازه‌ گشته‌ است‌. با توجه‌ به‌ رابطه درونى‌ و موضوعى‌ این‌ آثار و پیوستگى‌ طرحى‌ كه‌ آنها را پدید آورده‌ است‌، باید آنها را در كنار هم‌ مورد بحث‌ قرار داد. این‌ آثار عبارتند از كتاب‌ «العبر» و «التعریف‌».</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>آثاری‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از دست‌ شستن‌ از سیاست‌ نوشته‌ و به‌ لحاظ اهمیتشان‌ در زندگى‌نامه خود از آنها یاد كرده‌ است‌؛ و اساساً ابن‌ خلدون‌ به‌ واسطه نگارش‌ آنها پرآوازه‌ گشته‌ است‌. با توجه‌ به‌ رابطه درونى‌ و موضوعى‌ این‌ آثار و پیوستگى‌ طرحى‌ كه‌ آنها را پدید آورده‌ است‌، باید آنها را در كنار هم‌ مورد بحث‌ قرار داد. این‌ آثار عبارتند از كتاب‌ «العبر» و «التعریف‌».</div></td></tr> <!-- diff cache key fawiki:diff::1.12:old-750233:rev-750234 --> </table>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=750233&oldid=prev 2024-08-29T14:55:30Z

<p><span dir="auto"><span class="autocomment">ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر</span></span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۹ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۱۸:۲۵</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l86">خط ۸۶:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۸۶:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>با مطرح‌ گشتن‌ مجدد ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر، شخصیت‌ او هم‌ مورد اظهار نظرهای‌ گوناگون‌ قرار گرفت‌. این‌ نظرها را كلاً مى‌توان‌ به‌ دو دسته مخالف‌ و موافق‌ تقسیم‌ كرد. انتقاد بزرگى‌ كه‌ بر ابن‌ خلدون‌ كرده‌اند، این‌ است‌ كه‌ وی‌ در دوره دوم‌ زندگانیش‌ مكرّراً موضع‌ سیاسى‌ خویش‌ را تغییر داده‌ است‌. زندگى‌نامه‌ای‌ كه‌ او از خود به‌ جا نهاده‌، حاكى‌ است‌ كه‌ چه‌ سان‌ با دگرگونى‌ اوضاع‌ او هم‌ به‌ آسانى‌ مخدوم‌ خود را عوض‌ مى‌كرد، یا از هم‌ پیمان‌ دیروز مى‌برید و با رقیبى‌ نیرومندتر هم‌دست‌ مى‌شد تا بر او بتازد، یا در توطئه‌های‌ پنهانى‌ دربارهای‌ مغرب‌ شركت‌ مى‌جست‌، یا اگر وضع‌ موطن‌ یا محل‌ خدمت‌ خود را مساعد نمى‌دید، به‌ جایى‌ دیگر رخت‌ برمى‌بست‌. این‌گونه‌ حركت‌ها موجب‌ شده‌ است‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ را فردی‌ فرصت‌طلب، جاه‌طلبى‌ بى‌اعتقاد به‌ اصول‌اخلاقى‌ و سیاست‌مدار متلونى‌ كه‌ میهن‌پرستى‌ را سخنى‌ بیهوده‌ مى‌دانست‌، بدانند. شاید این‌ همه‌ ناشى‌ از خصلت‌ خودپسندی‌ وی‌ باشد كه‌ برخى‌ آن‌ را در نگارش‌ «التعریف»‌ جلوه‌گر یافته‌اند. نصار بر آن‌ است‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ تحت‌ تأثیر محیط زندگیش‌ هیچ‌ پروای‌ آرمان‌گرایى‌ نداشته‌ و محرك‌ او در همه مراحل‌ حیات‌ فقط عامل‌ شخصى‌ بوده‌ است.