https://fa.wikinoor.ir/w/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Mhosseini 2026-05-27T09:29:07Z مشارکت‌های کاربر MediaWiki 1.39.0 https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86_(%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%B2%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C)&diff=751189 2024-08-31T12:51:12Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>'''ابن خلدون''' ممکن است به هر یک از افراد زیر اشاره داشته باشد:<br /> <br /> *[[ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد|ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌]] (اول‌ رمضان‌ 732- 808ق‌/27 مه 1332-1406)، ملقب‌ به‌ ولى‌الدین، جامعه‌شناس‌، سیاست‌مدار، متفكر، مورخ‌ و قاضى‌ مالكى‌ مذهب‌.<br /> *[[ابن خلدون، یحیی بن محمد|ابن خَلْدون‌ ابوزكریا یحیى بن محمد‌]] (734-780ق‌/1334- 1378م‌)، مورخ‌، دبیر و ادیب‌، برادر كوچك‌تر ابن خلدون (عبدالرحمان‌ بن‌ محمد).<br /> *[[ابن خلدون، عمر بن‌ محمد|ابن خَلْدون‌، ابومسلم‌ عمر بن‌ محمد (یا احمد) بن‌ بقىّ]] ،ریاضى‌دان‌، منجم‌، پزشك‌ و فیلسوف‌ عرب‌نژاد اندلسى‌ (د 449ق‌/1057م‌)، از خاندان‌ مشهور بنى‌خلدون‌ اشبیلیة.<br /> <br /> [[Category:صفحه‌های ابهام‌زدایی افراد]]<br /> {{ابهام‌زدایی}}<br /> <br /> [[رده:صفحه‌های ابهام‌زدایی افراد]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D9%85%D8%B1_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=751188 2024-08-31T12:49:39Z

<p>Mhosseini: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه | عنوان = ابن خلدون، عمر بن‌ محمد | تصویر = NUR00000.jpg | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | نام کامل = ابن خَلْدون‌، ابومسلم‌ عمر بن‌ محمد (یا احمد) بن‌ بقىّ | نام‌های دیگر = | لقب = | تخلص = | نسب = | نام پدر = محمد | ولادت = | محل تول...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلدون، عمر بن‌ محمد<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلْدون‌، ابومسلم‌ عمر بن‌ محمد (یا احمد) بن‌ بقىّ<br /> | نام‌های دیگر = <br /> | لقب = <br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = محمد<br /> | ولادت = <br /> | محل تولد = <br /> | کشور تولد = <br /> | محل زندگی = <br /> | رحلت = 449ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = <br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = <br /> | پیشه = <br /> | منصب = <br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = ابوالقاسم‌ مَسلمة بن‌ احمد المجریطى‌<br /> | مشایخ = <br /> | معاصرین = <br /> | شاگردان = <br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = <br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE.....AUTHORCODE<br /> }}<br /> {{کاربردهای دیگر|ابن خلدون (ابهام‌زدایی)}}<br /> <br /> '''ابن خَلْدون‌، ابومسلم‌ عمر بن‌ محمد (یا احمد) بن‌ بقىّ '''،ریاضى‌دان‌، منجم‌، پزشك‌ و فیلسوف‌ عرب‌نژاد اندلسى‌ (د 449ق‌/1057م‌)، از خاندان‌ مشهور بنى‌خلدون‌ اشبیلیة.<br /> <br /> درباره نام‌ و نیاكان‌ او، از آن‌ هنگام‌ كه‌ وارد اندلس‌ شدند، میان‌ نویسندگان‌ اختلاف‌ است‌. كهن‌ترین‌ منبع‌ ما، نیای‌ ششم‌ او، خالد الداخل‌، را خلدون‌ خوانده‌ است، اما عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ به‌ نقل‌ از ابن‌ حزم خلدون‌ الداخل‌ را نیای‌ خالد مذكور و نخستین‌ كوچنده (الداخل‌) این‌ دودمان‌ِ عرب‌ حَضْرمى‌ به‌ اندلس‌ دانسته‌ است. از تولد و رشد و زندگى‌ علمى‌ وی‌ اطلاع‌ بسیار به‌ دست‌ نیامد، تنها گفته‌اند كه‌ او شاگرد ابوالقاسم‌ مَسلمة بن‌ احمد المجریطى‌ (338- 398ق‌/949- 1008م‌) پیشوای‌ ریاضى‌دانان‌ عصر خود بوده‌ است‌، همچنین‌ نوشته‌اند كه‌ محمد بن‌ مروان‌ بن‌ الحكم‌ بن‌ الحكم‌ بن‌ عبدالملك‌ (از بنى‌ مغیرة اشبیلیة‌ و امویان‌ اندلس‌) از یاران‌ وی‌ بوده‌ است‌، و این‌ محمد بن‌ مروان‌ ظاهراً همان‌ القرشى‌ معروف‌ به‌ السلاح‌ است‌ كه‌ از آخرین‌ دانشمندان‌ اشبیلیة‌ بوده‌ و با نام‌ ابومروان‌ عبدالملك‌ به‌ دادگری‌ و حساب‌دانى‌ و پرهیزگاری‌ شهرت‌ داشته‌ است‌. ابن‌ ابى‌اُصَیبعة‌ به‌ اشتباه‌ احمد بن‌ عبدالله‌ بن‌ الصفار (د 427ق‌) طبیب‌، ریاضى‌دان‌ و منجم‌ را شاگرد ابن‌ خلدون‌ دانسته‌ كه‌ احتمالاً این‌ اشتباه‌ از قرائت‌ نادرست‌ نوشته ابن‌ صاعد اندلسى‌ ناشى‌ شده‌، و به‌ پیروی‌ از ابن‌ ابى‌اصیبعة‌، در منابع‌ متأخرتر نیز تكرار شده‌ است‌.&lt;ref&gt; رحیم‌لو، یوسف‌، ج3، ص458-459&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> رحیم‌لو، یوسف‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]<br /> [[رده:فاقد کد پدیدآور]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=751187 2024-08-31T10:40:25Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌<br /> | نام‌های دیگر = <br /> | لقب = ولى‌الدین<br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد<br /> | ولادت = 732ق<br /> | محل تولد = شهر تونس‌ (از سرزمین‌ افریقیه‌)<br /> | کشور تولد = <br /> | محل زندگی = <br /> | رحلت = 808ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = مزار صوفیان‌ در بیرون‌ باب‌ النصر قاهره‌<br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = مالکی<br /> | پیشه = <br /> | منصب = قضاوت<br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سلیمان‌ سطّى‌، ابومحمد بن‌ عبدالمهیمن‌ حضرمى‌، ابوالعباس‌ احمد زواوی‌<br /> | مشایخ = <br /> | معاصرین = باعونى‌<br /> | شاگردان = مقریزی‌، ابن‌ عماد اقفهسى‌، ابن‌ حجر عسقلانى‌<br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = العبر، التعریف‌<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE01863AUTHORCODE<br /> }}<br /> {{کاربردهای دیگر|ابن خلدون (ابهام‌زدایی)}}<br /> <br /> '''ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌''' (اول‌ رمضان‌ 732- 808ق‌/27 مه 1332-1406)، ملقب‌ به‌ '''ولى‌الدین'''، جامعه‌شناس‌، سیاست‌مدار، متفكر، مورخ‌ و قاضى‌ مالكى‌ مذهب‌. <br /> <br /> عبدالرحمان‌ در شهر تونس‌ (از سرزمین‌ افریقیه‌) چشم‌ به‌ جهان‌ گشود. او برخى‌ از مقدمات‌ را پیش‌ پدر آموخت‌ و برای‌ فراگیری‌ علوم‌ سنتى‌ نزد استادان‌ تونسى‌ به‌ شاگردی‌ نشست‌. او قرائت‌های‌ مختلف‌ قرآن‌ و نیز نحو و حدیث‌ و فقه‌ مالكى‌ را بیاموخت‌ و چندی‌ به‌ حفظ شعر پرداخت‌. وی‌ 16 ساله‌ بود كه‌ یك‌ حادثه سیاسى‌ بزرگ‌ در زادگاهش‌ روی‌ داد و در تربیت‌ علمى‌ او اثری‌ عمیق‌ نهاد. در 748ق‌/1347م‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ مرینى‌ (732- 749ق‌/ 1331- 1348م‌) سلطان‌ مغرب‌ اقصى‌، با استفاده‌ از ناتوانى‌ و كشمكش‌های‌ درونى‌ سلاطین‌ مغرب‌، برای‌ دو سال‌ مغرب‌ ادنى‌ را به‌ زیر فرمان‌ خود درآورد، و ابن‌ خلدون‌ به‌ سبب‌ پایگاه‌ اجتماعى‌ خانواده‌اش‌ و آمادگى‌ علمى‌ توانست‌ از دانشمندان‌ برجسته‌ای‌ كه‌ سلطان‌ مغرب‌ در دربار خود گرد آورده‌ بود، نیك‌ بهره‌ برگیرد. وی‌ در زندگى‌نامه خود از این‌ رویداد به‌ عنوان‌ یكى‌ از حوادث‌ فراموش‌ ناشدنى‌ یاد كرده‌ است‌. آشنایى‌ او با یكى‌ از همین‌ دانشمندان‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ آبلى‌ (د 757ق‌/1356م‌) در پرورش‌ اندیشه‌ و توجه‌ او به‌ فلسفه‌ و منطق‌، تأثیری‌ ژرف‌ نهاد. در همین‌ زمان‌ طاعون‌ مرگباری‌ كه‌ در آسیا شیوع‌ یافته‌ بود، در 749ق‌ مغرب‌ را نیز فراگرفت‌ و از جمله‌ پدر و مادر و بسیاری‌ از استادان‌ ابن‌ خلدون‌ را روانه دیار نیستى‌ كرد. بازتاب‌ این‌ فاجعه‌ در زندگى‌نامه ابن‌ خلدون‌ از آن‌ رو كم‌رنگ‌ است‌ كه‌ وی‌ پیش‌تر در مقدمه، به‌ اندازه كافى‌ از آن‌ سخن‌ گفته‌ و آن‌ را عامل‌ مهمى‌ در جهت‌ انحطاط جوامع‌ بشری‌ دانسته‌ است‌.<br /> <br /> دوره سوم‌ زندگى‌ ابن‌ خلدون‌ هنگامی آغاز مى‌شود كه‌ دوره دوری‌ از كارهای‌ سیاسى‌ و پرداختن‌ به‌ كار تحقیق‌ و تألیف‌ و تعلیم‌ است‌. ابن‌ خلدون‌ مدت‌ 4 سال‌ (776-780ق‌/1374- 1378م‌) در قلعه ابن‌ سلامه‌ یا قلعه تاوغزوت، در ایالت‌ وهران الجزایر در 6 كیلومتری‌ جنوب‌ غربى‌ شهر فرنده، به‌ دور از جنجال‌های‌ سیاسى‌ و توطئه‌های‌ درباری‌ به‌ تألیف‌ كتاب‌ تاریخ‌ العبر دست‌ زد و مقدمه آن‌ را به‌ شكلى‌ نوآیین‌ پرداخت‌. مى‌توان‌ گفت‌ كه‌ تا این‌ هنگام،‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از گذشت‌ 43 سال‌ از عمر خویش‌ با كسان‌ و مسائل‌ گوناگون‌ بسیاری‌ آشنا شده‌ بود كه‌ در دوره اخیر عزلتش‌ با تأمل‌ در آنها توانست‌ مطالب‌ مقدمه‌ و بخش‌هایى‌ از تاریخ‌ مغرب‌ را فراهم‌ آورد. ابن‌ خلدون‌ پس‌ از آن‌كه‌ بخشى‌ از اثر خود را از حافظه‌ نوشت‌، برای‌ تكمیل‌ و تصحیح‌ آن‌ نیازمند به‌ كتاب‌هایى‌ شد كه‌ تنها در شهرها به‌ دست‌ مى‌آمد. بنابراین‌، پس‌ از بهبود از یك‌ بیماری‌ برای‌ سفر از سلطان‌ ابوالعباس‌ حفصى‌ (772-796ق‌/ 1370-1394م‌) اجازه‌ و امان‌ گرفت‌ و قلعه ابن‌ سلامه‌ را به‌ سوی‌ تونس‌ ترك‌ گفت‌.<br /> <br /> وی‌ در شعبان‌ سال‌ 780ق‌/1378م‌ به‌ تونس‌ وارد شد و سلطان‌ او را به‌ خود نزدیك‌ گرداند، و طالبان‌ دانش‌ از هر سو به‌ او روی‌ آوردند. به‌ همین‌ سبب‌ برخى‌ از حاسدان‌ همچون‌ ابن‌ عرفه‌ امام‌ جماعت‌ تونس‌ و مفتى‌ آن‌جا، بدگویى‌ از ابن‌ خلدون‌ را آغاز كردند، اما سلطان‌ به‌ این‌ سخنان‌ غرض‌آلود توجهى‌ نكرد و از باب‌ دانش‌دوستى‌ ابن‌ خلدون‌ را به‌ ادامه تألیف‌ تاریخ‌ تشویق‌ مى‌كرد، تا آن‌كه‌ تاریخ‌ بربر و زناته‌ و امویان‌ و عباسیان‌ و پیش‌ از اسلام‌ را تا آن‌جا كه‌ توانست‌ نوشت‌ و نسخه‌ای‌ ترتیب‌ داد و آن‌ را به‌ خزانه سلطان‌ (كتابخانه سلطنتى‌) تقدیم‌ كرد و به‌ همین‌ مناسبت‌ قصیده‌ای‌ بلند در ستایش‌ سلطان‌ و سیرت‌ و فتوحات‌ او سرود تا خود را از گزند بدگویان‌ در امان‌ دارد، اما بدگویى‌ نزدیكان‌ سلطان‌ و فتنه‌انگیزی‌های‌ ابن‌ عرفه،‌ سلطان‌ را چندان‌ از او بیمناك‌ ساخت‌ كه‌ چون‌ مى‌خواست‌ سفر كند، او را با خود همراه‌ مى‌برد. چون‌ 4 سال‌ از اقامت‌ ابن‌ خلدون‌ در تونس‌ گذشت‌، سلطان‌ به‌ اندیشه سفر زاب‌ افتاد و وی‌ از ترس‌ تكرار داستان‌ سفر پیشین‌ از سلطان‌ اجازه‌ خواست‌ تا به‌ سفر حج‌ روانه‌ شود و بدین‌سان‌ در نیمه شعبان‌ 784/24 اكتبر 1382 با كشتى‌ به‌ بندر اسكندریه‌ رهسپار شد.<br /> <br /> آخرین‌ مرحله زندگى‌ ابن‌ خلدون‌ با این‌ سفر آغاز شد. او پس‌ از 40 شبانه‌روز سفر دریا در عید فطر 874ق‌/8 دسامبر 1382م‌ به‌ بندر اسكندریه‌ رسید. وی‌ از این‌ هنگام‌ تا پایان‌ عمر، نزدیك‌ به‌ یك‌ربع‌قرن‌، در مصر ماند و دیگر به‌ وطنش‌ بازنگشت‌. نه‌ تنها تجربه‌های‌ شخصى‌ او، كه‌ سرنوشت‌ غم‌انگیز دوستش‌ ابن‌خطیب‌ (ه م‌) و نیز كشته‌ شدن‌ بردارش‌ یحیى‌ در یكى‌ از شب‌های‌ رمضان‌ 780ق‌ در تلمسان‌ به‌ توطئه ابوتاشفین‌ پسر سلطان‌ ابوحمو او را نسبت‌ به‌ بیهودگى‌ كوشش‌ در عرصه سیاست‌ هشیارتر كرده‌ بود. سفر مصر گویای‌ عزم‌ راستین‌ او در كناره‌گیری‌ از سیاست‌ بود.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ 10 روز پس‌ از جلوس‌ الملك‌ الظاهر سیف‌الدین‌ برقوق‌ (784-791ق‌) از ممالیك‌ برجى‌ مصر، به‌ اسكندریه‌ رسید و چون‌ از سفر حج‌ بازماند. در اول‌ ذیقعده‌ به‌ قاهره‌ رفت‌ و شكوه‌ شگفت‌انگیز این‌ شهر را كه‌ پیش‌تر شنیده‌ بود، به‌ چشم‌ دید. چون‌ آوازه ابن‌ خلدون‌ پیش‌ از خود او به‌ قاهره‌ رسیده‌ بود و طالبان‌ علم‌، خواستار درس‌ وی‌ بودند، در جامع‌ الأزهر به‌ تدریس‌ پرداخت‌. پس‌ از آن‌ با سلطان‌ ملاقات‌ كرد و از او برای‌ رهایى‌ خانواده‌اش‌ كه‌ به‌ صورت‌ گروگان‌ در تونس‌ مانده‌ بودند، یاری‌ خواست‌. بدین‌سان‌ دیده‌ مى‌شود كه‌ ابن‌ خلدون‌ اگر چه‌ خود را از سیاست‌ دور مى‌داشت‌، اما ارتباط خود را از دربارها و سلاطین‌ نبریده‌ بود. در واقع‌، موقعیت‌ اجتماعى‌ و پایگاه‌ علمى‌ او این‌ پیوند را ضروری‌ مى‌ساخت‌.<br /> <br /> در قاهره‌ سلطان‌ دو وظیفه‌ بر عهده او نهاد: یكى‌ تدریس‌ در مدرسه قمحیه‌، از موقوفات‌ صلاح‌الدین‌ ایوبى‌ (532 - 589ق‌/1138-1193م‌)، به‌ جای‌ یكى‌ از مدرسان‌ تازه‌ درگذشته آن‌جا، و دیگر، منصب‌ قضای‌ مالكیان‌ مصر به‌ جای‌ جمال‌الدین‌ عبدالرحمان‌ قاضى‌ پیشین‌ مالكى‌ كه‌ مورد سخط سلطان‌ قرار گرفته‌ بود. او پس‌ از دریافت‌ خلعت‌ سلطانى‌ در مدرسه صالحیه‌ بر مسند قضا نشست‌، اما چون‌ بر آن‌ شد تا با فساد و سودپرستى‌ رایج‌ در كار قضا به‌ مبارزه‌ای‌ جدی‌ برخیزد، مخالفان‌ از هر سو بر ضد او برخاستند و مناسباتش‌ با بزرگان‌ دولت‌ تیره‌ شد. در این‌ میان‌ همسر و فرزندانش‌ كه‌ با كشتى‌ عازم‌ اسكندریه‌ بودند، گرفتار طوفان‌ دریا شدند و همگى‌ جان‌ سپردند.<br /> این‌ مصیبت‌، ابن‌ خلدون‌ را دل‌شكسته‌ و به‌ ترك‌ منصب‌ مصمم‌ كرد و سلطان‌ نیز درخواست‌ او را برآورد و مسند قضا را به‌ متصدی‌ پیشین‌ آن‌ باز گرداند، و بدین‌سان‌، ابن‌ خلدون‌ بهترین‌ پناه‌ را در تدریس‌ و مطالعه‌ و تألیف‌ و عبادت‌ بازیافت‌. گذشته‌ از مدرسه قمحیه‌، ابن‌ خلدون‌ در مدرسه نوبنیاد ظاهریه‌ نیز به‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ گماشته‌ شد، اما پس‌ از چندی‌ به‌ علت‌ اقدامات‌ مخالفانش‌ از این‌ سمت‌ بركنار شد.