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>با مطرح‌ گشتن‌ مجدد ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر، شخصیت‌ او هم‌ مورد اظهار نظرهای‌ گوناگون‌ قرار گرفت‌. این‌ نظرها را كلاً مى‌توان‌ به‌ دو دسته مخالف‌ و موافق‌ تقسیم‌ كرد. انتقاد بزرگى‌ كه‌ بر ابن‌ خلدون‌ كرده‌اند، این‌ است‌ كه‌ وی‌ در دوره دوم‌ زندگانیش‌ مكرّراً موضع‌ سیاسى‌ خویش‌ را تغییر داده‌ است‌. زندگى‌نامه‌ای‌ كه‌ او از خود به‌ جا نهاده‌، حاكى‌ است‌ كه‌ چه‌ سان‌ با دگرگونى‌ اوضاع‌ او هم‌ به‌ آسانى‌ مخدوم‌ خود را عوض‌ مى‌كرد، یا از هم‌ پیمان‌ دیروز مى‌برید و با رقیبى‌ نیرومندتر هم‌دست‌ مى‌شد تا بر او بتازد، یا در توطئه‌های‌ پنهانى‌ دربارهای‌ مغرب‌ شركت‌ مى‌جست‌، یا اگر وضع‌ موطن‌ یا محل‌ خدمت‌ خود را مساعد نمى‌دید، به‌ جایى‌ دیگر رخت‌ برمى‌بست‌. این‌گونه‌ حركت‌ها موجب‌ شده‌ است‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ را فردی‌ فرصت‌طلب، جاه‌طلبى‌ بى‌اعتقاد به‌ اصول‌اخلاقى‌ و سیاست‌مدار متلونى‌ كه‌ میهن‌پرستى‌ را سخنى‌ بیهوده‌ مى‌دانست‌، بدانند. شاید این‌ همه‌ ناشى‌ از خصلت‌ خودپسندی‌ وی‌ باشد كه‌ برخى‌ آن‌ را در نگارش‌ «التعریف»‌ جلوه‌گر یافته‌اند. نصار بر آن‌ است‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ تحت‌ تأثیر محیط زندگیش‌ هیچ‌ پروای‌ آرمان‌گرایى‌ نداشته‌ و محرك‌ او در همه مراحل‌ حیات‌ فقط عامل‌ شخصى‌ بوده‌ است.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در برابر این‌ گروه‌، دسته‌ای‌ دیگر از محققان‌ در عین‌ پذیرفتن‌ جاه‌طلبى‌، خودپسندی‌ و توطئه‌گری‌های‌ وی،‌ بعید مى‌دانند كه‌ این‌ رفتار برخاسته‌ از انگیزه‌هایى‌ شخصى‌ باشد. اینان‌ بر این‌ باورند كه‌ باید انگیزه‌های‌ اصلى‌ ماجراهای‌ زندگى‌ او را در جست‌وجوی‌ وی‌ برای‌ راه‌ نجاتى‌ برای‌ اسلام‌ از تباهى‌ دانست‌، هر چند خود در این‌ مورد بدین‌ نكته‌ تصریح‌ نكرده‌ است‌. توجیه‌كنندگان‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ از یك‌سو به‌ فقدان‌ مفهوم‌ وطن‌دوستى‌ در مغرب‌ سده 8ق‌/14م‌ متوسل‌ مى‌شوند و تصور مى‌كنند كه‌ در نظر ابن‌ خلدون‌ كشمكش‌ میان‌ مدعیان‌ قدرت‌ سیاسى‌ در مغرب‌ آن‌ روز جنبه تضاد فكری‌ و اعتقادی‌ نداشته‌ و منحصراً نتیجه تضاد منافع‌ و خودخواهی‌های‌ آنان‌ بوده‌ است‌ و از این‌ رو ابن‌ خلدون‌ كفایت‌ سیاسى‌ خود را در اختیار نیرویى‌ قرار مى‌داده‌ كه‌ سود بیشتری‌ از آن‌ عاید مى‌شده‌ است، و این‌ در حالى‌ است‌ كه‌ قراین‌ متعدد در زندگى‌ اجداد ابن‌ خلدون‌ و خود او حاكى‌ از دلبستگى‌ شدید آنان‌ به‌ مغرب‌ و وحدت‌ و نیرومندی‌ آن‌ است.