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ پس‌ از 3 سال‌ اقامت‌ در مصر قصد سفر حج‌ كرد. در نیمه رمضان‌ 789 قاهره‌ را ترك‌ گفت‌ و پس‌ از گزاردن‌ حج‌، در جمادی‌الأولی‌ سال‌ بعد به‌ آن‌جا بازگشت‌ و به‌ حضور سلطان‌ رسید و اجازه‌ یافت‌ كه‌ به‌ جبران‌ مسند تدریس‌ كه‌ در مدرسه ظاهریه‌ از دست‌ داده‌ بود، در محرم‌ 791 در مدرسه صلغتمش‌ (یا صرغتمش‌) به‌ تدریس‌ حدیث‌ پردازد. همچنین‌ سلطان‌ در همان‌ سال‌ او را به‌ تولیت‌ خانقاه‌ بیبرس‌ گماشت‌، ولى‌ پس‌ از یك‌ سال‌ یا بیشتر به‌ سبب‌ همراهى‌ با فقهای‌ دیگر در صدور جواز قتال‌ با سلطان‌ (الملك‌ الظاهر) كه‌ بر اثر توطئه بعضى‌ امرا از سلطلنت‌ بركنار شده‌ بود، از آن‌ مقام‌ عزل‌ شد، اما ابن‌ خلدون‌ با سرودن‌ ابیاتى‌ در مدح‌ سلطان‌ توانست‌ دیگر بار او را بر سر مهر آورد. به‌ نظر مى‌رسد وی‌ از این‌ دوره بركناری‌ كه‌ تا سال‌ 797 یا 799ق‌ ادامه‌ یافت‌، برای‌ بازنگری‌ در مقدمه‌ و تكمیل‌ تاریخ‌ و نگارش‌ زندگى‌نامه خود استفاده‌ كرده‌ باشد.<br /> <br /> در نیمه رمضان‌ 801 سلطان‌ او را به‌ جای‌ قاضى‌القضاة در گذشته مالكى‌ مذهب‌، ناصرالدین‌ بن‌ التنسى‌، برگماشت‌ و سلطان‌ خود در نیمه شوال‌ همان‌ سال‌ درگذشت‌ و پسرش‌ ناصرالدین‌ فرج‌ معروف‌ به‌ الناصر بر جای‌ او نشست‌. رقابت‌ فقیه‌ مالكى‌ نورالدین‌ بن‌ الخلّال‌ بر سر منصب‌ قاضى‌القضاتى‌ مالكیان‌ و بذل‌ مال‌ در این‌ راه‌ به‌ عزل‌ ابن‌ خلدون‌ از این‌ سمت‌ (نیمه محرم‌ 803) انجامید و او بار دیگر به‌ تدریس‌ و تألیف‌ سرگرم‌ شد.<br /> ==وفات==<br /> وی‌ چند روز پس‌ از بازگشت‌ به‌ مصر برای‌ سومین‌ بار به‌ قاضى‌القضاتى‌ مالكیان‌ منصوب‌ شد، اما بر اثر سعایت‌ عده‌ای‌ از آن‌ سمت‌ بركنار شد و جمال‌الدین‌ البساطى‌ جای‌ او را گرفت‌، او 3 بار دیگر به‌ این‌ سمت‌ گمارده‌ شد و سرانجام‌ در هنگامى‌ كه‌ عهده‌دار منصب‌ قضای‌ مالكیان‌ مصر بود، در روز چهارشنبه‌ 4 روز مانده‌ به‌ پایان‌ رمضان‌ (25 یا 26 رمضان‌) 808ق‌/16 یا 17مارس‌ 1406م‌، در 78 سالگى‌ درگذشت‌ و در مزار صوفیان‌ در بیرون‌ باب‌ النصر قاهره‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد. ابراهیم‌ بن‌ احمد باعونى‌ (777-870ق‌/1376- 1465م‌) وفات‌ او را در 807ق‌ یاد كرده‌، اما این‌ تاریخ‌ دقیق‌ نیست‌.<br /> ==اساتید==<br /> ابن‌ خلدون‌ در نزد 3 دسته‌ از عالمان‌ زمان‌ دانش‌ اندوخت‌:<br /> <br /> 1. پدر وی‌، استادان‌ مكتب‌ و شیوخ‌ دیگر تونس‌ پیش‌ از 748ق‌؛ <br /> 2. دانشمندان‌ مجلس‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ مرینى‌ در زمان‌ استیلای‌ او بر تونس‌ تا 752ق‌؛ <br /> 3. دانشمندان‌ مغرب‌ و اندلس‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از پیوستن‌ به‌ ابوعنان‌ در فاس‌، یعنى‌ بعد از 754ق‌، از آنان‌ استفاده‌ كرد.<br /> ===نخستین گروه اساتید===<br /> وی‌ از نخستین‌ گروه‌ استادانش‌ نام‌ چند تن‌ را یاد كرده‌ است‌: ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سعید بن‌ بُرّال‌ انصاری‌ در قرائت‌ و حدیث‌ و فقه، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ العربى‌ حصایری‌ در نحو، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ الشواش‌ زرزالى‌، ابوالعباس‌ احمد بن‌ القصّار در نحو. ابوعبدالله‌ محمد بن‌ بَحْر در ادب‌ و زبان‌ عربى‌ (همانجا)، شمس‌الدین‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ جابر قیسى‌ وادی‌ آشى‌ در حدیث‌ و فقه، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالله‌ جیانى‌، ابوالقاسم‌ محمد القصیر، قاضى‌القضاة ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالسلام‌ در فقه.<br /> ===دومین گروه اساتید===<br /> برخى‌ از استادان‌ گروه‌ دوم‌ اینهاست‌: <br /> فقیه‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سلیمان‌ سطّى‌، ابومحمد بن‌ عبدالمهیمن‌ حضرمى‌ محدّث‌ و نحوی‌، ابوالعباس‌ احمد زواوی‌ در قرائت‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ آبلى‌ در علوم‌ معقول. ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ یوسف‌ مشهور به‌ ابن‌ رضوان‌ مالقى‌، كاتب‌ سلطان‌. در مجلس‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ دانشمندان‌ بزرگ‌ دیگری‌ نیز بوده‌اند كه‌ سمت‌ استادی‌ بر ابن‌ خلدون‌ نداشته‌اند، ولى‌ چنان‌ تأثیری‌ در اندیشه او به‌ جا نهاده‌اند كه‌ وی‌ نام‌ و احوال‌ آنان‌ را به‌ عنوان‌ دوستان‌ خود اجمالاً آورده‌ است‌.<br /> ===سومین گروه اساتید===<br /> از گروه‌ سوم‌، ابن‌ خلدون‌ نام‌های‌ زیر را ضبط كرده‌ است: استاد ابوعبدالله‌ محمد بن‌ صفار مراكشى‌ در قرائت‌، قاضى‌القضاة فاس‌ ابوعبدالله‌ محمد المقری‌ تلمسانى‌ در فقه‌، ابوالبركات‌ محمد بن‌ محمد بلفیقى‌ اندلسى‌ در انواع‌ معارف‌ و آداب‌ مصاحبت‌ ملوك‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ احمد الشریف‌ حسنى‌ تلمسانى‌ در فقه‌، ابوالبركات‌ محمد بن‌ محمد بلفیقى‌ اندلسى‌ در انواع‌ معارف‌ و آداب‌ مصاحبت‌ ملوك‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ احمد الشریف‌ حسنى‌ تلمسانى‌ در معقول‌ و منقول‌، قاضى‌ ابوالقاسم‌ محمد بن‌ یحیى‌ برجى‌ اندلسى‌ كاتب‌ و منشى‌ مخصوص‌ سلطان‌ ابوعنان‌ و شیخ‌ رحّاله‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالرزاق‌ فاسى‌ در قرائت‌ و حدیث‌. ابن‌ خلدون‌ نزدیك‌ به‌ 50 صفحه‌ از كتاب‌ «التعریف» را به‌ ذكر نام‌ و احوال‌ استادان‌ خود اختصاص‌ داده‌ و از آنان‌ با تمجید و تكریم‌ فراوان‌ یاد كرده‌ است‌. طه‌ حسین‌ عقیده‌ دارد كه‌ انگیزه ابن‌ خلدون‌ در این‌ كار، مستند نشان‌ دادن‌ معلومات‌ و آموخته‌هایش‌ به‌ رقیبان‌ ازهری‌ خویش‌ بوده‌ است‌، اما احتمال‌ این‌كه‌ این‌ كار را از سر دلبستگى‌ به‌ استادان‌ و قدرشناسى‌ از آنان‌ انجام‌ داده‌ باشد، بیشتر است‌. كتاب‌های‌ تراجم‌ و طبقات‌، صحت‌ داوری‌های‌ ابن‌ خلدون‌ را درباره استادانش‌ جز در یك‌ مورد تأیید مى‌كند.<br /> ==شاگردان==<br /> ابن‌ خلدون‌ خود در مورد شاگردانش‌ اطلاعى‌ به‌ دست‌ نمى‌دهد و در مآخذ دیگر هم‌ آگاهى‌ كافى‌ در این‌ باره‌ نیامده‌ است‌. او كه‌ حتى‌ در گیرودار اشتغالات‌ سیاسى‌ دست‌ از تدریس‌ برنمى‌داشت‌، اصولاً مى‌بایست‌ شاگردان‌ بسیاری‌ داشته‌ باشد. سخاوی چند تن‌ مصری‌ را نام‌ مى‌برد كه‌ از ابن‌ خلدون‌ بهره‌ برده‌اند: مقریزی‌، ابن‌ عماد اقفهسى‌، ابن‌ حجر عسقلانى‌. ابن‌ حجر و عده‌ای‌ دیگر از وی‌ اجازه‌ گرفته‌اند و كسانى‌ چون‌ باعونى‌ هم‌ در دوره اقامت‌ او در قاهره‌ از هم‌ صحبتى‌ با او بهره‌مند شده‌اند.<br /> هر چند ابن‌ خلدون‌ علومى‌ را كه‌ تدریس‌ مى‌كرده‌ - مانند بسیاری‌ از جزئیات‌ مهم‌ زندگى‌ خود – به‌روشنى‌ بیان‌ نكرده‌ است‌. اما از آن‌چه‌ در مورد مدارس‌ محل‌ تدریس‌ خود آورده‌، مى‌توان‌ دریافت‌ كه‌ او در مناصب‌ تدریس‌ رسمى‌ خود علوم‌ دینى‌ به‌ویژه‌ فقه‌ تعلیم‌ مى‌داده‌ است‌. چه‌، مدرسه قمحیه‌ را صلاح‌الدین‌ ایوبى‌ برای‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ وقف‌ كرده‌ بود و در مدرسه ظاهریه‌ هم‌ ابن‌ خلدون‌ را برای‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ تعیین‌ كرده‌ بودند. در مدرسه صلغتمش‌ هم‌ او عهده‌دار درس‌ حدیث‌ بود و در آن‌جا الموطأ امام‌ مالك‌ را تدریس‌ مى‌كرد. آن‌چه‌ در مورد استماع‌ مقریزی‌ از ابن‌ خلدون‌ در مورد كتاب‌ تاریخ‌ او آمده‌ است‌، مربوط به‌ نشست‌هایى‌ غیر از جلسات‌ تدریس‌ رسمى‌ در مدارس‌ِ مذكور است‌.<br /> ==ابن خلدون از نگاه معاصرانش==<br /> ابن‌ خلدون‌ در نظر معاصران‌ و مؤلفان‌ نزدیك‌ به‌ زمانش‌ مورد ارزیابی‌های‌ مختلف‌ قرار گرفته‌ است‌. دوستش‌ ابن‌ خطیب‌ او را با صفات‌ پسندیده بسیار ستوده‌ و سرآمد در فنون‌ عقلى‌ و نقلى‌ دانسته‌ و مایه مباهات‌ سرزمین‌ مغرب‌ معرفى‌ كرده و محمد بن‌ محمد بن‌ عرفه‌ او را فاقد شرایط لازم‌ برای‌ احراز مقام‌ قضا دانسته‌ است‌، اما باید به‌ خاطر داشت‌ كه‌ این‌ داوری‌ بر زبان‌ رقیب‌ او در تونس‌ جاری‌ شده‌ است‌.<br /> <br /> از علمای‌ مصری‌ معاصر ابن‌ خلدون‌، مقریزی‌، ابن‌ حجر، اقفهسى‌ و باعونى‌، شاید به‌ علت‌ اختلاط بیشترشان‌ با او و استفاده‌ از محضر وی‌، مقام‌ علمى‌ و كردارش‌ را ستوده‌اند و از او با تكریم‌ یاد كرده‌اند. مقریزی‌ مقدمه او را بى‌نظیر و آن‌ را چكیده دانش‌ها و اندیشه‌های‌ درست‌ مى‌دانست‌. ابن‌ حجر 7 جلد بزرگ‌ تاریخ‌ او را نمودار فضل‌ و اطلاع‌ او مى‌شمرد. وی‌ كه‌ بارها به‌ حضور ابن‌ خلدون‌ رسیده‌ و از بیانات‌ آموزنده‌ و به‌ویژه‌ تاریخ‌ او بهره‌مند شده‌ بوده‌، او را زبان‌آور، فصیح‌، بلیغ‌، با نگارش‌ خوب‌، آگاه‌ به‌ امور كشورداری‌ و با طبع‌ شعر متوسط معرفى‌ كرده‌ است‌. حافظ اقفهسى‌ نیز از او با تمجید سخن‌ گفته‌ است‌. باعونى‌ كه‌ با او محشور و میان‌ آن‌ دو پیوند دوستى‌ بوده‌ است‌، او را از «عجایب‌ زمان‌» و متبحر در علوم‌ نقلى‌ و عقلى‌ شمرده‌ است. ابن‌ عربشاه‌ او را به‌ هنگام‌ رفتن‌ به‌ حضور تیمور در دمشق‌، دانشمندی‌ مالكى‌مذهب‌ و شیرین‌سخنى‌ پسندیده‌مشرب‌ با عمامه‌ای‌ كوچك‌ و بُرْنُسى‌ زیبا (ردای‌ كلاهدار مغربى‌) و هیأتى‌ آراسته‌ وصف‌ كرده‌ است‌.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ در زمان‌ خود به‌ تاریخ‌نگاری‌ و تاریخ‌اندیشى‌ شهره‌ بود، اما با همه تأثیری‌ كه‌ در افزایش‌ توجه‌ به‌ تاریخ‌ در مصر سده‌های‌ 8 و 9ق‌/14 و 15م‌ داشت، اندیشه‌هایش‌ در روزگار خود او بازتاب‌ كافى‌ نیافت‌، و هیچ‌یك‌ از مورخان‌ حتى‌ شاگردانش‌ راه‌ او را در این‌ زمینه‌ ادامه‌ ندادند؛ لیكن‌ اندیشه‌های‌ بدیع‌ و عمیق‌ او در زمان‌ و مكانى‌ دیگر جلب‌ نظر كرد و از سده گذشته‌ (13ق‌/ 19م‌) نام‌، آثار و افكار او سخت‌ مطرح‌ شد و پژوهش‌های‌ بسیاری‌ را به‌ خود اختصاص‌ داد.<br /> == ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر==<br /> با مطرح‌ گشتن‌ مجدد ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر، شخصیت‌ او هم‌ مورد اظهار نظرهای‌ گوناگون‌ قرار گرفت‌. این‌ نظرها را كلاً مى‌توان‌ به‌ دو دسته مخالف‌ و موافق‌ تقسیم‌ كرد. انتقاد بزرگى‌ كه‌ بر ابن‌ خلدون‌ كرده‌اند، این‌ است‌ كه‌ وی‌ در دوره دوم‌ زندگانیش‌ مكرّراً موضع‌ سیاسى‌ خویش‌ را تغییر داده‌ است‌. زندگى‌نامه‌ای‌ كه‌ او از خود به‌ جا نهاده‌، حاكى‌ است‌ كه‌ چه‌ سان‌ با دگرگونى‌ اوضاع‌ او هم‌ به‌ آسانى‌ مخدوم‌ خود را عوض‌ مى‌كرد، یا از هم‌ پیمان‌ دیروز مى‌برید و با رقیبى‌ نیرومندتر هم‌دست‌ مى‌شد تا بر او بتازد، یا در توطئه‌های‌ پنهانى‌ دربارهای‌ مغرب‌ شركت‌ مى‌جست‌، یا اگر وضع‌ موطن‌ یا محل‌ خدمت‌ خود را مساعد نمى‌دید، به‌ جایى‌ دیگر رخت‌ برمى‌بست‌. این‌گونه‌ حركت‌ها موجب‌ شده‌ است‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ را فردی‌ فرصت‌طلب، جاه‌طلبى‌ بى‌اعتقاد به‌ اصول‌اخلاقى‌ و سیاست‌مدار متلونى‌ كه‌ میهن‌پرستى‌ را سخنى‌ بیهوده‌ مى‌دانست‌، بدانند. شاید این‌ همه‌ ناشى‌ از خصلت‌ خودپسندی‌ وی‌ باشد كه‌ برخى‌ آن‌ را در نگارش‌ «التعریف»‌ جلوه‌گر یافته‌اند. نصار بر آن‌ است‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ تحت‌ تأثیر محیط زندگیش‌ هیچ‌ پروای‌ آرمان‌گرایى‌ نداشته‌ و محرك‌ او در همه مراحل‌ حیات‌ فقط عامل‌ شخصى‌ بوده‌ است.<br /> <br /> در برابر این‌ گروه‌، دسته‌ای‌ دیگر از محققان‌ در عین‌ پذیرفتن‌ جاه‌طلبى‌، خودپسندی‌ و توطئه‌گری‌های‌ وی،‌ بعید مى‌دانند كه‌ این‌ رفتار برخاسته‌ از انگیزه‌هایى‌ شخصى‌ باشد. اینان‌ بر این‌ باورند كه‌ باید انگیزه‌های‌ اصلى‌ ماجراهای‌ زندگى‌ او را در جست‌وجوی‌ وی‌ برای‌ راه‌ نجاتى‌ برای‌ اسلام‌ از تباهى‌ دانست‌، هر چند خود در این‌ مورد بدین‌ نكته‌ تصریح‌ نكرده‌ است‌. توجیه‌كنندگان‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ از یك‌سو به‌ فقدان‌ مفهوم‌ وطن‌دوستى‌ در مغرب‌ سده 8ق‌/14م‌ متوسل‌ مى‌شوند و تصور مى‌كنند كه‌ در نظر ابن‌ خلدون‌ كشمكش‌ میان‌ مدعیان‌ قدرت‌ سیاسى‌ در مغرب‌ آن‌ روز جنبه تضاد فكری‌ و اعتقادی‌ نداشته‌ و منحصراً نتیجه تضاد منافع‌ و خودخواهی‌های‌ آنان‌ بوده‌ است‌ و از این‌ رو ابن‌ خلدون‌ كفایت‌ سیاسى‌ خود را در اختیار نیرویى‌ قرار مى‌داده‌ كه‌ سود بیشتری‌ از آن‌ عاید مى‌شده‌ است، و این‌ در حالى‌ است‌ كه‌ قراین‌ متعدد در زندگى‌ اجداد ابن‌ خلدون‌ و خود او حاكى‌ از دلبستگى‌ شدید آنان‌ به‌ مغرب‌ و وحدت‌ و نیرومندی‌ آن‌ است.<br /> <br /> از سوی‌ دیگر، تبرئه‌كنندگان‌ ابن‌ خلدون‌ مى‌گویند: خیانت‌ در آن‌ عصر به‌ مفهوم‌ امروزی‌ آن‌ نبوده‌ است‌. «اگر خیانتى‌ بود، در حیطه امور دینى‌ بود، نه‌ در حیطه سیاست‌، زیرا سپاهى‌ یا وزیر، خدمتگزار امیر یا خاندانى‌ بود، نه‌ خادم‌ ملت‌ و دولت‌».<br /> <br /> از مجموع‌ این‌ نظرها و از غور در تاریخ‌ عصر ابن‌ خلدون‌ مى‌توان‌ به‌ این‌ نتیجه‌ رسید كه‌ اولاً میراث‌ خانوادگى‌ ابن‌ خلدون‌ او را به‌ سوی‌ سیاست‌ مى‌كشاند، ثانیاً در عرصه سیاست‌ آن‌ روزگار، رفتاری‌ مانند رفتار ابن‌خلدون‌ رسمى‌رایج‌ بود و اختصاص‌ به‌ او نداشت‌؛ ثالثاً، و شاید مهم‌تر از همه آن‌چه‌ در توجیه‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ گفته‌ شده‌ است‌، این‌كه‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ در مقایسه‌ با حركت‌های‌ رجال‌ سیاسى‌ آن‌زمان‌ بسیار كمتر از آن‌چه‌ در وهله نخست‌ به‌ نظر مى‌رسد، قابل‌ سرزنش‌ است‌ و احتمالاً یكى‌ از علت‌های‌ این‌همه‌ اغماض‌ سلاطین‌ مغرب‌ در مورد گذشته او همان‌ سبكى‌ بار گناهان‌ سیاسى‌ او در سنجش‌ با مرسوم‌ زمان‌ بوده‌ است‌. گذشته‌ از اینها، آوازه ابن‌ خلدون‌ به‌ سبب‌ رفتار سیاسى‌ یا اخلاقى‌ او نیست‌ تا او را در این‌ زمینه‌ ارزیابى‌ كنیم‌. اشتهار او به‌ علت‌ بینش‌ تاریخى‌ عمیق‌، ابتكار شیوه‌ای‌ نو و یك‌ دانش‌ جدید (علم‌ العمران‌) برای‌ تمیز درستى‌ و نادرستى‌ خبرهای‌ تاریخى‌ و برخورد با تاریخ‌ به‌ مثابه یك‌ علم‌ است‌.<br /> <br /> ==جایگاه فرهنگی==<br /> ابن‌ خلدون‌ امروزه‌ در فرهنگ‌ جهانى‌ جایگاه‌ شایسته‌ای‌ دارد. او نه‌تنها نسبت‌ به‌ زمان‌ خود استثنایى‌ جلوه‌ مى‌كند، كه‌ با انسان‌ متفكر زمان‌ ما هم‌ سخنان‌ بسیار دارد، نه‌ از آن‌ رو كه‌ بتوان‌ نظریات‌ او را در مورد جامعه معاصر به‌ كار برد، بلكه‌ از آن‌ جهت‌ كه‌ تحلیل‌های‌ او برای‌ فهم‌ زمینه تاریخى‌ این‌ جامعه‌ سودمند است. او تفكر تاریخى‌ را به‌ مرحله‌ای‌ نو رساند و تاریخ‌ را از صورت‌ واقعه‌نویسى‌ پیشین‌ به‌ شكل‌ نوین‌ علمى‌ و قابل‌ تعقل‌ درآورد. شیوه تحلیل‌ استدلالى‌ پویای‌ او ارزشى‌ پایدار دارد و در پرتو نظریات‌ او، بسیاری‌ از تحولات‌ تاریخ‌ گذشته جوامع‌ اسلامى‌ و مبانى‌ تاریخى‌ ساختار كنونى‌ آنها را مى‌توان‌ روشن‌تر دریافت‌.<br /> ==آثار و اندیشه‌های‌ ابن‌ خلدون‌== <br /> آثار ابن‌ خلدون‌ را از لحاظ اهمیت‌ محتوا و از حیث‌ زمان‌ نگارش‌ و منابع‌ اطلاع‌ بر آنها مى‌توان‌ به‌ دو دسته‌ تقسیم‌ كرد:<br /> ===الف===<br /> آثاری‌ كه‌ در دوره جوانى‌ و در كشاكش‌ فعالیت‌های‌ سیاسى‌ در دربارهای‌ مغرب‌ نوشته‌ است‌ و تنها گواه‌ معاصر كه‌ از آنها نام‌ برده‌، ابن‌ خطیب‌ دوست‌ اوست‌ كه‌ تألیف‌ الإحاطة را در 765ق‌/1364م‌ به‌ پایان‌ برده‌ است‌. این‌ آثار عبارتند از: <br /> خلاصه‌ای‌ در منطق؛ رساله‌ای‌ در حساب‌؛ شرح‌ قصیدة البردة؛ شرح‌ الرّجز ابن‌ خطیب‌ در اصول‌ فقه؛، تلخیص‌ چند اثر از ابن‌ رشد و تلخیص‌ المحصّل‌ فخر رازی‌ با عنوان‌ لباب‌المحصل‌ في‌ أصول‌الدین‌. <br /> ابن‌ خطیب‌ در ضمن‌ بیان‌ این‌ آثار، نثرنویسى‌ ابن‌ خلدون‌ را از حیث‌ شیوه‌ و محتوا ستوده‌ است‌. هر چند ابن‌ خلدون‌ در زندگى‌نامه خود از این‌ آثار نام‌ نبرده‌، اما نام‌ آنها در فهرست‌های‌ كتاب‌شناسى‌ اسلامى‌ ادوار بعد آمده‌ و یك‌ اثر دیگر نیز با عنوان‌ شرح‌ قصیدة ابن‌ عبدون‌ بر آنها افزوده‌ شده‌ است‌، ولى‌ هیچ‌یك‌ از آثار مذكور جز لباب‌المحصّل‌ به‌ جای‌ نمانده‌ است‌. این‌ اثر در 1952م‌ به‌ كوشش‌ ل‌. روبیو در تطوان‌ (مراكش‌) چاپ‌ شده‌ است‌. ابن‌ خلدون‌ لباب‌ را به‌ اشاره آبلى‌، استاد مورد ستایش‌ خود، فراهم‌ آورده‌ است‌. توجه‌ ابن‌ خلدون‌ به‌ این‌ اثر نشان‌دهنده خصایل‌ اخلاقى‌ و فكری‌ بسیاری‌ است‌ كه‌ او هیچ‌گاه‌ یك‌سره‌ از آن‌ نگسست‌. <br /> <br /> دیگر نوشته‌های‌ یادشده ابن‌ خلدون‌ هم‌ ظاهراً همان‌ یادداشت‌های‌ دوران‌ تحصیل‌ یا جزوه‌های‌ تدریس‌ اوست‌ و شاید به‌ همین‌ دلیل‌ بوده‌ كه‌ از ذكر آنها در زندگى‌نامه خود چشم‌ پوشیده‌ است‌. برخى‌ گفته‌اند شاید علت‌ عدم‌ ذكر نام‌ این‌ آثار در «التعریف»‌ آن‌ بوده‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ آنها را دارای‌ اهمیت‌ و مایه مباهات‌ نمى‌دانسته‌ و به‌ بزرگى‌، تقدیم‌ نكرده‌ بوده‌ است‌. در شروح‌ او بر قصیدة البردة یا قصیدة ابن‌ عبدون‌ و الرجز ابن‌ خطیب‌ به‌ نظر نمى‌رسد كه‌ مطلب‌ نو و قابل‌ توجهى‌ یافت‌ شود. رساله او در حساب‌ هم‌ احتمالاً مشتمل‌ بر آن‌ مقدار از اطلاعات‌ بوده‌ كه‌ هر فقیهى‌ بدان‌ نیاز داشته‌ و ظاهراً خلاصه‌ای‌ از یك‌ رساله ابن‌ البناءِ مراكشى‌ یا مؤلفى‌ دیگر بوده‌ است‌.<br /> رساله منطق‌ او نیز مى‌بایست‌ تلخیص‌ كتابى‌ در منطق‌ بوده‌ باشد، اما دانسته‌ نیست‌ كه‌ این‌ خلاصه‌ را بر اساس‌ نوشته كدام‌ مؤلف‌ تدوین‌ كرده‌ بوده‌ است‌. از آن‌جا كه‌ وی‌ برخى‌ از نوشته‌های‌ ابن‌ رشد را تلخیص‌ كرده‌، شاید بتوان‌ گفت‌ كه‌ این‌ رساله‌ هم‌ خلاصه‌ای‌ از یك‌ اثر این‌ فیلسوف‌ مغربى‌ بوده‌ است‌، ولى‌ از بررسى‌ نوشته‌های‌ ابن‌ خلدون‌ برمى‌آید كه‌ تأثیر ابن‌ رشد بر اندیشه وی‌ ناچیز است‌. از این‌ رو باید گفت‌: خلاصه‌های‌ ابن‌ خلدون‌ از آثار ابن‌ رشد، بیشتر ارزشى‌ محدود و آموزشى‌ داشته‌اند تا ارزش‌ فلسفى‌ خاص‌، و به‌ احتمال‌ قوی‌ صرفاً اقتباساتى‌ از خلاصه‌ها و شرح‌های‌ ابن‌ رشد بر ارغنون‌، طبیعت‌ و ماوراءالطبیعه ارسطو بوده‌اند.<br /> <br /> اثر دیگری‌ به‌ نام‌ شفاءالسائل‌ لتهذیب‌المسائل‌ به‌ ابن‌ خلدون‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ كه‌ نه‌ در نوشته ابن‌ خطیب‌ از آن‌ یاد شده‌ است‌ و نه‌ در زندگى‌نامه خود مؤلف‌. این‌ كتاب‌ تنها در نوشته‌های‌ متأخّر جزو آثار ابن‌ خلدون‌ به‌ شمار آمده‌ است‌. طنجى‌، در مقدمه شفاء السائل‌، «یه‌ - یز»، نظرات‌ ابن‌ خلدون‌ را درباره دگرگونی‌های‌ تصوف‌ در مغرب‌ و نیز داوری‌ تند او پیرامون‌ این‌ جریان‌ فكری‌ و عملى‌ بازگو مى‌كند. این‌ اثر به‌ دنبال‌ مشاجره‌ای‌ سخت‌ كه‌ در پایان‌ نیمه دوم‌ سده 8ق‌/14م‌ میان‌ متصوفه اندلس‌ درگرفت‌، نوشته‌ شده‌ است‌. بحث‌ بر سر آن‌ بود كه‌ آیا نوشته‌های‌ صوفیه‌ و به‌ كار بستن‌ سخنان‌ ایشان‌ برای‌ وصول‌ به‌ معرفت‌ كافى‌ است‌ یا مرید در سیر و سلوك‌ برای‌ وصول،‌ نیازمند به‌ پیر و مراد است‌؟ ابواسحاق‌ ابراهیم‌ شاطبى‌ (د 790ق‌/1388م‌) در موضوع‌ این‌ مناقشه‌ از دانشمندان‌ فاس‌ فتوا خواست‌. ابن‌ خلدون‌، بى‌آن‌كه‌ از او خواسته‌ شود، پاسخ‌ خود را در كتاب‌ شفاءالسائل‌ تدوین‌ كرد. بررسى‌ تاریخى‌ ابن‌ خلدون‌ درباره این‌ مسأله،‌ كتاب‌ را به‌ صورت‌ مرجعى‌ برای‌ تحقیق‌ در تصوف‌ مغرب‌ درآورده‌ است‌. اقتباس‌ از إحیاء علوم‌الدین‌ غزالى‌ در این‌ كتاب‌ آشكار است‌.<br /> <br /> داوری‌ نهایى‌ ابن‌ خلدون‌ در مورد تصوف‌ با نظر علمای‌ گذشته‌ و معاصر وی‌ هماهنگ‌ است‌، اما در مقایسه‌ با نظری‌ كه‌ او خود در این‌ باره‌ در مقدمه، باز گفته‌ است‌ متناقض‌ است‌. به‌ همین‌ دلیل‌ است‌ كه‌ برخى‌ این‌ اثر را از آن‌ ابن‌ خلدون‌ ندانسته‌اند، اما طنجى‌ اختلاف‌ میان‌ نظرات‌ مندرج‌ در این‌ اثر را با نظرهای‌ مقدمه‌، معلول‌ گذشت‌ زمان‌ مى‌داند و معتقد است‌ كه‌ شفاءالسائل‌ در مغرب‌ و بین‌ سال‌های‌ 774 و 776ق‌/1372-1374م‌ نوشته‌ شده‌ است‌. طنجى‌ این‌ كتاب‌ را در 1957م‌ در استانبول‌ به‌ چاپ‌ رسانیده‌ و فتوای‌ كوتاه‌ و قاطع‌ ابن‌ خلدون‌ را در مورد تصوف‌، با نقل‌ از تنبیه‌الغبي‌ برهان‌الدین‌ ابراهیم‌ البقاعى‌ (د 885ق‌/ 1480م‌) و الرّدّ المتین‌ عبدالغنى‌ النابلسى‌ (د 1143ق‌/1731م‌) به‌ آن‌ ضمیمه‌ كرده‌ است. ابن‌ خلدون‌ در این‌ فتوا، متصوفه‌ را دو دسته‌ مى‌داند: پیروان‌ طریقه سنت‌ و پیروان‌ طریقه بدعت‌آمیز متأخّر. او كسانى‌ چون‌ ابن‌ عربى‌ و ابن‌ سبعین‌ و ابن‌ برجان‌ (د 536ق‌/1142م‌) را از دسته اخیر و آثارشان‌ را سوزاندنى‌ مى‌داند. در هر حال‌، این‌ اثر از نوشته‌های‌ كم‌ اهمیت‌ ابن‌ خلدون‌ به‌ شمار آمده‌ كه‌ در آن‌ برخى‌ از عقاید مذهبى‌ او و احیاناً بعضى‌ مطالب‌ كه‌ پاره‌ای‌ از مسائل‌ مقدمه‌ را توضیح‌ مى‌دهد و نیز فتوای‌ او پیرامون‌ تصوف‌ غیرسنتى‌ متأخر آمده‌ است‌<br /> <br /> ===ب‌=== <br /> آثاری‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از دست‌ شستن‌ از سیاست‌ نوشته‌ و به‌ لحاظ اهمیتشان‌ در زندگى‌نامه خود از آنها یاد كرده‌ است‌؛ و اساساً ابن‌ خلدون‌ به‌ واسطه نگارش‌ آنها پرآوازه‌ گشته‌ است‌. با توجه‌ به‌ رابطه درونى‌ و موضوعى‌ این‌ آثار و پیوستگى‌ طرحى‌ كه‌ آنها را پدید آورده‌ است‌، باید آنها را در كنار هم‌ مورد بحث‌ قرار داد. این‌ آثار عبارتند از كتاب‌ «العبر» و «التعریف‌».<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ اثر نخستین‌ را كتاب‌ «العبر و دیوان‌المبتدإ و الخبر في‌ أیام‌العرب‌ و العجم‌ و البربر و من‌ عاصرهم‌ من‌ ذوي‌السلطان‌ الأكبر» نامیده‌ است‌ یعنى‌ آن‌ را «تاریخ‌ نوع‌ بشر به‌ طور جامع‌ و كامل‌» معرفى‌ مى‌كند. ابن‌ خلدون‌ در فراغت‌ كامل‌ از اشتغالات‌ سیاسى‌ و در عزلت‌ قلعه ابن‌ سلامه‌ آغاز به‌ تألیف‌ این‌ تاریخ‌ كرد. او با تألیف‌ این‌ اثر مى‌خواست‌ پاسخى‌ برای‌ چراهای‌ بسیاری‌ كه‌ تجربه روزمره‌ و مشهوداتش‌ پیش‌ مى‌آورد، بیابد و اثری‌ بیافریند كه‌ به‌ منزله اصل‌ و مرجعى‌ باشد برای‌ مورخان‌ آینده‌ تا از آن‌ به‌ عنوان‌ نمونه‌ و سرمشق‌ خویش‌ بهره‌ گیرند.<br /> <br /> وی در ضمن‌ گزارش‌ تاریخ‌ مغرب‌ در گذشته نزدیك‌ به‌ زمان‌ خود، جز نقل‌ از منابع‌ مكتوب‌، روایات‌ بسیاری‌ از استادش‌ آبلى‌ مى‌آورد. نكته اخیر را با توجه‌ به‌ فاصله زمانى‌ میان‌ دوره شاگردی‌ ابن‌ خلدون‌ نزد آبلى‌ و عزلت‌ در قلعه ابن‌ سلامه‌ (بیش‌ از 20 سال‌) شاید بتوان‌ به‌ عنوان‌ یكى‌ از مراحل‌ اوّلیه تكوین‌ اندیشه تاریخى‌ یا التفات‌ به‌ تاریخ‌ در ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ تلقى‌ كرد. وانگهى‌، هر چند تاریخ‌ غیردینى‌ در هیچ‌ مدرسه‌ای‌ در قلمرو اسلامى‌ عرضه‌ نمى‌شد و تاریخ‌ در میان‌ مسلمانان‌ نیز چون‌ جوامع‌ یونانى‌ و لاتینى‌ جنبه واقعه‌نگاری‌ و داستان‌سرایى‌ داشته‌ است‌، اما كثرت‌ نوشته‌های‌ تاریخى‌ مسلمانان‌ در سده‌های‌ میانى‌ مؤید آن‌ است‌ كه‌ در آن‌ اعصار، دنیای‌ اسلامى‌ بسى‌ بیش‌ از مناطق‌ دیگر مستعد پرورش‌ فكر تاریخى‌ بوده‌ است و پیش‌ از ابن‌ خلدون‌ در شمال‌ غرب‌ افریقا اندیشه‌هایى‌ شبیه‌ افكار وی‌ به‌ شكلى‌ ابتدایى‌ مطرح‌ بوده‌ است‌. در وهله نخست‌، گذشته مغرب‌ بود كه‌ ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ را به‌ خود مى‌كشید تا حال‌ را در پرتو آن‌ دریابد. بررسى‌ گذشته‌، خود مشكلاتى‌ پیش‌ مى‌آورد كه‌ جز با تعمق‌ در پدیده‌ها و تحولات‌ معاصر، راه‌بردن‌ به‌ حل‌ آن‌ میسر نبود.<br /> <br /> توجه‌ به‌ تاریخ‌، به‌ عنوان‌ وسیله‌ای‌ برای‌ حل‌ مشكل‌ زمان‌ حال‌، آن‌ را معنى‌دارتر از تاریخ‌ سنتى‌ مى‌كند و اشكال‌های‌ تاریخ‌ نگاری‌ سنتى‌ و اخبار تاریخى‌ را پیش‌ مى‌كشد كه‌ مستلزم‌ پیدا كردن‌ معیار و محكى‌ برای‌ تشخیص‌ صحیح‌ و سقیم‌ و غث‌ و سمین‌ آن‌ است‌. بر این‌ اساس‌، پیش‌ از پرداختن‌ به‌ علم‌ تاریخ‌ باید مبانى‌ آن‌ را مطرح‌ كرد. این‌ استدلال‌ ذهنى‌، موجب‌ تركیب‌ و فصل‌بندی‌ «شگفت‌» و بى‌سابقه تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ شده‌ است‌. او تألیف‌ خود را بر یك‌ مقدمه‌ (در معنای‌ عام‌ آن‌، پیش‌ گفتار) و 3 كتاب‌ قرار داده‌ است‌: مقدمه‌، در فضیلت‌ دانش‌ تاریخ‌ و تحقیق‌ روش‌های‌ آن‌ و اشاره‌ به‌ اغلاط مورخان‌؛ كتاب‌ نخست‌، در اجتماع‌ و تمدن‌ و یادكردن‌ عوارض‌ ذاتى‌ آن‌...؛ كتاب‌ دوم‌، در اخبار عرب‌ و قبیله‌ها و دولت‌های‌ آن‌... و برخى‌ از ملت‌ها و دولت‌های‌ مشهور كه‌ با ایشان‌ هم‌زمان‌ بوده‌اند...؛ كتاب‌ سوم‌، در اخبار بربر... و كشورها و دولت‌هایى‌ كه‌ آن‌ قوم‌ به‌ویژه‌ در دیار مغرب‌ تشكیل‌ داده‌اند. مقدمه‌ و كتاب‌ نخست‌ همان‌ است‌ كه‌ اصطلاحاً به‌ مقدمه ابن‌ خلدون‌ معروف‌ شده‌ و تقریباً یك‌ هفتم‌ كل‌ اثر تاریخى‌ او را دربرمى‌گیرد (ج‌ 1 از چاپ‌ 7 جلدی‌ تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌).<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ نخستین‌ نسخه تنقیح‌ شده‌ اثرش‌ را از قلعه ابن‌ سلامه‌ برای‌ سلطان‌ تونس‌ ابوالعباس‌ حفصى‌ ارسال‌ و به‌ او اهدا كرد. <br /> <br /> «التعریف‌» نه‌تنها از لحاظ آگاهى‌ به‌ وقایع‌ تاریخى‌ و اسناد مندرج‌ در آن‌، برای‌ تاریخ‌ سیاسى‌ و فكری‌ و ادبى‌ روزگار ابن‌ خلدون‌ اهمیت‌ دارد، بلكه‌ مطمئن‌ترین‌ وسیله‌ برای‌ یافتن‌ و تعقیب‌ مسیر اندیشه او در تألیف‌ مقدمه‌ است‌ و نصار در قسمتى‌ از تحقیق‌ خود به‌ این‌ كوشش‌ برخاسته‌ است. التعریف‌ از آغاز، جزئى‌ از تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ بوده‌ و تنها نامش‌ آن‌ را از دیگر بخش‌ها جدا مى‌كرده‌ است‌. در بعضى‌ نسخه‌های‌ این‌ اثر، كه‌ بعدها پرداخته‌ شده‌، عنوان‌ «رحلة» پسندیده‌تر نموده‌ و آن‌ را رحلة ابن‌ خلدون‌ نامیده‌اند. این‌ دوگانگى‌ عنوان‌ یك‌ اثر، بعدها عده‌ای‌ چون‌ بروكلمان‌ را به‌ متعدد و متفاوت‌ انگاشتن‌ آثار ابن‌ خلدون‌ در این‌ مورد كشاند، در حالى‌ كه‌ موضوع‌ این‌ عنوان‌ها یكى‌ بیش‌ نبوده‌ است‌.&lt;ref&gt; رحیم‌لو، یوسف‌، ج3، ص444-458&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> رحیم‌لو، یوسف‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[لباب المحصل في أصول‌الدين]]<br /> <br /> [[تاریخ العلامة ابن خلدون]] <br /> <br /> [[تاريخ ابن خلدون]] <br /> <br /> [[العبر: تاریخ ابن خلدون]] <br /> <br /> [[رحلة ابن خلدون]] <br /> <br /> [[مقدمه ابن خلدون]] <br /> <br /> [[شفاء السائل و تهذيب المسائل]]<br /> <br /> <br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=751186 2024-08-31T10:40:16Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلدون، یحیی بن محمد<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلْدون‌ ابوزكریا یحیى بن محمد‌<br /> | نام‌های دیگر = <br /> | لقب = <br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد<br /> | ولادت = 734ق<br /> | محل تولد = <br /> | کشور تولد = <br /> | محل زندگی = <br /> | رحلت = 780ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = <br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = <br /> | پیشه = <br /> | منصب = <br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = سَطّى‌ فقیه‌ مالكى‌، ابن‌ عبدالمهیمن‌ نحوی‌، ابن‌ رضوان‌ ادیب‌<br /> | مشایخ = <br /> | معاصرین = <br /> | شاگردان = <br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = بُغیةالرُّوّاد<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE.....AUTHORCODE<br /> }}<br /> {{کاربردهای دیگر|ابن خلدون (ابهام‌زدایی)}}<br /> <br /> '''ابن خَلْدون‌ ابوزكریا یحیى بن محمد‌''' (734-780ق‌/1334- 1378م‌)، مورخ‌، دبیر و ادیب‌، برادر كوچك‌تر [[ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد|ابن خلدون]] (عبدالرحمان‌ بن‌ محمد). <br /> ==اساتید==<br /> درباره نیمه اول‌ زندگى‌ و پرورش‌ علمى‌ یحیى‌ بن‌ خلدون‌ اطلاع‌ دقیقى‌ در دست‌ نیست‌، اما بر اساس‌ قرائنى‌ مى‌توان‌ گفت‌ كه‌ یحیى‌ و [[ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد|عبدالرحمان‌]] گذشته‌ از پدر خود، نزد استادان‌ مشترك‌ متعددی‌ به‌ویژه‌ كسانى‌ كه‌ همراه‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ مَرینى‌ در 748ق‌ به‌ تونس‌ وارد شدند، دانش‌ آموختند. از آن‌جا كه‌ [[ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد|عبدالرحمان‌]] این‌ رویداد را با اهمیت‌ بسیار تلقى‌ كرده‌ است‌، تأثیر علمى‌ ناشى‌ از آن‌ را در تربیت‌ یحیى‌ نیز نباید از نظر دور داشت‌. با این‌همه،‌ مدت‌ استفاده آن‌ دو از بیشتر این‌ استادان‌ كوتاه‌ بوده‌ است‌، زیرا برخى‌ از آنان‌ در طاعون‌ 749ق‌ و برخى‌ دیگر در حادثه دریایى‌ 750ق‌ درگذشتند. <br /> <br /> [[ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد|عبدالرحمان‌]] از مشاهیر این‌ افراد به‌ سَطّى‌ فقیه‌ مالكى‌، ابن‌ عبدالمهیمن‌ نحوی‌، ابن‌ رضوان‌ ادیب‌، ابن‌ شعیب‌ فاسى‌ حكیم‌ و ادیب‌، ابن‌ عبدالنور فقیه‌ مالكى‌، ابن‌ صباغ‌ محدث‌، ابن‌ مرزوق‌ و آبلى‌ اشاره‌ كرده‌ و از آنان‌ به‌ عنوان‌ مشایخ‌ و دوستان‌ خود سخن‌ رانده‌ است‌. از میان‌ این‌ عالمان‌ استفاده یحیى‌ از محضر ابوعبدالله‌ آبلى‌ و برخى‌ شاگردان‌ او مانند ابوعبدالله‌ شریف‌، مسلم‌ است، به‌ویژه‌ آبلى‌ بر هر دو برادر تأثیر قاطعى‌ داشته‌ است.