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در برابر این‌ گروه‌، دسته‌ای‌ دیگر از محققان‌ در عین‌ پذیرفتن‌ جاه‌طلبى‌، خودپسندی‌ و توطئه‌گری‌های‌ وی،‌ بعید مى‌دانند كه‌ این‌ رفتار برخاسته‌ از انگیزه‌هایى‌ شخصى‌ باشد. اینان‌ بر این‌ باورند كه‌ باید انگیزه‌های‌ اصلى‌ ماجراهای‌ زندگى‌ او را در جست‌وجوی‌ وی‌ برای‌ راه‌ نجاتى‌ برای‌ اسلام‌ از تباهى‌ دانست‌، هر چند خود در این‌ مورد بدین‌ نكته‌ تصریح‌ نكرده‌ است‌. توجیه‌كنندگان‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ از یك‌سو به‌ فقدان‌ مفهوم‌ وطن‌دوستى‌ در مغرب‌ سده 8ق‌/14م‌ متوسل‌ مى‌شوند و تصور مى‌كنند كه‌ در نظر ابن‌ خلدون‌ كشمكش‌ میان‌ مدعیان‌ قدرت‌ سیاسى‌ در مغرب‌ آن‌ روز جنبه تضاد فكری‌ و اعتقادی‌ نداشته‌ و منحصراً نتیجه تضاد منافع‌ و خودخواهی‌های‌ آنان‌ بوده‌ است‌ و از این‌ رو ابن‌ خلدون‌ كفایت‌ سیاسى‌ خود را در اختیار نیرویى‌ قرار مى‌داده‌ كه‌ سود بیشتری‌ از آن‌ عاید مى‌شده‌ است، و این‌ در حالى‌ است‌ كه‌ قراین‌ متعدد در زندگى‌ اجداد ابن‌ خلدون‌ و خود او حاكى‌ از دلبستگى‌ شدید آنان‌ به‌ مغرب‌ و وحدت‌ و نیرومندی‌ آن‌ است.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>از سوی‌ دیگر، تبرئه‌كنندگان‌ ابن‌ خلدون‌ مى‌گویند: خیانت‌ در آن‌ عصر به‌ مفهوم‌ امروزی‌ آن‌ نبوده‌ است‌. «اگر خیانتى‌ بود، در حیطه امور دینى‌ بود، نه‌ در حیطه سیاست‌، زیرا سپاهى‌ یا وزیر، خدمتگزار امیر یا خاندانى‌ بود، نه‌ خادم‌ ملت‌ و دولت‌».</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>از سوی‌ دیگر، تبرئه‌كنندگان‌ ابن‌ خلدون‌ مى‌گویند: خیانت‌ در آن‌ عصر به‌ مفهوم‌ امروزی‌ آن‌ نبوده‌ است‌. «اگر خیانتى‌ بود، در حیطه امور دینى‌ بود، نه‌ در حیطه سیاست‌، زیرا سپاهى‌ یا وزیر، خدمتگزار امیر یا خاندانى‌ بود، نه‌ خادم‌ ملت‌ و دولت‌».</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>از مجموع‌ این‌ نظرها و از غور در تاریخ‌ عصر ابن‌ خلدون‌ مى‌توان‌ به‌ این‌ نتیجه‌ رسید كه‌ اولاً میراث‌ خانوادگى‌ ابن‌ خلدون‌ او را به‌ سوی‌ سیاست‌ مى‌كشاند، ثانیاً در عرصه سیاست‌ آن‌ روزگار، رفتاری‌ مانند رفتار ابن‌خلدون‌ رسمى‌رایج‌ بود و اختصاص‌ به‌ او نداشت‌؛ ثالثاً، و شاید مهم‌تر از همه آن‌چه‌ در توجیه‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ گفته‌ شده‌ است‌، این‌كه‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ در مقایسه‌ با حركت‌های‌ رجال‌ سیاسى‌ آن‌زمان‌ بسیار كمتر از آن‌چه‌ در وهله نخست‌ به‌ نظر مى‌رسد، قابل‌ سرزنش‌ است‌ و احتمالاً یكى‌ از علت‌های‌ این‌همه‌ اغماض‌ سلاطین‌ مغرب‌ در مورد گذشته او همان‌ سبكى‌ بار گناهان‌ سیاسى‌ او در سنجش‌ با مرسوم‌ زمان‌ بوده‌ است‌. گذشته‌ از اینها، آوازه ابن‌ خلدون‌ به‌ سبب‌ رفتار سیاسى‌ یا اخلاقى‌ او نیست‌ تا او را در این‌ زمینه‌ ارزیابى‌ كنیم‌. اشتهار او به‌ علت‌ بینش‌ تاریخى‌ عمیق‌، ابتكار شیوه‌ای‌ نو و یك‌ دانش‌ جدید (علم‌ العمران‌) برای‌ تمیز درستى‌ و نادرستى‌ خبرهای‌ تاریخى‌ و برخورد با تاریخ‌ به‌ مثابه یك‌ علم‌ است‌.