<br /> <br /> حاجیات‌ احتمال‌ داده‌ كه‌ یحیى‌ به‌ همراه‌ [[ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد|عبدالرحمان‌]] در دربار ابوعنان‌ بوده‌ و در آن‌جا محضر ابوعبدالله‌ شریف‌ را درك‌ كرده‌ است‌. همچنین‌ بسیار محتمل‌ است‌ كه‌ یحیى‌ از لسان‌الدین‌ بن‌ خطیب‌ نیز كه‌ در 761ق‌ به‌ فاس‌ مسافرت‌ كرد، بهره‌ برده‌ باشد، زیرا یحیى‌ در آن‌ زمان‌ در دیوان‌ انشای‌ فاس‌ و زیر نظر ابن‌ رضوان‌ منصب‌ دبیری‌ داشت‌. گذشته‌ از آن‌، نامه‌ای‌ از ابن‌ خطیب‌ به‌ یحیى‌ در دست‌ است‌ كه‌ بیان‌گر رابطه دوستانه آن‌ دو است و نثر مصنوع‌ ابن‌ خطیب‌ مى‌توانسته‌ است‌ راهنمای‌ خوبى‌ برای‌ یحیى‌ در شیوه نگارش‌ بُغیةالرُّوّاد باشد. گذشته‌ از اینها یحیى‌ بن‌ خلدون‌ از ابوالبركات‌ بلفیقى‌، فقیه‌، ادیب‌ و دبیر و ابوعلى‌ زواوی‌، مفتى‌ و از شاگردان‌ بلفیقى‌، و ابن‌ عبدالمهیمن‌ به‌ عنوان‌ استادان‌ خود یاد كرده‌ است‌. ابن‌ خطیب‌ در نامه خود به‌ یحیى‌ او را فاضل‌ و فقیه‌ خوانده‌ است‌.<br /> افزون‌ بر آن‌، عنوان‌ فقیه‌ در آغاز خطبه بغیة نیز دیده‌ مى‌شود. از این‌جا مى‌توان‌ دانست‌ كه‌ یحیى‌ علم‌ دینى‌ و ادبى‌ عصر را به‌خوبى‌ آموخته‌ بوده‌ است‌. اگر چه‌ از تنها اثری‌ كه‌ از او در دست‌ است‌، نمى‌توان‌ دریافت‌ كه‌ مایه فقهى‌ او تا چه‌ پایه‌ بوده‌، اما مهارت‌ ادبى‌ او در همین‌ اثر و در اشعاری‌ كه‌ از او باقى‌ مانده‌ است‌، به‌ چشم‌ مى‌خورد. گذشته‌ از آن‌، بغیةالروّاد نشان‌دهنده گرایش‌های‌ یحیى‌ به‌ احوال‌ و اندیشه‌های‌ صوفیانه‌ است‌ و آن‌ را غیر از تأثیر فضای‌ عمومى‌ عصر باید ناشى‌ از تأثیر مستقیم‌ شیخ‌ ابوعبدالله‌ آبلى‌، استاد یحیى‌ و برادرش‌ عبدالرحمان‌ دانست‌.<br /> <br /> ==آثار==<br /> یحیى‌ وقتى‌ به‌ دربار ابوحمو زیّانی بازگشت‌، نوشتن‌ تاریخى‌ برای‌ بنى‌عبدالواد را آغاز كرد. به‌ نظر مى‌رسد كه‌ یحیى‌ این‌ تاریخ‌ را برای‌ اعتذار از آن‌چه‌ رفته‌ بود و تأكید بر وفاداری‌ خود به‌ سلطان‌ زیّانى‌ نوشته‌ است‌، هر چند كه‌ كه‌ ابوحمو خود از او خواست‌ تا چنین‌ تاریخى‌ را فراهم‌ آورد. در عین‌ حال‌، حاجیات‌ احتمال‌ مى‌دهد كه‌ یحیى‌ پیش‌ از پیوستن‌ مجدد به‌ ابوحمو تألیف‌ این‌ تاریخ‌ را آغاز كرده‌ و بخش‌ نخست‌ آن‌ را به‌ پایان‌ آورده‌ باشد. <br /> <br /> این‌ تاریخ‌ مشتمل‌ بر وقایعى‌ است‌ كه‌ تا پایان‌ 766ق‌ روی‌ داده‌ است‌ و خطبه اهدائیه آن‌ مى‌بایست‌ در اوایل‌ 777ق‌ تنظیم‌ شده‌ باشد. چنان‌كه‌ بل و حاجیات متذكر شده‌اند، این‌ اثر از لحاظ بینش‌ انتقادی‌ و نظریه تاریخى‌ قابل‌ قیاس‌ با شیوه‌ و نظر عبدالرحمان‌ نیست‌ و به‌ گفته خود وی‌ منظور از تألیف‌ آن،‌ جاودان‌ ساختن‌ نام‌ دولت‌ بنى‌زیان‌ است‌. این‌ اثر كه‌ نام‌ كامل‌ آن‌ « بُغْیةالرُّوّاد في‌ ذكرالملوك‌ من‌ بني‌عبدالواد و ما حازَه‌ُ أمیرالمسلمین‌ مولانا ابوحمو من‌ الشرف‌ الشاهق‌ الأطواد » است‌، به‌ 2 جلد و 3 بخش‌ تقسیم‌ شده‌ و هر بخش‌ دارای‌ 3 باب‌ است‌. هر باب‌ نیز به‌ نوبه خود به‌ 2 یا 3 فصل‌ تقسیم‌ مى‌شود. اما طول‌ باب‌ها و فصول‌ هماهنگ‌ نیست‌. نخستین‌ فصل‌ كتاب‌ به‌ اسم‌ و وصف‌ محل‌ زندگى‌ بنى‌عبدالواد یعنى‌ تلمسان‌ اختصاص‌ دارد. یحیى‌ در این‌ فصل‌، ضمن‌ ذكر چند حدیث‌ درباره بربرها، به‌ ذكر حدیثى‌ قابل‌توجه‌ پرداخته‌ كه‌ طى‌ آن‌ پیامبراكرم‌ (ص‌) دختر خود فاطمه‌(ع‌) را آگاه‌ كرده‌ كه‌ ذرّیه حسن‌(ع‌) و حسین‌(ع‌) در مغرب‌ دور و میان‌ بربرها، یارانى‌ مى‌یابند.<br /> <br /> فصل‌ دوم‌ از بخش‌ اول‌ كه‌ طولانى‌ترین‌ فصل‌ كتاب‌ به‌ شمار مى‌رود، به‌ ذكر 109 تن‌ از مشاهیر تلمسان‌ یا كسانى‌ كه‌ در آن‌ اقامت‌ گزیده‌اند، اختصاص‌ دارد. در میان‌ این‌ افراد كه‌ فقیه‌، محدث‌، ادیب‌، نسب‌شناس‌، مقری‌، قاضى‌ و جز آن‌ هستند، تعدّد نام‌ زاهدان‌ و صوفیان‌ و اهل‌كرامات‌ قابل‌توجه‌ است‌، چندان‌كه‌ این‌ فصل‌ را برای‌ جست‌وجو در احوال‌ صوفیه شمال‌ افریقا و برخى‌ حكایات‌ و كرامات‌ آنان‌ قابل‌ استناد ساخته‌ است‌. یحیى‌ 3 تن‌ از استادان‌ خود را در همین‌ فصل‌ ذكر كرده‌ است‌. فصل‌ سوم‌ به‌ امیران‌ تلمسان‌ از زمان‌ فتح‌ آن‌ به‌ دست‌ سپاه‌ اسلام‌ اختصاص‌ یافته‌ است‌. باب‌ دوم‌ از بخش‌ اول‌ در نژاد بربری‌ بنى‌عبدالواد بحث‌ مى‌كند و باب‌ سوم‌ به‌ كوتاهى‌ به‌ پیشینه امارت‌ در میان‌ آنان‌ مى‌پردازد. در بخش‌ دوم‌ كتاب‌ از نخستین‌ سلاطین‌ بنى‌عبدالواد یعنى‌ یغمر اسن‌ بن‌ زیان‌ و پسر و نوادگانش‌ یاد شده‌ است‌. بخش‌ سوم‌ كه‌ از لحاظ تاریخى‌ بخش‌ اصلى‌ كتاب‌ محسوب‌ مى‌شود و تمام‌ مجلد دوم‌ را در برمى‌گیرد، درباره تاریخ‌ عهد ابوحموی‌ دوم‌ به‌شیوه سال‌ به‌ سال‌ است‌. این‌ بخش‌ به‌ سبب‌ دست‌رسى‌ یحیى‌ به‌ اسناد حكومتى‌ از لحاظ استناد تاریخى‌ قابل‌ ملاحظه‌ است‌ و در تحقیق‌های‌ بروسلار و بارژه‌ درباره تلمسان‌ مورد استفاده فراوان‌ قرار گرفته‌ است.<br /> <br /> اثر یحیى‌ بن‌ خلدون‌، گذشته‌ از جنبه‌های‌ تاریخى‌ از جهات‌ دیگری‌ نیز در خور توجه‌ است‌، از جمله‌ این‌كه‌ در آن‌ به‌ مناسبت‌های‌ مختلف‌ اشعار و گاه‌ قصایدی‌ طولانى‌ نقل‌ شده و یا برای‌ انبساط خاطر خواننده‌ به‌ ذكر قصه‌هایى‌ همچون‌ داستان‌های‌ فارسى‌ از سلوان‌ المطاع‌ ابن‌ ظفر پرداخته‌ است‌. شیوه سجع‌پردازی‌ و نثر مصنوع‌ یحیى‌ كه‌ از خصایص‌ كتاب‌ شمرده‌ مى‌شود، غالباً تنها در هنگام‌ ذكر نام‌ امرا و سلاطین‌ دیده‌ مى‌شود و در متن‌ اخبار و گزارش‌های‌ تاریخى‌، نثر او از هیچ‌ پیرایه‌ای‌ برخوردار نیست‌.<br /> <br /> این‌ اثر نخستین‌ بار توسط آلفرد بل‌ به‌ همراه‌ ترجمه فرانسوی‌ آن‌ در الجزایر (1904-1913م‌) در 2 جلد چاپ‌ شده‌ است‌ و اخیراً به‌ كوشش‌ عبدالحمید حاجیات‌ به‌ استناد نسخى‌ تازه‌یافته‌، تصحیح‌ مجدد شده‌ و همراه‌ با مقدمه‌ای‌ ممتّع‌ درباره احوال‌ و آثار یحیى‌ بن‌ خلدون‌ در الجزایر (1400ق‌/1980م‌) به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.&lt;ref&gt; مؤذن‌ جامى‌، محمدمهدی‌، ج3، ص441-444&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> مؤذن‌ جامى‌، محمدمهدی‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]<br /> [[رده:فاقد کد پدیدآور]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86_(%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%B2%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C)&diff=751185 2024-08-31T10:38:13Z

<p>Mhosseini: صفحه‌ای تازه حاوی «'''ابن خلدون''' ممکن است به هر یک از افراد زیر اشاره داشته باشد: *ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد|ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبد...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>'''ابن خلدون''' ممکن است به هر یک از افراد زیر اشاره داشته باشد:<br /> <br /> *[[ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد|ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌]] (اول‌ رمضان‌ 732- 808ق‌/27 مه 1332-1406)، ملقب‌ به‌ ولى‌الدین، جامعه‌شناس‌، سیاست‌مدار، متفكر، مورخ‌ و قاضى‌ مالكى‌ مذهب‌.<br /> *[[ابن خلدون، یحیی بن محمد|ابن خَلْدون‌ ابوزكریا یحیى بن محمد‌]] (734-780ق‌/1334- 1378م‌)، مورخ‌، دبیر و ادیب‌، برادر كوچك‌تر ابن خلدون (عبدالرحمان‌ بن‌ محمد).<br /> <br /> [[Category:صفحه‌های ابهام‌زدایی افراد]]<br /> {{ابهام‌زدایی}}<br /> <br /> [[رده:صفحه‌های ابهام‌زدایی افراد]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=751184 2024-08-31T10:31:26Z

<p>Mhosseini: /* اساتید */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلدون، یحیی بن محمد<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلْدون‌ ابوزكریا یحیى بن محمد‌<br /> | نام‌های دیگر = <br /> | لقب = <br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد<br /> | ولادت = 734ق<br /> | محل تولد = <br /> | کشور تولد = <br /> | محل زندگی = <br /> | رحلت = 780ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = <br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = <br /> | پیشه = <br /> | منصب = <br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = سَطّى‌ فقیه‌ مالكى‌، ابن‌ عبدالمهیمن‌ نحوی‌، ابن‌ رضوان‌ ادیب‌<br /> | مشایخ = <br /> | معاصرین = <br /> | شاگردان = <br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = بُغیةالرُّوّاد<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE.....AUTHORCODE<br /> }}<br /> '''ابن خَلْدون‌ ابوزكریا یحیى بن محمد‌''' (734-780ق‌/1334- 1378م‌)، مورخ‌، دبیر و ادیب‌، برادر كوچك‌تر [[ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد|ابن خلدون]] (عبدالرحمان‌ بن‌ محمد). <br /> ==اساتید==<br /> درباره نیمه اول‌ زندگى‌ و پرورش‌ علمى‌ یحیى‌ بن‌ خلدون‌ اطلاع‌ دقیقى‌ در دست‌ نیست‌، اما بر اساس‌ قرائنى‌ مى‌توان‌ گفت‌ كه‌ یحیى‌ و [[ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد|عبدالرحمان‌]] گذشته‌ از پدر خود، نزد استادان‌ مشترك‌ متعددی‌ به‌ویژه‌ كسانى‌ كه‌ همراه‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ مَرینى‌ در 748ق‌ به‌ تونس‌ وارد شدند، دانش‌ آموختند. از آن‌جا كه‌ [[ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد|عبدالرحمان‌]] این‌ رویداد را با اهمیت‌ بسیار تلقى‌ كرده‌ است‌، تأثیر علمى‌ ناشى‌ از آن‌ را در تربیت‌ یحیى‌ نیز نباید از نظر دور داشت‌. با این‌همه،‌ مدت‌ استفاده آن‌ دو از بیشتر این‌ استادان‌ كوتاه‌ بوده‌ است‌، زیرا برخى‌ از آنان‌ در طاعون‌ 749ق‌ و برخى‌ دیگر در حادثه دریایى‌ 750ق‌ درگذشتند. <br /> <br /> [[ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد|عبدالرحمان‌]] از مشاهیر این‌ افراد به‌ سَطّى‌ فقیه‌ مالكى‌، ابن‌ عبدالمهیمن‌ نحوی‌، ابن‌ رضوان‌ ادیب‌، ابن‌ شعیب‌ فاسى‌ حكیم‌ و ادیب‌، ابن‌ عبدالنور فقیه‌ مالكى‌، ابن‌ صباغ‌ محدث‌، ابن‌ مرزوق‌ و آبلى‌ اشاره‌ كرده‌ و از آنان‌ به‌ عنوان‌ مشایخ‌ و دوستان‌ خود سخن‌ رانده‌ است‌. از میان‌ این‌ عالمان‌ استفاده یحیى‌ از محضر ابوعبدالله‌ آبلى‌ و برخى‌ شاگردان‌ او مانند ابوعبدالله‌ شریف‌، مسلم‌ است، به‌ویژه‌ آبلى‌ بر هر دو برادر تأثیر قاطعى‌ داشته‌ است.<br /> <br /> حاجیات‌ احتمال‌ داده‌ كه‌ یحیى‌ به‌ همراه‌ [[ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد|عبدالرحمان‌]] در دربار ابوعنان‌ بوده‌ و در آن‌جا محضر ابوعبدالله‌ شریف‌ را درك‌ كرده‌ است‌. همچنین‌ بسیار محتمل‌ است‌ كه‌ یحیى‌ از لسان‌الدین‌ بن‌ خطیب‌ نیز كه‌ در 761ق‌ به‌ فاس‌ مسافرت‌ كرد، بهره‌ برده‌ باشد، زیرا یحیى‌ در آن‌ زمان‌ در دیوان‌ انشای‌ فاس‌ و زیر نظر ابن‌ رضوان‌ منصب‌ دبیری‌ داشت‌. گذشته‌ از آن‌، نامه‌ای‌ از ابن‌ خطیب‌ به‌ یحیى‌ در دست‌ است‌ كه‌ بیان‌گر رابطه دوستانه آن‌ دو است و نثر مصنوع‌ ابن‌ خطیب‌ مى‌توانسته‌ است‌ راهنمای‌ خوبى‌ برای‌ یحیى‌ در شیوه نگارش‌ بُغیةالرُّوّاد باشد. گذشته‌ از اینها یحیى‌ بن‌ خلدون‌ از ابوالبركات‌ بلفیقى‌، فقیه‌، ادیب‌ و دبیر و ابوعلى‌ زواوی‌، مفتى‌ و از شاگردان‌ بلفیقى‌، و ابن‌ عبدالمهیمن‌ به‌ عنوان‌ استادان‌ خود یاد كرده‌ است‌. ابن‌ خطیب‌ در نامه خود به‌ یحیى‌ او را فاضل‌ و فقیه‌ خوانده‌ است‌.<br /> افزون‌ بر آن‌، عنوان‌ فقیه‌ در آغاز خطبه بغیة نیز دیده‌ مى‌شود. از این‌جا مى‌توان‌ دانست‌ كه‌ یحیى‌ علم‌ دینى‌ و ادبى‌ عصر را به‌خوبى‌ آموخته‌ بوده‌ است‌. اگر چه‌ از تنها اثری‌ كه‌ از او در دست‌ است‌، نمى‌توان‌ دریافت‌ كه‌ مایه فقهى‌ او تا چه‌ پایه‌ بوده‌، اما مهارت‌ ادبى‌ او در همین‌ اثر و در اشعاری‌ كه‌ از او باقى‌ مانده‌ است‌، به‌ چشم‌ مى‌خورد. گذشته‌ از آن‌، بغیةالروّاد نشان‌دهنده گرایش‌های‌ یحیى‌ به‌ احوال‌ و اندیشه‌های‌ صوفیانه‌ است‌ و آن‌ را غیر از تأثیر فضای‌ عمومى‌ عصر باید ناشى‌ از تأثیر مستقیم‌ شیخ‌ ابوعبدالله‌ آبلى‌، استاد یحیى‌ و برادرش‌ عبدالرحمان‌ دانست‌.<br /> <br /> ==آثار==<br /> یحیى‌ وقتى‌ به‌ دربار ابوحمو زیّانی بازگشت‌، نوشتن‌ تاریخى‌ برای‌ بنى‌عبدالواد را آغاز كرد. به‌ نظر مى‌رسد كه‌ یحیى‌ این‌ تاریخ‌ را برای‌ اعتذار از آن‌چه‌ رفته‌ بود و تأكید بر وفاداری‌ خود به‌ سلطان‌ زیّانى‌ نوشته‌ است‌، هر چند كه‌ كه‌ ابوحمو خود از او خواست‌ تا چنین‌ تاریخى‌ را فراهم‌ آورد. در عین‌ حال‌، حاجیات‌ احتمال‌ مى‌دهد كه‌ یحیى‌ پیش‌ از پیوستن‌ مجدد به‌ ابوحمو تألیف‌ این‌ تاریخ‌ را آغاز كرده‌ و بخش‌ نخست‌ آن‌ را به‌ پایان‌ آورده‌ باشد. <br /> <br /> این‌ تاریخ‌ مشتمل‌ بر وقایعى‌ است‌ كه‌ تا پایان‌ 766ق‌ روی‌ داده‌ است‌ و خطبه اهدائیه آن‌ مى‌بایست‌ در اوایل‌ 777ق‌ تنظیم‌ شده‌ باشد. چنان‌كه‌ بل و حاجیات متذكر شده‌اند، این‌ اثر از لحاظ بینش‌ انتقادی‌ و نظریه تاریخى‌ قابل‌ قیاس‌ با شیوه‌ و نظر عبدالرحمان‌ نیست‌ و به‌ گفته خود وی‌ منظور از تألیف‌ آن،‌ جاودان‌ ساختن‌ نام‌ دولت‌ بنى‌زیان‌ است‌. این‌ اثر كه‌ نام‌ كامل‌ آن‌ « بُغْیةالرُّوّاد في‌ ذكرالملوك‌ من‌ بني‌عبدالواد و ما حازَه‌ُ أمیرالمسلمین‌ مولانا ابوحمو من‌ الشرف‌ الشاهق‌ الأطواد » است‌، به‌ 2 جلد و 3 بخش‌ تقسیم‌ شده‌ و هر بخش‌ دارای‌ 3 باب‌ است‌. هر باب‌ نیز به‌ نوبه خود به‌ 2 یا 3 فصل‌ تقسیم‌ مى‌شود. اما طول‌ باب‌ها و فصول‌ هماهنگ‌ نیست‌. نخستین‌ فصل‌ كتاب‌ به‌ اسم‌ و وصف‌ محل‌ زندگى‌ بنى‌عبدالواد یعنى‌ تلمسان‌ اختصاص‌ دارد. یحیى‌ در این‌ فصل‌، ضمن‌ ذكر چند حدیث‌ درباره بربرها، به‌ ذكر حدیثى‌ قابل‌توجه‌ پرداخته‌ كه‌ طى‌ آن‌ پیامبراكرم‌ (ص‌) دختر خود فاطمه‌(ع‌) را آگاه‌ كرده‌ كه‌ ذرّیه حسن‌(ع‌) و حسین‌(ع‌) در مغرب‌ دور و میان‌ بربرها، یارانى‌ مى‌یابند.<br /> <br /> فصل‌ دوم‌ از بخش‌ اول‌ كه‌ طولانى‌ترین‌ فصل‌ كتاب‌ به‌ شمار مى‌رود، به‌ ذكر 109 تن‌ از مشاهیر تلمسان‌ یا كسانى‌ كه‌ در آن‌ اقامت‌ گزیده‌اند، اختصاص‌ دارد. در میان‌ این‌ افراد كه‌ فقیه‌، محدث‌، ادیب‌، نسب‌شناس‌، مقری‌، قاضى‌ و جز آن‌ هستند، تعدّد نام‌ زاهدان‌ و صوفیان‌ و اهل‌كرامات‌ قابل‌توجه‌ است‌، چندان‌كه‌ این‌ فصل‌ را برای‌ جست‌وجو در احوال‌ صوفیه شمال‌ افریقا و برخى‌ حكایات‌ و كرامات‌ آنان‌ قابل‌ استناد ساخته‌ است‌. یحیى‌ 3 تن‌ از استادان‌ خود را در همین‌ فصل‌ ذكر كرده‌ است‌. فصل‌ سوم‌ به‌ امیران‌ تلمسان‌ از زمان‌ فتح‌ آن‌ به‌ دست‌ سپاه‌ اسلام‌ اختصاص‌ یافته‌ است‌. باب‌ دوم‌ از بخش‌ اول‌ در نژاد بربری‌ بنى‌عبدالواد بحث‌ مى‌كند و باب‌ سوم‌ به‌ كوتاهى‌ به‌ پیشینه امارت‌ در میان‌ آنان‌ مى‌پردازد. در بخش‌ دوم‌ كتاب‌ از نخستین‌ سلاطین‌ بنى‌عبدالواد یعنى‌ یغمر اسن‌ بن‌ زیان‌ و پسر و نوادگانش‌ یاد شده‌ است‌. بخش‌ سوم‌ كه‌ از لحاظ تاریخى‌ بخش‌ اصلى‌ كتاب‌ محسوب‌ مى‌شود و تمام‌ مجلد دوم‌ را در برمى‌گیرد، درباره تاریخ‌ عهد ابوحموی‌ دوم‌ به‌شیوه سال‌ به‌ سال‌ است‌. این‌ بخش‌ به‌ سبب‌ دست‌رسى‌ یحیى‌ به‌ اسناد حكومتى‌ از لحاظ استناد تاریخى‌ قابل‌ ملاحظه‌ است‌ و در تحقیق‌های‌ بروسلار و بارژه‌ درباره تلمسان‌ مورد استفاده فراوان‌ قرار گرفته‌ است.<br /> <br /> اثر یحیى‌ بن‌ خلدون‌، گذشته‌ از جنبه‌های‌ تاریخى‌ از جهات‌ دیگری‌ نیز در خور توجه‌ است‌، از جمله‌ این‌كه‌ در آن‌ به‌ مناسبت‌های‌ مختلف‌ اشعار و گاه‌ قصایدی‌ طولانى‌ نقل‌ شده و یا برای‌ انبساط خاطر خواننده‌ به‌ ذكر قصه‌هایى‌ همچون‌ داستان‌های‌ فارسى‌ از سلوان‌ المطاع‌ ابن‌ ظفر پرداخته‌ است‌. شیوه سجع‌پردازی‌ و نثر مصنوع‌ یحیى‌ كه‌ از خصایص‌ كتاب‌ شمرده‌ مى‌شود، غالباً تنها در هنگام‌ ذكر نام‌ امرا و سلاطین‌ دیده‌ مى‌شود و در متن‌ اخبار و گزارش‌های‌ تاریخى‌، نثر او از هیچ‌ پیرایه‌ای‌ برخوردار نیست‌.<br /> <br /> این‌ اثر نخستین‌ بار توسط آلفرد بل‌ به‌ همراه‌ ترجمه فرانسوی‌ آن‌ در الجزایر (1904-1913م‌) در 2 جلد چاپ‌ شده‌ است‌ و اخیراً به‌ كوشش‌ عبدالحمید حاجیات‌ به‌ استناد نسخى‌ تازه‌یافته‌، تصحیح‌ مجدد شده‌ و همراه‌ با مقدمه‌ای‌ ممتّع‌ درباره احوال‌ و آثار یحیى‌ بن‌ خلدون‌ در الجزایر (1400ق‌/1980م‌) به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.&lt;ref&gt; مؤذن‌ جامى‌، محمدمهدی‌، ج3، ص441-444&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> مؤذن‌ جامى‌، محمدمهدی‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]<br /> [[رده:فاقد کد پدیدآور]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=751181 2024-08-31T10:27:22Z

<p>Mhosseini: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه | عنوان = ابن خلدون، یحیی بن محمد | تصویر = NUR00000.jpg | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | نام کامل = ابن خَلْدون‌ ابوزكریا یحیى بن محمد‌ | نام‌های دیگر = | لقب = | تخلص = | نسب = | نام پدر = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد | ولادت = 734ق | م...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلدون، یحیی بن محمد<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلْدون‌ ابوزكریا یحیى بن محمد‌<br /> | نام‌های دیگر = <br /> | لقب = <br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد<br /> | ولادت = 734ق<br /> | محل تولد = <br /> | کشور تولد = <br /> | محل زندگی = <br /> | رحلت = 780ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = <br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = <br /> | پیشه = <br /> | منصب = <br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = سَطّى‌ فقیه‌ مالكى‌، ابن‌ عبدالمهیمن‌ نحوی‌، ابن‌ رضوان‌ ادیب‌<br /> | مشایخ = <br /> | معاصرین = <br /> | شاگردان = <br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = بُغیةالرُّوّاد<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE.....AUTHORCODE<br /> }}<br /> '''ابن خَلْدون‌ ابوزكریا یحیى بن محمد‌''' (734-780ق‌/1334- 1378م‌)، مورخ‌، دبیر و ادیب‌، برادر كوچك‌تر [[ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد|ابن خلدون]] (عبدالرحمان‌ بن‌ محمد). <br /> ==اساتید==<br /> درباره نیمه اول‌ زندگى‌ و پرورش‌ علمى‌ یحیى‌ بن‌ خلدون‌ اطلاع‌ دقیقى‌ در دست‌ نیست‌، اما بر اساس‌ قرائنى‌ مى‌توان‌ گفت‌ كه‌ یحیى‌ و [[ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد|عبدالرحمان‌]] گذشته‌ از پدر خود، نزد استادان‌ مشترك‌ متعددی‌ به‌ویژه‌ كسانى‌ كه‌ همراه‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ مَرینى‌ در 748ق‌ به‌ تونس‌ وارد شدند، دانش‌ آموختند. از آن‌جا كه‌ [[ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد|عبدالرحمان‌]] این‌ رویداد را با اهمیت‌ بسیار تلقى‌ كرده‌ است‌، تأثیر علمى‌ ناشى‌ از آن‌ را در تربیت‌ یحیى‌ نیز نباید از نظر دور داشت‌. با این‌همه،‌ مدت‌ استفاده آن‌ دو از بیشتر این‌ استادان‌ كوتاه‌ بوده‌ است‌، زیرا برخى‌ از آنان‌ در طاعون‌ 749ق‌ و برخى‌ دیگر در حادثه دریایى‌ 750ق‌ درگذشتند. <br /> <br /> [[ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد|عبدالرحمان‌]]از مشاهیر این‌ افراد به‌ سَطّى‌ فقیه‌ مالكى‌، ابن‌ عبدالمهیمن‌ نحوی‌، ابن‌ رضوان‌ ادیب‌، ابن‌ شعیب‌ فاسى‌ حكیم‌ و ادیب‌، ابن‌ عبدالنور فقیه‌ مالكى‌، ابن‌ صباغ‌ محدث‌، ابن‌ مرزوق‌ و آبلى‌ اشاره‌ كرده‌ و از آنان‌ به‌ عنوان‌ مشایخ‌ و دوستان‌ خود سخن‌ رانده‌ است‌. از میان‌ این‌ عالمان‌ استفاده یحیى‌ از محضر ابوعبدالله‌ آبلى‌ و برخى‌ شاگردان‌ او مانند ابوعبدالله‌ شریف‌، مسلم‌ است، به‌ویژه‌ آبلى‌ بر هر دو برادر تأثیر قاطعى‌ داشته‌ است.<br /> <br /> حاجیات‌ احتمال‌ داده‌ كه‌ یحیى‌ به‌ همراه‌ [[ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد|عبدالرحمان‌]] در دربار ابوعنان‌ بوده‌ و در آن‌جا محضر ابوعبدالله‌ شریف‌ را درك‌ كرده‌ است‌. همچنین‌ بسیار محتمل‌ است‌ كه‌ یحیى‌ از لسان‌الدین‌ بن‌ خطیب‌ نیز كه‌ در 761ق‌ به‌ فاس‌ مسافرت‌ كرد، بهره‌ برده‌ باشد، زیرا یحیى‌ در آن‌ زمان‌ در دیوان‌ انشای‌ فاس‌ و زیر نظر ابن‌ رضوان‌ منصب‌ دبیری‌ داشت‌. گذشته‌ از آن‌، نامه‌ای‌ از ابن‌ خطیب‌ به‌ یحیى‌ در دست‌ است‌ كه‌ بیان‌گر رابطه دوستانه آن‌ دو است و نثر مصنوع‌ ابن‌ خطیب‌ مى‌توانسته‌ است‌ راهنمای‌ خوبى‌ برای‌ یحیى‌ در شیوه نگارش‌ بُغیةالرُّوّاد باشد. گذشته‌ از اینها یحیى‌ بن‌ خلدون‌ از ابوالبركات‌ بلفیقى‌، فقیه‌، ادیب‌ و دبیر و ابوعلى‌ زواوی‌، مفتى‌ و از شاگردان‌ بلفیقى‌، و ابن‌ عبدالمهیمن‌ به‌ عنوان‌ استادان‌ خود یاد كرده‌ است‌. ابن‌ خطیب‌ در نامه خود به‌ یحیى‌ او را فاضل‌ و فقیه‌ خوانده‌ است‌.<br /> افزون‌ بر آن‌، عنوان‌ فقیه‌ در آغاز خطبه بغیة نیز دیده‌ مى‌شود. از این‌جا مى‌توان‌ دانست‌ كه‌ یحیى‌ علم‌ دینى‌ و ادبى‌ عصر را به‌خوبى‌ آموخته‌ بوده‌ است‌. اگر چه‌ از تنها اثری‌ كه‌ از او در دست‌ است‌، نمى‌توان‌ دریافت‌ كه‌ مایه فقهى‌ او تا چه‌ پایه‌ بوده‌، اما مهارت‌ ادبى‌ او در همین‌ اثر و در اشعاری‌ كه‌ از او باقى‌ مانده‌ است‌، به‌ چشم‌ مى‌خورد. گذشته‌ از آن‌، بغیةالروّاد نشان‌دهنده گرایش‌های‌ یحیى‌ به‌ احوال‌ و اندیشه‌های‌ صوفیانه‌ است‌ و آن‌ را غیر از تأثیر فضای‌ عمومى‌ عصر باید ناشى‌ از تأثیر مستقیم‌ شیخ‌ ابوعبدالله‌ آبلى‌، استاد یحیى‌ و برادرش‌ عبدالرحمان‌ دانست‌.<br /> ==آثار==<br /> یحیى‌ وقتى‌ به‌ دربار ابوحمو زیّانی بازگشت‌، نوشتن‌ تاریخى‌ برای‌ بنى‌عبدالواد را آغاز كرد. به‌ نظر مى‌رسد كه‌ یحیى‌ این‌ تاریخ‌ را برای‌ اعتذار از آن‌چه‌ رفته‌ بود و تأكید بر وفاداری‌ خود به‌ سلطان‌ زیّانى‌ نوشته‌ است‌، هر چند كه‌ كه‌ ابوحمو خود از او خواست‌ تا چنین‌ تاریخى‌ را فراهم‌ آورد. در عین‌ حال‌، حاجیات‌ احتمال‌ مى‌دهد كه‌ یحیى‌ پیش‌ از پیوستن‌ مجدد به‌ ابوحمو تألیف‌ این‌ تاریخ‌ را آغاز كرده‌ و بخش‌ نخست‌ آن‌ را به‌ پایان‌ آورده‌ باشد. <br /> <br /> این‌ تاریخ‌ مشتمل‌ بر وقایعى‌ است‌ كه‌ تا پایان‌ 766ق‌ روی‌ داده‌ است‌ و خطبه اهدائیه آن‌ مى‌بایست‌ در اوایل‌ 777ق‌ تنظیم‌ شده‌ باشد. چنان‌كه‌ بل و حاجیات متذكر شده‌اند، این‌ اثر از لحاظ بینش‌ انتقادی‌ و نظریه تاریخى‌ قابل‌ قیاس‌ با شیوه‌ و نظر عبدالرحمان‌ نیست‌ و به‌ گفته خود وی‌ منظور از تألیف‌ آن،‌ جاودان‌ ساختن‌ نام‌ دولت‌ بنى‌زیان‌ است‌. این‌ اثر كه‌ نام‌ كامل‌ آن‌ « بُغْیةالرُّوّاد في‌ ذكرالملوك‌ من‌ بني‌عبدالواد و ما حازَه‌ُ أمیرالمسلمین‌ مولانا ابوحمو من‌ الشرف‌ الشاهق‌ الأطواد » است‌، به‌ 2 جلد و 3 بخش‌ تقسیم‌ شده‌ و هر بخش‌ دارای‌ 3 باب‌ است‌. هر باب‌ نیز به‌ نوبه خود به‌ 2 یا 3 فصل‌ تقسیم‌ مى‌شود. اما طول‌ باب‌ها و فصول‌ هماهنگ‌ نیست‌. نخستین‌ فصل‌ كتاب‌ به‌ اسم‌ و وصف‌ محل‌ زندگى‌ بنى‌عبدالواد یعنى‌ تلمسان‌ اختصاص‌ دارد. یحیى‌ در این‌ فصل‌، ضمن‌ ذكر چند حدیث‌ درباره بربرها، به‌ ذكر حدیثى‌ قابل‌توجه‌ پرداخته‌ كه‌ طى‌ آن‌ پیامبراكرم‌ (ص‌) دختر خود فاطمه‌(ع‌) را آگاه‌ كرده‌ كه‌ ذرّیه حسن‌(ع‌) و حسین‌(ع‌) در مغرب‌ دور و میان‌ بربرها، یارانى‌ مى‌یابند.<br /> <br /> فصل‌ دوم‌ از بخش‌ اول‌ كه‌ طولانى‌ترین‌ فصل‌ كتاب‌ به‌ شمار مى‌رود، به‌ ذكر 109 تن‌ از مشاهیر تلمسان‌ یا كسانى‌ كه‌ در آن‌ اقامت‌ گزیده‌اند، اختصاص‌ دارد. در میان‌ این‌ افراد كه‌ فقیه‌، محدث‌، ادیب‌، نسب‌شناس‌، مقری‌، قاضى‌ و جز آن‌ هستند، تعدّد نام‌ زاهدان‌ و صوفیان‌ و اهل‌كرامات‌ قابل‌توجه‌ است‌، چندان‌كه‌ این‌ فصل‌ را برای‌ جست‌وجو در احوال‌ صوفیه شمال‌ افریقا و برخى‌ حكایات‌ و كرامات‌ آنان‌ قابل‌ استناد ساخته‌ است‌. یحیى‌ 3 تن‌ از استادان‌ خود را در همین‌ فصل‌ ذكر كرده‌ است‌. فصل‌ سوم‌ به‌ امیران‌ تلمسان‌ از زمان‌ فتح‌ آن‌ به‌ دست‌ سپاه‌ اسلام‌ اختصاص‌ یافته‌ است‌. باب‌ دوم‌ از بخش‌ اول‌ در نژاد بربری‌ بنى‌عبدالواد بحث‌ مى‌كند و باب‌ سوم‌ به‌ كوتاهى‌ به‌ پیشینه امارت‌ در میان‌ آنان‌ مى‌پردازد. در بخش‌ دوم‌ كتاب‌ از نخستین‌ سلاطین‌ بنى‌عبدالواد یعنى‌ یغمر اسن‌ بن‌ زیان‌ و پسر و نوادگانش‌ یاد شده‌ است‌. بخش‌ سوم‌ كه‌ از لحاظ تاریخى‌ بخش‌ اصلى‌ كتاب‌ محسوب‌ مى‌شود و تمام‌ مجلد دوم‌ را در برمى‌گیرد، درباره تاریخ‌ عهد ابوحموی‌ دوم‌ به‌شیوه سال‌ به‌ سال‌ است‌. این‌ بخش‌ به‌ سبب‌ دست‌رسى‌ یحیى‌ به‌ اسناد حكومتى‌ از لحاظ استناد تاریخى‌ قابل‌ ملاحظه‌ است‌ و در تحقیق‌های‌ بروسلار و بارژه‌ درباره تلمسان‌ مورد استفاده فراوان‌ قرار گرفته‌ است.<br /> <br /> اثر یحیى‌ بن‌ خلدون‌، گذشته‌ از جنبه‌های‌ تاریخى‌ از جهات‌ دیگری‌ نیز در خور توجه‌ است‌، از جمله‌ این‌كه‌ در آن‌ به‌ مناسبت‌های‌ مختلف‌ اشعار و گاه‌ قصایدی‌ طولانى‌ نقل‌ شده و یا برای‌ انبساط خاطر خواننده‌ به‌ ذكر قصه‌هایى‌ همچون‌ داستان‌های‌ فارسى‌ از سلوان‌ المطاع‌ ابن‌ ظفر پرداخته‌ است‌. شیوه سجع‌پردازی‌ و نثر مصنوع‌ یحیى‌ كه‌ از خصایص‌ كتاب‌ شمرده‌ مى‌شود، غالباً تنها در هنگام‌ ذكر نام‌ امرا و سلاطین‌ دیده‌ مى‌شود و در متن‌ اخبار و گزارش‌های‌ تاریخى‌، نثر او از هیچ‌ پیرایه‌ای‌ برخوردار نیست‌.<br /> <br /> این‌ اثر نخستین‌ بار توسط آلفرد بل‌ به‌ همراه‌ ترجمه فرانسوی‌ آن‌ در الجزایر (1904-1913م‌) در 2 جلد چاپ‌ شده‌ است‌ و اخیراً به‌ كوشش‌ عبدالحمید حاجیات‌ به‌ استناد نسخى‌ تازه‌یافته‌، تصحیح‌ مجدد شده‌ و همراه‌ با مقدمه‌ای‌ ممتّع‌ درباره احوال‌ و آثار یحیى‌ بن‌ خلدون‌ در الجزایر (1400ق‌/1980م‌) به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.