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>از مجموع‌ این‌ نظرها و از غور در تاریخ‌ عصر ابن‌ خلدون‌ مى‌توان‌ به‌ این‌ نتیجه‌ رسید كه‌ اولاً میراث‌ خانوادگى‌ ابن‌ خلدون‌ او را به‌ سوی‌ سیاست‌ مى‌كشاند، ثانیاً در عرصه سیاست‌ آن‌ روزگار، رفتاری‌ مانند رفتار ابن‌خلدون‌ رسمى‌رایج‌ بود و اختصاص‌ به‌ او نداشت‌؛ ثالثاً، و شاید مهم‌تر از همه آن‌چه‌ در توجیه‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ گفته‌ شده‌ است‌، این‌كه‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ در مقایسه‌ با حركت‌های‌ رجال‌ سیاسى‌ آن‌زمان‌ بسیار كمتر از آن‌چه‌ در وهله نخست‌ به‌ نظر مى‌رسد، قابل‌ سرزنش‌ است‌ و احتمالاً یكى‌ از علت‌های‌ این‌همه‌ اغماض‌ سلاطین‌ مغرب‌ در مورد گذشته او همان‌ سبكى‌ بار گناهان‌ سیاسى‌ او در سنجش‌ با مرسوم‌ زمان‌ بوده‌ است‌. گذشته‌ از اینها، آوازه ابن‌ خلدون‌ به‌ سبب‌ رفتار سیاسى‌ یا اخلاقى‌ او نیست‌ تا او را در این‌ زمینه‌ ارزیابى‌ كنیم‌. اشتهار او به‌ علت‌ بینش‌ تاریخى‌ عمیق‌، ابتكار شیوه‌ای‌ نو و یك‌ دانش‌ جدید (علم‌ العمران‌) برای‌ تمیز درستى‌ و نادرستى‌ خبرهای‌ تاریخى‌ و برخورد با تاریخ‌ به‌ مثابه یك‌ علم‌ است‌.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==جایگاه فرهنگی==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==جایگاه فرهنگی==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابن‌ خلدون‌ امروزه‌ در فرهنگ‌ جهانى‌ جایگاه‌ شایسته‌ای‌ دارد. او نه‌تنها نسبت‌ به‌ زمان‌ خود استثنایى‌ جلوه‌ مى‌كند، كه‌ با انسان‌ متفكر زمان‌ ما هم‌ سخنان‌ بسیار دارد، نه‌ از آن‌ رو كه‌ بتوان‌ نظریات‌ او را در مورد جامعه معاصر به‌ كار برد، بلكه‌ از آن‌ جهت‌ كه‌ تحلیل‌های‌ او برای‌ فهم‌ زمینه تاریخى‌ این‌ جامعه‌ سودمند است. او تفكر تاریخى‌ را به‌ مرحله‌ای‌ نو رساند و تاریخ‌ را از صورت‌ واقعه‌نویسى‌ پیشین‌ به‌ شكل‌ نوین‌ علمى‌ و قابل‌ تعقل‌ درآورد. شیوه تحلیل‌ استدلالى‌ پویای‌ او ارزشى‌ پایدار دارد و در پرتو نظریات‌ او، بسیاری‌ از تحولات‌ تاریخ‌ گذشته جوامع‌ اسلامى‌ و مبانى‌ تاریخى‌ ساختار كنونى‌ آنها را مى‌توان‌ روشن‌تر دریافت‌.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابن‌ خلدون‌ امروزه‌ در فرهنگ‌ جهانى‌ جایگاه‌ شایسته‌ای‌ دارد. او نه‌تنها نسبت‌ به‌ زمان‌ خود استثنایى‌ جلوه‌ مى‌كند، كه‌ با انسان‌ متفكر زمان‌ ما هم‌ سخنان‌ بسیار دارد، نه‌ از آن‌ رو كه‌ بتوان‌ نظریات‌ او را در مورد جامعه معاصر به‌ كار برد، بلكه‌ از آن‌ جهت‌ كه‌ تحلیل‌های‌ او برای‌ فهم‌ زمینه تاریخى‌ این‌ جامعه‌ سودمند است. او تفكر تاریخى‌ را به‌ مرحله‌ای‌ نو رساند و تاریخ‌ را از صورت‌ واقعه‌نویسى‌ پیشین‌ به‌ شكل‌ نوین‌ علمى‌ و قابل‌ تعقل‌ درآورد. شیوه تحلیل‌ استدلالى‌ پویای‌ او ارزشى‌ پایدار دارد و در پرتو نظریات‌ او، بسیاری‌ از تحولات‌ تاریخ‌ گذشته جوامع‌ اسلامى‌ و مبانى‌ تاریخى‌ ساختار كنونى‌ آنها را مى‌توان‌ روشن‌تر دریافت‌.</div></td></tr> </table>

Mhosseini