&lt;ref&gt; مؤذن‌ جامى‌، محمدمهدی‌، ج3، ص441-444&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> مؤذن‌ جامى‌، محمدمهدی‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]<br /> [[رده:فاقد کد پدیدآور]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%B4%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%88_%D8%AA%D9%87%D8%B0%D9%8A%D8%A8_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84&diff=750254 2024-08-29T15:30:31Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر =NUR76974J1.jpg<br /> | عنوان = شفاء السائل و تهذيب المسائل<br /> | عنوان‌های دیگر = <br /> | پدیدآورندگان<br /> | پدیدآوران = <br /> [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد]] (نويسنده)<br /> [[حافظ، محمد مطیع]] (محقق)<br /> |زبان<br /> | زبان = عربی<br /> | کد کنگره = الف۲ش۷ 295 BP <br /> | موضوع =<br /> |ناشر <br /> | ناشر = دار الفکر ** دار الفکر المعاصر<br /> | مکان نشر = سوریه - دمشق ** لبنان - بیروت<br /> | سال نشر = 1417ق - 1996م<br /> | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE76974AUTOMATIONCODE<br /> | چاپ = 1<br /> | شابک = 1-57547-295-3<br /> | تعداد جلد = 1<br /> | کتابخانۀ دیجیتال نور = 76974<br /> | کتابخوان همراه نور = 76974<br /> | کد پدیدآور = 1863<br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> }}<br /> '''شفاء السائل و تهذيب المسائل''' از [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|أبو زيد عبدالرحمن بن محمد بن محمد بن خلدون حضرمي إشبيلي مالکي]](733 – 808 ه‍) معروف به [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] با موضوع عرفان و تصوف. سه رساله از [[ابن عباد رندی، محمد بن ابراهیم|ابن عباد]] (متوفی 792 ه‍.)، [[قباب]](متوفی 788 ه‍.) و [[یوسی، حسن بن مسعود|یوسی]](متوفی 1102 ه‍.) در ذیل این رساله به چاپ رسیده که مرتبط با محتوای کتاب است.<br /> <br /> علت نگارش این کتاب درخواستی بوده از [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] درباره تحقیق و تبیین مناظره‌ای که میان صوفیان اندلس یعنی ابواسحاق ابراهیم شاطبی و برخی علمای فاس مانند ابوعبدالله محمد بن ابراهیم معروف به ابن عباد رندی(متوفی 792 هجری در فاس)، که میان فاس و تلمسان و مراکش و دیگر جاها آمد و شد داشت و خطیب قرویین در فاس بود و همچنین ابوالعباس احمد بن قاسم بن عبدالرحمن جذامی فاسی مشهور به ابن قباب(متولد 724 هجری در فاس و متوفی 778 هجری در همانجا) متولی خطابه در مسجد اعظم فاس، صورت گرفته است. ابن عباد در رساله شانزدهم از رسائل صغرایش و همچنین ونثریسی در معیار المعرب به این مناظره اشاره کرده‌اند.&lt;ref&gt;ر.ک: مقدمه نویسنده بر کتاب، ص33-34&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] می‌نویسد: اینان که از من درخواست برداشتن پرده از طریقه صوفیان اهل تحقق در توحید ذوقی و معرفت وجدانی را داشتند؛ سؤالشان این بود که آیا سلوک طبق روش آنان و رسیدن به معرفت ذوقی از طریقه روش آن‌ها و اقتدا به سخنانشان در شرح کیفیت این سلوک و اموری مانند این، صحیح است؟ که در این صورت بتوان به مطالعه کتاب‌هایی مانند [[إحياء علوم الدين|احیاء علوم الدین]] امام [[غزالی، محمد بن محمد|غزالی]](که مشتمل بر چهار بخش عبادات، عادات، مهلکات و منجیات است) و الرعایة لحقوق الله عز و جل از [[حارث محاسبی، حارث بن اسد|ابو عبدالله حارث بن اسد محاسبی]] از بزرگان صوفیه(که مشتمل بر شرح طریقه رعایت حقوق الهی و رسیدن به تقوای الهی است) بسنده کرد؟ یا اینکه باید استادی داشت که مانند طبیبی که بالای سر مریض می‌آید، مبهمات این کتاب‌ها را شرح دهد و احوال مسائلش را بیان نماید؟&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص34-35&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مناظره‌ای که میان شاطبی با اشخاصی مانند رندی و ابن قباب مطرح شده بوده، درباره همین امر یعنی لزوم یا عدم لزوم استاد است و به تعبیر ابن خلدون: «و الحق و إن فقدوه فقریب مما اعتقدوه» یعنی اگر آنان وارد این مناظره نمی‌شدند، باورهایشان بسیار به هم نزدیک بود. درهرحال، [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] به بیان و توضیح محل نزاع میان این دو گروه می‌پردازد و چون لازمه این امر تحقیق در طریقه صوفیه و تمییزش از سایر روش‌ها و... است، پیش از پرداختن به اصل این مسأله و بیان حق از نظر خودش درباره آن، به بیان این موارد می‌پردازد؟&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص35-36&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بدین جهت مؤلف قبل از پرداختن به مناظره و نوشته‌های مربوط به آن بحثی درباره تصوف، شریعت، نیت، فقه ظاهر و فقه باطن، ممیزات تصوف، روح عقل قلب، سعادت اخروی، معرفت کشفی، مجاهدت و شروط آن، شرایط شیخ و استاد و...نموده است. <br /> <br /> فهرست آیات، احادیث اعلام، اقوال صوفیه و مصطلحات در پایان کتاب درج شده است.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> ==منبع مقاله==<br /> • مقدمه نویسنده بر کتاب.<br /> <br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[رده:کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده:اسلام، عرفان، غیره]]<br /> [[رده:تصوف و عرفان]]<br /> [[رده:رد و نقض تصوف و عرفان]]<br /> [[رده:مقالات آذر 01 یقموری]]<br /> [[رده:مقالات بازبینی شده1]]<br /> [[رده:مقالات بازبینی شده2 دی 1401]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%85%D9%87_%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86&diff=750253 2024-08-29T15:28:25Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر =NUR02854J1.jpg<br /> | عنوان =مقدمه ابن خلدون <br /> | عنوان‌های دیگر =مقدمه ابن خلدون. فارسی<br /> |پدیدآورندگان <br /> | پدیدآوران =[[پروین گنابادی، محمد]] (مترجم)<br /> <br /> [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد]] (نویسنده)<br /> |زبان <br /> | زبان =فارسی <br /> | کد کنگره =‏‎‏/‎‏الف‎‏2‎‏ ‎‏م‎‏7041‎‏ ‎‏1375 / 16/7 ‏D‎‏ <br /> | موضوع = تاريخ - فلسفه - متون قدیمی تا قرن 14<br /> <br /> تاريخ اجتماعي - متون قدیمی تا قرن 14<br /> <br /> تمدن - متون قدیمی تا قرن 14<br /> <br /> |ناشر <br /> | ناشر =شرکت انتشارات علمي و فرهنگي <br /> | مکان نشر =ايران - تهران <br /> | سال نشر =1375ش. <br /> <br /> | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE02854AUTOMATIONCODE<br /> | چاپ =چاپ هشتم<br /> | شابک =<br /> | تعداد جلد =2<br /> | کتابخانۀ دیجیتال نور =02854<br /> | کتابخوان همراه نور =<br /> | کد پدیدآور =01863-06150 <br /> | پس از =<br /> | پیش از =<br /> }}<br /> <br /> '''مقدمه ابن خلدون''' ترجمه فارسی [[پروین گنابادی، محمد|محمد پروین گنابادی]] از «مقدمة ابن خلدون» [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|عبدالرحمن بن خلدون]] است که در دو جلد ارائه شده است. او در ترجمه این اثر زحمت‌های فراوانی کشیده و نسخه‌های مختلف را دیده است. <br /> <br /> در مقدمه مترجم می‌خوانیم: «در اردیبهشت ماه سال 1344 به اینجانب پیشنهاد شد که مقدمه ابن خلدون را به فارسی برگردانم. نگارنده با نداشتن وسایل لازم و کسالت مزاج این پیشنهاد را پذیرفتم و از ایزد متعال و ارواح بزرگان راه حق و صاحبدلان همت خواستم که مرا در این وظیفه بزرگ توفیق بخشدند؛ چون از دیرزمانی به این شاهکار عالم دانش اسلامی دلبستگی داشتم و گاهی برخی از مطالب آن را به عنوان استشهاد در ضمن مقالاتی ترجمه کرده بودم. اما به هیچ‌رو متوجه نشده بودم که در چنین کتابی ممکن است اغلاط فراوان دیده شود و میان چاپهای گوناگون آن اختلافات فاحشی وجود داشته باشد».&lt;ref&gt;ر.ک: مقدمه مترجم، جلد1، ص17&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سپس از مراجعه به چاپ‌های مختلف سخن گفته و می‌نویسد: «از این‌رو نخست از روی چاپ «المطبعة الازهریة» که در سال 1348ق مطابق 1930م منتشر شده است، شروع به ترجمه کردم، ولی دیری نگذشت که متوجه شدم این چاپ مغلوط است و ناگزیر درصدد تهیه چاپ دیگری برآمدم و چاپ «المطبعة البهیة المصریة» را به دست آوردم. اما این چاپ هم خالی از غلط نبود و با چاپ نخست، اختلافات بسیار داشت. سپس چاپ معربی که در «مطبعة الکشاف» بیروت به طبع رسیده است، به دستم رسید. در این چاپ هم همان اغلاط و اختلافات مشاهده می‌شد و حتی گاهی در ضمن فصول سطوری افتادگی داشت و یکی دو فصل آن نیز در آن دیده نمی‌شد. آنگاه به چاپ مصحح نصر هورینی که به سال 1274ق طبع شده است، دست یافتم و مشاهده کردم در این چاپ نیز همانگونه اختلافات وجود دارد و ضمناً آگاه شدم که مقدمه به فرانسه نیز ترجمه شده است و این ترجمه در کتابخانه ملی موجود است. به کتابخانه مزبور مراجعه کردم؛ ولی متأسفانه در آن کتابخانه از سه جلد ترجمه مقدمه، فقط جلد اول آن وجود داشت و معلوم شد بارون دسلان آن را از روی چاپ پاریس که به اهتمام خاورشناس فرانسوی کارتر مر در سال 1858م در سه جلد انتشار یافته ترجمه و آن را با چاپ بولاق و چند نسخه خطی مقابله کرده است. ناگزیر برای به دست آوردن چاپ پاریس و چاپ بولاق که اصح نسخ چاپ مصر است به کتابخانه‌های مجلس سنا و دانشکده حقوق رفتم. در کتابخانه مجلس سنا به چاپهای یادکرده دست یافتم و در کتابخانه دانشکده حقوق هم چاپ پاریس و همه بقیه مجلدات ترجمه فرانسه آن وجود داشت.<br /> در این هنگام که یک سوم کتاب ترجمه شده بود، بر آن شدم که قسمت‌های ترجمه شده را با چاپ پاریس مقابله کنم و پیش از ترجمه بقیه کتاب نیز نخست مقابله تمام فصول را به پایان رسانم و آنگاه به ترجمه آنها بپردازم. باری پس از مقابله، به اختلافات و اغلاط غریبی برخوردم و آنها را در حواشی چاپ الکشاف قید کردم و علاوه بر این فهارسی از اختلافات نسخه چاپی که در دسترس من بود تهیه کردم؛ که بحث در آنها مایه ملال خاطر خواننده است.&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص17-18&lt;/ref&gt; <br /> <br /> مترجم سپس به خاطر رعایت اختصار چند نمونه از اغلاط را در مقدمه بر جلد اول کتاب ذکر می‌کند که خواننده را به مراجعه و دیدن آنجا ارجاع می‌دهیم.&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص18&lt;/ref&gt;<br /> <br /> گذشته از اینها باید توجه داشت که چاپ پاریس مشتمل بر مطالب اضافی بسیاری است که در چاپهای مصر و بیروت آن اضافات وجود ندارد و مهمترین مطالب اضافی مزبور را در فصول ذیل می‌توانیم بیابیم: فصل خط، فصل تصوف، فصل سیمیا و فصل لغت. به‌علاوه فصل حدیث در چاپ پاریس با چاپهای مصر و بیروت اختلافات فاحشی دارد، خواه از لحاظ تفصیل موضوع و خواه از نظر ترتیب ذکر مطالب. <br /> <br /> چنانکه ملاحظه می‌شود هم‌اکنون دانشمندان مصری با اختلافات مزبور متوجه شده و کلیات آنها را نام برده‌اند و من در این ترجمه کوشیده‌ام تا کلیه این اضافات را ترجمه کنم و در بعضی موارد قلیل هم عبارات اضافی و یکی دو فصل در چاپهای مصر دیده می‌شود که در چاپ پاریس نیست؛ چنانکه در مقدمه خود مؤلف قسمتی راجع به نسخه فاس در حواشی چاپهای مصر هست که در چاپ پاریس این قسمت وجود ندارد و من این اضافات را نیز ترجمه کرده‌ام تا هیچگونه نقصانی در این ترجمه روی ندهد.&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص19-20&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مترجم سپس نقاط قوت و ضعف چاپ دارالکتب لبنانی را متذکر می‌شود.&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ج1، ص20-21&lt;/ref&gt; و درباره علت وجود برخی اغلاط و دشواریها در این ترجمه متذکر این نکته می‌شود که قصد [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]]، توسعه در عبارات و واژه‌سازی بوده است و از این‌رو برخی افعال که به باب مزید نمی‌روند را به باب مزید برده و....&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص21-22&lt;/ref&gt;<br /> <br /> او سپس می‌نویسد: ضمناً لازم است متذکر شوم که چون نثر مقدمه [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] به زبان عربی مغرب (اندلس و افریقیه) است، بسیاری از تعبیرات آن برای کسانی که بیشتر در متون مشرق تتبع کرده‌اند، دشوار و نامفهوم می‌باشد و چون بارون دسلان مترجم مقدمه به فرانسه به زبان عربی الجزیره و مراکش آشنایی داشته، بسیاری از این مشکلات را حل کرده است (و من در حاشیه به بعضی از آنها اشاره کرده‌ام) از این رو حقاً باید بگویم که سه جلد ترجمه دسلان و مخصوصاً کتاب [[ذیل القوامیس العرب]] تألیف دزی در ترجمه این کتاب به فارسی، بسیار مورد استفاده واقع شده است.&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص22&lt;/ref&gt; اختلاف دورانها و پیدایش صنعت چاپ نیز از دیگر مواردی است که مترجم برای وجود اغلاط در چاپهای مختلف مقدمه ابن خلدون برمی‌شمارد.&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص22-23&lt;/ref&gt; <br /> <br /> او در نهایت می‌نویسد: در روزگار گذشته که آثار مؤلفان خطی بوده نیز همین خصوصیت وجود داشته و مثلاً مؤلف در نسخ بعدی تألیف خود حتماً تغییراتی می‌داده و آنها را به شاگردان خود یا خطاطان القا می‌کرده است، و در نتیجه این همه اختلافات در نسخ خطی مشاهده می‌شود، چنانکه در ضمن ترجمه احوال مؤلف خواهیم دید که وی هنگامی که در مصر می‌زیسته در فصول مقدمه تغییراتی داده است و بنابراین نمی‌توان به‌طور قطع، اختلافات نسخ خطی قدیم را که بعدها از روی آنها خواهی نخواهی چاپهای مختلف هم به وجود آمده است تنها متوجه کاتبان و خطاطان یا چاپخانه‌ها و مصححان دانست؛ به‌ویژه که مصححان با اسلوب علمی تصحیح آشنایی نداشته باشند.&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص23&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مترجم در مقدمه چاپ دوم از مجتبی مینوی به خاطر در دسترس قرار دادن نسخه «بنی جامع» تشکر کرده است. او کتاب حاضر (ترجمه‌اش از مقدمه ابن خلدون) را بهترین و جامع‌ترین کتاب در میان کتابهای موجود دانسته است.&lt;ref&gt;ر.ک: مقدمه مترجم بر چاپ دوم، ج1، ص71-72&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> ==منابع مقاله==<br /> مقدمه‌های مترجم بر چاپهای اول و دوم کتاب.<br /> <br /> <br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> <br /> <br /> [[رده:کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده:تاریخ]]<br /> [[رده:تاریخ عمومی]]<br /> [[رده:دی (1400)]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%85%D9%87_%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86&diff=750252 2024-08-29T15:27:16Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر =NUR02854J1.jpg<br /> | عنوان =مقدمه ابن خلدون <br /> | عنوان‌های دیگر =مقدمه ابن خلدون. فارسی<br /> |پدیدآورندگان <br /> | پدیدآوران =[[پروین گنابادی، محمد]] (مترجم)<br /> <br /> [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد]] (نویسنده)<br /> |زبان <br /> | زبان =فارسی <br /> | کد کنگره =‏‎‏/‎‏الف‎‏2‎‏ ‎‏م‎‏7041‎‏ ‎‏1375 / 16/7 ‏D‎‏ <br /> | موضوع = تاريخ - فلسفه - متون قدیمی تا قرن 14<br /> <br /> تاريخ اجتماعي - متون قدیمی تا قرن 14<br /> <br /> تمدن - متون قدیمی تا قرن 14<br /> <br /> |ناشر <br /> | ناشر =شرکت انتشارات علمي و فرهنگي <br /> | مکان نشر =ايران - تهران <br /> | سال نشر =1375ش. <br /> <br /> | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE02854AUTOMATIONCODE<br /> | چاپ =چاپ هشتم<br /> | شابک =<br /> | تعداد جلد =2<br /> | کتابخانۀ دیجیتال نور =02854<br /> | کتابخوان همراه نور =<br /> | کد پدیدآور =01863-06150 <br /> | پس از =<br /> | پیش از =<br /> }}<br /> <br /> '''مقدمه ابن خلدون''' ترجمه فارسی [[پروین گنابادی، محمد|محمد پروین گنابادی]] از «مقدمة ابن خلدون» [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|عبدالرحمن بن خلدون]] است که در دو جلد ارائه شده است. او در ترجمه این اثر زحمت‌های فراوانی کشیده و نسخه‌های مختلف را دیده است. <br /> <br /> در مقدمه مترجم می‌خوانیم: «در اردیبهشت ماه سال 1344 به اینجانب پیشنهاد شد که مقدمه ابن خلدون را به فارسی برگردانم. نگارنده با نداشتن وسایل لازم و کسالت مزاج این پیشنهاد را پذیرفتم و از ایزد متعال و ارواح بزرگان راه حق و صاحبدلان همت خواستم که مرا در این وظیفه بزرگ توفیق بخشدند؛ چون از دیرزمانی به این شاهکار عالم دانش اسلامی دلبستگی داشتم و گاهی برخی از مطالب آن را به عنوان استشهاد در ضمن مقالاتی ترجمه کرده بودم. اما به هیچ‌رو متوجه نشده بودم که در چنین کتابی ممکن است اغلاط فراوان دیده شود و میان چاپهای گوناگون آن اختلافات فاحشی وجود داشته باشد».&lt;ref&gt;ر.ک: مقدمه مترجم، جلد1، ص17&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سپس از مراجعه به چاپ‌های مختلف سخن گفته و می‌نویسد: «از این‌رو نخست از روی چاپ «المطبعة الازهریة» که در سال 1348ق مطابق 1930م منتشر شده است، شروع به ترجمه کردم، ولی دیری نگذشت که متوجه شدم این چاپ مغلوط است و ناگزیر درصدد تهیه چاپ دیگری برآمدم و چاپ «المطبعة البهیة المصریة» را به دست آوردم. اما این چاپ هم خالی از غلط نبود و با چاپ نخست، اختلافات بسیار داشت. سپس چاپ معربی که در «مطبعة الکشاف» بیروت به طبع رسیده است، به دستم رسید. در این چاپ هم همان اغلاط و اختلافات مشاهده می‌شد و حتی گاهی در ضمن فصول سطوری افتادگی داشت و یکی دو فصل آن نیز در آن دیده نمی‌شد. آنگاه به چاپ مصحح نصر هورینی که به سال 1274ق طبع شده است، دست یافتم و مشاهده کردم در این چاپ نیز همانگونه اختلافات وجود دارد و ضمناً آگاه شدم که مقدمه به فرانسه نیز ترجمه شده است و این ترجمه در کتابخانه ملی موجود است. به کتابخانه مزبور مراجعه کردم؛ ولی متأسفانه در آن کتابخانه از سه جلد ترجمه مقدمه، فقط جلد اول آن وجود داشت و معلوم شد بارون دسلان آن را از روی چاپ پاریس که به اهتمام خاورشناس فرانسوی کارتر مر در سال 1858م در سه جلد انتشار یافته ترجمه و آن را با چاپ بولاق و چند نسخه خطی مقابله کرده است. ناگزیر برای به دست آوردن چاپ پاریس و چاپ بولاق که اصح نسخ چاپ مصر است به کتابخانه‌های مجلس سنا و دانشکده حقوق رفتم. در کتابخانه مجلس سنا به چاپهای یادکرده دست یافتم و در کتابخانه دانشکده حقوق هم چاپ پاریس و همه بقیه مجلدات ترجمه فرانسه آن وجود داشت.<br /> در این هنگام که یک سوم کتاب ترجمه شده بود، بر آن شدم که قسمت‌های ترجمه شده را با چاپ پاریس مقابله کنم و پیش از ترجمه بقیه کتاب نیز نخست مقابله تمام فصول را به پایان رسانم و آنگاه به ترجمه آنها بپردازم. باری پس از مقابله، به اختلافات و اغلاط غریبی برخوردم و آنها را در حواشی چاپ الکشاف قید کردم و علاوه بر این فهارسی از اختلافات نسخه چاپی که در دسترس من بود تهیه کردم؛ که بحث در آنها مایه ملال خاطر خواننده است.&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص17-18&lt;/ref&gt; <br /> <br /> مترجم سپس به خاطر رعایت اختصار چند نمونه از اغلاط را در مقدمه بر جلد اول کتاب ذکر می‌کند که خواننده را به مراجعه و دیدن آنجا ارجاع می‌دهیم.&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص18&lt;/ref&gt;<br /> <br /> گذشته از اینها باید توجه داشت که چاپ پاریس مشتمل بر مطالب اضافی بسیاری است که در چاپهای مصر و بیروت آن اضافات وجود ندارد و مهمترین مطالب اضافی مزبور را در فصول ذیل می‌توانیم بیابیم: فصل خط، فصل تصوف، فصل سیمیا و فصل لغت. به‌علاوه فصل حدیث در چاپ پاریس با چاپهای مصر و بیروت اختلافات فاحشی دارد، خواه از لحاظ تفصیل موضوع و خواه از نظر ترتیب ذکر مطالب. <br /> <br /> چنانکه ملاحظه می‌شود هم‌اکنون دانشمندان مصری با اختلافات مزبور متوجه شده و کلیات آنها را نام برده‌اند و من در این ترجمه کوشیده‌ام تا کلیه این اضافات را ترجمه کنم و در بعضی موارد قلیل هم عبارات اضافی و یکی دو فصل در چاپهای مصر دیده می‌شود که در چاپ پاریس نیست؛ چنانکه در مقدمه خود مؤلف قسمتی راجع به نسخه فاس در حواشی چاپهای مصر هست که در چاپ پاریس این قسمت وجود ندارد و من این اضافات را نیز ترجمه کرده‌ام تا هیچگونه نقصانی در این ترجمه روی ندهد.&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص19-20&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مترجم سپس نقاط قوت و ضعف چاپ دارالکتب لبنانی را متذکر می‌شود.&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ج1، ص20-21&lt;/ref&gt; و درباره علت وجود برخی اغلاط و دشواریها در این ترجمه متذکر این نکته می‌شود که قصد [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]]، توسعه در عبارات و واژه‌سازی بوده است و از این‌رو برخی افعال که به باب مزید نمی‌روند را به باب مزید برده و....&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص21-22&lt;/ref&gt;<br /> <br /> او سپس می‌نویسد: ضمناً لازم است متذکر شوم که چون نثر مقدمه [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن خلدون]] به زبان عربی مغرب (اندلس و افریقیه) است، بسیاری از تعبیرات آن برای کسانی که بیشتر در متون مشرق تتبع کرده‌اند، دشوار و نامفهوم می‌باشد و چون بارون دسلان مترجم مقدمه به فرانسه به زبان عربی الجزیره و مراکش آشنایی داشته، بسیاری از این مشکلات را حل کرده است (و من در حاشیه به بعضی از آنها اشاره کرده‌ام) از این رو حقاً باید بگویم که سه جلد ترجمه دسلان و مخصوصاً کتاب [[ذیل القوامیس العرب]] تألیف دزی در ترجمه این کتاب به فارسی، بسیار مورد استفاده واقع شده است.&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص22&lt;/ref&gt; اختلاف دورانها و پیدایش صنعت چاپ نیز از دیگر مواردی است که مترجم برای وجود اغلاط در چاپهای مختلف مقدمه ابن خلدون برمی‌شمارد.&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص22-23&lt;/ref&gt; <br /> <br /> او در نهایت می‌نویسد: در روزگار گذشته که آثار مؤلفان خطی بوده نیز همین خصوصیت وجود داشته و مثلاً مؤلف در نسخ بعدی تألیف خود حتماً تغییراتی می‌داده و آنها را به شاگردان خود یا خطاطان القا می‌کرده است، و در نتیجه این همه اختلافات در نسخ خطی مشاهده می‌شود، چنانکه در ضمن ترجمه احوال مؤلف خواهیم دید که وی هنگامی که در مصر می‌زیسته در فصول مقدمه تغییراتی داده است و بنابراین نمی‌توان به‌طور قطع، اختلافات نسخ خطی قدیم را که بعدها از روی آنها خواهی نخواهی چاپهای مختلف هم به وجود آمده است تنها متوجه کاتبان و خطاطان یا چاپخانه‌ها و مصححان دانست؛ به‌ویژه که مصححان با اسلوب علمی تصحیح آشنایی نداشته باشند.&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص23&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مترجم در مقدمه چاپ دوم از مجتبی مینوی به خاطر در دسترس قرار دادن نسخه «بنی جامع» تشکر کرده است. او کتاب حاضر (ترجمه‌اش از مقدمه ابن خلدون) را بهترین و جامع‌ترین کتاب در میان کتابهای موجود دانسته است.&lt;ref&gt;ر.ک: مقدمه مترجم بر چاپ دوم، ج1، ص71-72&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> ==منابع مقاله==<br /> مقدمه‌های مترجم بر چاپهای اول و دوم کتاب.<br /> <br /> <br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> <br /> <br /> [[رده:کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده:تاریخ]]<br /> [[رده:تاریخ عمومی]]<br /> [[رده:دی (1400)]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%B1%D8%AD%D9%84%D8%A9_%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86&diff=750251 2024-08-29T15:25:45Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر =NUR10101J1.jpg<br /> | عنوان =رحلة ابن خلدون<br /> | پدیدآوران = <br /> [[طنجی، محمد بن تاویت]] (گردآورنده)<br /> <br /> [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد]] (نویسنده)<br /> | زبان =عربی<br /> | کد کنگره =‏DS‎‏ ‎‏35‎‏/‎‏57‎‏ ‎‏/‎‏الف‎‏23‎‏ر‎‏3‎‏*<br /> | ناشر = <br /> المؤسسة العربية للدراسات و النشر<br /> | مکان نشر =بیروت - لبنان<br /> | سال نشر = 2003 م<br /> <br /> | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE10101AUTOMATIONCODE<br /> | چاپ =1<br /> | تعداد جلد =1<br /> | کتابخانۀ دیجیتال نور =10101<br /> | کتابخوان همراه نور =10101<br /> | کد پدیدآور =<br /> | پس از =<br /> | پیش از =<br /> }}<br /> <br /> '''رحلة ابن خلدون'''، اثر [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابوزيد عبدالرحمن بن ابوعبدالله]]، معروف به [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]](732-808ق) جامعه شناس، سياستمدار و مورخ بزرگ تونسى، با تحقيق محمد بن تاويت الطنجى مى‌باشد. وى آثار ارزشمندى را پديد آورد كه سفرنامه يكى از آنها است. اين كتاب يك اثر جغرافيايى از نوع سفرنامه نيست، بلكه به تمام معنى سرگذشت زندگانى اوست كه شخصاً نوشته و ضمن آن همه رفت و آمدها و حوادثى را كه بر او گذشته شرح داده است. اين اثر غالباً ً با كتاب تاريخ ابن‌ خلدون پيوسته بوده است و با آن اشتباه مى‌شود، لذا لازم به ذكر است كه نظريات جغرافيايى [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن‌ خلدون]] را نه از سفرنامه، بلكه از كتاب بزرگ تاريخ او مى‌توان بدست آورد.<br /> <br /> == ساختار==<br /> اگر چه كتاب، همانند بسيارى از سفرنامه‌ها از ابتدا تا پايان سفر سلسله‌وار وقايع را نقل كره است.<br /> <br /> اما مى‌توان گفت كه كتاب از دو بخش كلى تشكيل شده است:<br /> <br /> بخش اول: سفر به بلاد مغرب: تونس الجرائر، اندلس و مغرب.<br /> <br /> بخش دوم: سفر به بلاد شرق: مصر، مكه، بيت المقدس.<br /> <br /> == گزارش محتوا==<br /> اين كتاب به زندگى شخصى و سيره [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن‌ خلدون]] اختصاص دارد. بخش بيشترى را نامه‌ها و آنچه در طول سفرهايش مابين غرب و شرق اتفاق افتاده تشكيل مى‌دهد. وى داراى طبع شعر بوده است و لذا بسيارى از اشعارش خطاب به حكام و امرا را در كتاب آورده است. كتاب مشتمل بر گزارش‌هایى از مناصب او و سلاطين بلاد مختلف است. دو بار به اندلس و سپس به مصر و حجاز و شام مسافرت كرد. از سرگذشت [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن‌ خلدون]] معلوم مى‌شود كه از قرن پانزدهم ميلادي، با وجود انقسام جهان اسلام به چندين واحد سياسى، روابط فرهنگى ميان مغرب و مصر برقرار بوده است. ظاهراً دانشوران مى‌توانسته‌اند، بى‌اشكال از منطقه‌اى به منطقه ديگر روند و كم و بيش مدتى در جاهاى مختلف بمانند و تفاوت مهمى در محيط احساس نكنند. درباره جهانگردان عادى نيز چنين بود، در همه قرن نهمق و تا اواخر ايام دولت غرناطه ارتباط با اندلس برقرار بود و جهانگردان مشرق به منظور كنجكاوى يا مانند سابق، برای كسب علم به آن سرزمين مى‌رفتند. مطالب كتاب كه در واقع زندگی‌نامه [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن‌ خلدون]] به قلم خود اوست را مى‌توان به چهار دوره تقسيم كرد:<br /> <br /> دوره اول: <br /> <br /> [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن‌ خلدون]] سفرنامه‌اش را با شرح خاندان خود آغاز كرده است. او خود را با استناد بر جَمْهَرة ابن‌ حزم از نسل وائل بن حُجْر كندي صحابي می‌داند. او برخى از مقدمات را پيش پدر آموخت و برای فراگيرى علوم سنتى نزد استادان تونسى به شاگردي نشست. او قرائت‌های مختلف قرآن و نيز نحو و حديث و فقه مالكى را بياموخت و چندي به حفظ شعر پرداخت شانزده ساله بود كه يك حادثه سياسى بزرگ در زادگاهش روي داد و در تربيت علمى او اثري عميق نهاد. در 748ق سلطان ابوالحسن مرينى- سلطان مغرب اقصى- با استفاده از ناتوانى و كشمكش‌های درونى سلاطين مغرب، برای دو سال مغرب أدنى را به زير فرمان خود درآورد و [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن‌ خلدون]] به سبب پايگاه اجتماعى خانواده‌اش و آمادگى علمى توانست از دانشمندان برجسته‌ای كه سلطان مغرب در دربار خود گرد آورده بود، نيك بهره برگيرد. وى در زندگی‌نامه خود از اين رويداد به عنوان يكى از حوادث فراموش ناشدنى ياد كرده است.<br /> <br /> عبدالرحمان در 21 سالگى به خدمت دولت درآمد و منصب علامت نويسى سلطان را كه وظيفه‌اش نوشتن تحميديه &quot;الحمدلله و الشكرلله&quot; با خط درشت در فرمان‌ها بود، به عهده گرفت. [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن‌ خلدون]] پس از مدتي به شهر ابّه و پس از آن به قفصه و سپس به بسكره رفت. ابن خلدون از بسكره عازم خدمت ابوعنان در تلمسان شد و با احترام بسيار پذيرفته شد. سلطان به فاس بازگشت و به گردآوردن دانشمندان دربار خود پرداخت كسانى كه عبدالرحمان را در تونس شناخته بودند، پيش سلطان از او ياد كردند. سلطان از وزير خود خواست كه [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن‌ خلدون]] را پيش او بفرستد. وي كه در اين هنگام با دختر یکیاز بزرگان دربار حفصى ازدواج كرده بود، به فاس رفت و در 755ق به مجمع علمى دربار پيوست و از ملازمان نماز جمعة سلطان شد و سپس به منصب دبيري خاص توقيع گماشته شد. وي از اين فرصت برای مطالعه و ديدار استادان مغربى كه به عنوان سفارت به فاس مى‌آمدند، سود جست و تا ممكن بود از آنان آموخت و اجازه عام گرفت. ابن خلدون از استادان و مشايخ زيادى علم آموخته است كه اسامى همه آنها را ذكر كرده است. همچنين دسترسى به كتابخانه‌های غنى مدارس فاس كه مركز تجمع علما و ادبا بود، برای طالب علمى چون او مغتنم بود.<br /> <br /> دوره دوم: <br /> <br /> اين دوره كه عمدتاًً دوره فعاليت سياسى اوست، با انتقال به فاس آغاز شد. اقامت [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن‌ خلدون]] در فاس هشت سال طول كشيد(755-763ق) نزدیک به دو سال از اين هشت سال را در زندان گذراند. علت زندانى شدن عبدالرحمن ارتباط بى‌پروای او با شاهزاده ابوعبدالله محمد حفصى، امير پيشين بود كه همچون گروگانى در دربار فاس مى‌زيست؛ چون به سلطان خبر دادند كه شاهزاده تصميم به فرار دارد، او را با عبدالرحمان به زندان افكند. او تا مرگ سلطان ابوعنان در 759ق زندانى بود تا سرانجام وزير سلطان او را آزاد كرد و به منصب پيشين باز گماشت. پس از مدتي ابوسالم برادر ابوعنان از اندلس قيام كرد و از [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن‌ خلدون]] هم در اين راه ياري خواست او نيز چنين كرد و بسیاری از بزرگان مرينى را به حمايت از ابوسالم برانگيخت. وي در نيمه شعبان 760ق به حكومت رسيد و [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن‌ خلدون]] را به جهت سابقه‌ای كه داشت به دبيري خاص و امور نامه‌های سلطانى برگزيد. ابوسالم پس از دو سال سلطنت در 762ق كشته شد. آنگاه [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن‌ خلدون]] عزم اندلس كرد. شايد يكى از علل مهم سفر [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن‌ خلدون]] به اندلس سابقه آشنايى او با سلطان و وزير غرناطه بود.<br /> <br /> در سال‌هاي761-763ق كه سلطان غرناطه، ابوعبدالله محمد بن يوسف احمر، معروف به محمد پنجم و وزير اديب و مورخ او لسان‌الدين محمد مشهور به ابن‌ الخطیب به فاس پناه آورده بودند، ابن‌ خلدون از هيچ كمكى به ايشان فروگذار نكرده بود. بدين‌سان [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن‌ خلدون]] در سال 764ق به غرناطه رفت و در زمره بزرگان دربار قرار گرفت. اكرام بسيار سلطان در حق ابن‌ خلدون او را به سرودن مدايحى واداشت و قصايدى در مدح وى سرود كه بخش‌هايى از آن در كتاب آمده است؛ اما اين وضع رضايت بخش چندان نپاييد. بدگويان وزير سلطان را نسبت به وي بدگمان كردند. اين دگرگونى احوال همزمان با تحولاتى در مغرب اوسط بود. امير ابوعبدالله محمد كه بر بجايه دست يافته بود(765ق)، [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن‌ خلدون]] را در نامه‌ای به نزد خود خواند. ابن‌ خلدون برای حفظ دوستى گذشته با ابن‌ خطیب يا براى استفاده از موقعيت مناسبى كه پيش آمده بود، راه بجايه در پيش گرفت و در اواسط 766ق به آنجا رسيد. سلطان منصب حاجبى را به [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن‌ خلدون]] سپرد و معنى آن در مغرب استقلال در اداره امور دولت و رابط ميان سلطان و عمال او بود.<br /> <br /> پس از مدتى دوباره اوضاع حكومتى پريشان شد و اوعازم بسكره شد و شش سال در آنجا مقيم شد. در اين مدت او به جای خدمت در دربارها، به فعاليت در ميان قبايل و عشاير پرداخت. آشنايى او با عادات قبايل و نفوذ معنوي او در ميان آنان او را قادر مى‌ساخت كه اين قبايل را متحد كند و هر چند گاه آنان را به هواخواهى اين يا آن سلطان برانگيزد.<br /> <br /> اقامت او در ميان قبايل رابطه او را با دنيای بيرون نگسست و با نامه‌هایی كه بين او و ابن خطیب مبادله مى‌شد از اخبار سیاسی و علمي و ادبي اطلاع مى‌يافت. پس از مدتى با تغيير حكومت و به وزارت رسيدن ابوبكر بن غازى مجددا عازم فاس گرديد. مدت دو سال اقامت اخير [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن‌ خلدون]] در فاس(774-776ق) به سبب اقامت ابن‌ خطیب در آنجا دستخوش اضطراب بود. او پس از مدتي راهى اندلس شد. اقامت او در اندلس چند ماه بيشتر طول نكشيد. اطرافيان سلطان ابوالعباس پس از دست يافتن بر شهر جديد فاس، ابن‌ خطیب را زندانى كرده بودند. ابن‌ خطیب با پيامى از زندان از [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن‌ خلدون]] ياري خواسته بود؛ ولى نه تنها كوشش ابن‌ خلدون در اين مورد به جايى نرسيد، بلكه رجال فاس سلطان غرناطه را از دوستى ابن‌ خلدون با وزير پيشين و دشمن كنونى ترساندند. ابن‌ خلدون ناگزير راهى تلمسان شد و در آنجا به تدريس و تعليم پرداخت. تجربه‌های پيشين به اندازه كافى بيهودگى عمل سياسى را به ابن‌ خلدون ثابت كرده بود؛ اما اين بار او به راستى بر آن شد تا از سياست كناره بجويد، به همين سبب از همكاری با سلطان ابوحمو در گردآوری قبايل سرباز زد و به قبايل بنى‌عريف پناه برد. آنان ابن‌ خلدون را گرامى داشتند و چندي بعد از سلطان خواستند كه عذر او را در ناتوانى از انجام خدمت بپذيرد و سپساو را با خانوادهاش كه از تلمسان آمدند، در قلعه ابن‌ سلامة جای دادند.<br /> <br /> دوره سوم: <br /> <br /> در اين دوره ابن خلدون از كارهای سياسى فاصله گرفته و به تحقيق و تأليف و تعليم پرداخت. وى مدت چهار سال در قلعة ابن‌ سلامه در الجزاير به دور از جنجال‌های سياسى و توطئه‌های درباري به تأليف كتاب &quot;تاريخ [[العبر]]&quot; دست زد و مقدمه آن را به شكلى بديع نگاشت.<br /> <br /> وي در شعبان سال 780ق به تونس وارد شد و چون چهار سال از اقامتش در تونس گذشت با كشتى به بندر اسكندريه رهسپار شد.<br /> <br /> دوره چهارم: <br /> <br /> آخرين مرحله زندگى ابن خلدون با اين سفر آغاز شد. او پس از چهل شبانه روز سفر دريا در عيد فطر 874ق به بندر اسكندريه رسيد. وي از اين هنگام تا پايان عمر، نزدیک به يك ربع قرن، در مصر ماند و ديگر به وطنش بازنگشت. سفر مصر گوياى عزم راستين او در كناره‌گيري از سياست بود. در قاهره در &quot;جامع الازهر&quot; و مدرسه قمحيه و مراكز علمى ديگر به تدريس پرداخت و منصب قضای مالكيان مصر را بر عهده گرفت؛ اما چون بر آن شد تا با فساد و سود پرستى رايج در كار قضا به مبارزهای جدي برخیزد، مخالفان از هر سو بر ضد او برخاستند و مناسباتش با بزرگان دولت تيره شد.<br /> <br /> ابن‌ خلدون پس از سه سال اقامت در مصر قصد سفر حج كرد. در نيمه رمضان 789 قاهره را ترك گفت و پس از گزاردن حج، در جمادى الاول سال بعد به آنجا بازگشت.<br /> <br /> آخرين ماجرای سياسى زندگى ابن‌ خلدون از نيمه ربيع‌الاول 803ق آغاز مى‌شود. وي در اين تاريخ ناگزير شد كه ناصرالدين فرج، سلطان مصر را در سفر به شام همراهى كند. بدين‌سان وي به هنگام محاصره دمشق به وسيله تيمور در آن شهر بود. ابن‌ خلدون با توافق گروه قاضيان دمشق با تيمور ديدار كرد. ظاهراً تيمور خود به وي اجازه داد كه به مصر باز گردد. او در راه گرفتار راهزنان شد و هر چه داشت به يغما رفت و سرانجام در شعبان همان سال به قاهره رسيد. وي چند روز پس از بازگشت به مصر برای سومين بار به قاضى‌القضاتى مالكيان منصوب شد، اما بر اثر سعايت عده‌ای از آن سمت بركنار شد و جمال‌الدين البساطى جای او را گرفت، او سه بار ديگر به اين سمت گمارده شد.<br /> <br /> سفرنامه در اينجا به اتمام رسيده است و به روايت مورخين، مدتى پس از آن نيز عمر پر از نشيب و فراز اين مورخ بزرگ به سرانجام مى‌رسد.<br /> <br /> == وضعيت كتاب==<br /> <br /> در ابتداى كتاب مقدمه‌اى به قلم &quot;[[جراح، نوری|نورى الجراح]]&quot; آمده است كه در آن علاوه بر خلاصه‌اى از كتاب به ويژگى‌هاى كار محقق كتاب اشاره كرده است. مقدمه ديگرى از محقق كتاب نيز آمده كه در آن به اختلاف نسخه‌ها و مطالبى پيرامون كتاب اشاره شده است. در پاورقى‌ها كه از محقق است، اختلاف عبارات در نسخه ذكر شده و ابهامات متن و الفاظ نامأنوس توضيح داده شده است. در آخر كتاب ترجمه مقاله‌اى با عنوان &quot;ابن‌ خلدون و جغرافيا در مغرب&quot; نوشته أغناطيوس كراتشكوفسكى به نقل از كتاب &quot;تاريخ ادب جغرافياى عربى&quot; آورده شده است. پس از آن نيز فهارس: اعلام،. قبايل و طوايف، شهرها، مراكز علمى، الفاظ، اشعار، اسب‌ها، كتب، كلماتى كه ابن‌ خلدون با حركات ضبط كرده است و در نهايت فهرست مطالب آمده است.<br /> <br /> == منابع مقاله ==<br /> <br /> # متن و مقدمه‌هاى كتاب<br /> # دائرةالمعارف بزرگ اسلامى، جلد 3، صفحه 444-458.<br /> <br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> <br /> <br /> [[رده:کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده: تاریخ (عمومی)]]<br /> [[رده: تاریخ آسیا]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%B1%D8%AD%D9%84%D8%A9_%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86&diff=750250 2024-08-29T15:24:00Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر =NUR10101J1.jpg<br /> | عنوان =رحلة ابن خلدون<br /> | پدیدآوران = <br /> [[طنجی، محمد بن تاویت]] (گردآورنده)<br /> <br /> [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد]] (نویسنده)<br /> | زبان =عربی<br /> | کد کنگره =‏DS‎‏ ‎‏35‎‏/‎‏57‎‏ ‎‏/‎‏الف‎‏23‎‏ر‎‏3‎‏*<br /> | ناشر = <br /> المؤسسة العربية للدراسات و النشر<br /> | مکان نشر =بیروت - لبنان<br /> | سال نشر = 2003 م<br /> <br /> | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE10101AUTOMATIONCODE<br /> | چاپ =1<br /> | تعداد جلد =1<br /> | کتابخانۀ دیجیتال نور =10101<br /> | کتابخوان همراه نور =10101<br /> | کد پدیدآور =<br /> | پس از =<br /> | پیش از =<br /> }}<br /> <br /> '''رحلة ابن خلدون'''، اثر [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابوزيد عبدالرحمن بن ابوعبدالله]]، معروف به [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن خلدون]](732-808ق) جامعه شناس، سياستمدار و مورخ بزرگ تونسى، با تحقيق محمد بن تاويت الطنجى مى‌باشد. وى آثار ارزشمندى را پديد آورد كه سفرنامه يكى از آنها است. اين كتاب يك اثر جغرافيايى از نوع سفرنامه نيست، بلكه به تمام معنى سرگذشت زندگانى اوست كه شخصاً نوشته و ضمن آن همه رفت و آمدها و حوادثى را كه بر او گذشته شرح داده است. اين اثر غالباً ً با كتاب تاريخ ابن‌ خلدون پيوسته بوده است و با آن اشتباه مى‌شود، لذا لازم به ذكر است كه نظريات جغرافيايى [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن‌ خلدون]] را نه از سفرنامه، بلكه از كتاب بزرگ تاريخ او مى‌توان بدست آورد.<br /> <br /> == ساختار==<br /> اگر چه كتاب، همانند بسيارى از سفرنامه‌ها از ابتدا تا پايان سفر سلسله‌وار وقايع را نقل كره است.<br /> <br /> اما مى‌توان گفت كه كتاب از دو بخش كلى تشكيل شده است:<br /> <br /> بخش اول: سفر به بلاد مغرب: تونس الجرائر، اندلس و مغرب.<br /> <br /> بخش دوم: سفر به بلاد شرق: مصر، مكه، بيت المقدس.<br /> <br /> == گزارش محتوا==<br /> اين كتاب به زندگى شخصى و سيره [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن‌ خلدون]] اختصاص دارد. بخش بيشترى را نامه‌ها و آنچه در طول سفرهايش مابين غرب و شرق اتفاق افتاده تشكيل مى‌دهد. وى داراى طبع شعر بوده است و لذا بسيارى از اشعارش خطاب به حكام و امرا را در كتاب آورده است. كتاب مشتمل بر گزارش‌هایى از مناصب او و سلاطين بلاد مختلف است. دو بار به اندلس و سپس به مصر و حجاز و شام مسافرت كرد. از سرگذشت [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن‌ خلدون]] معلوم مى‌شود كه از قرن پانزدهم ميلادي، با وجود انقسام جهان اسلام به چندين واحد سياسى، روابط فرهنگى ميان مغرب و مصر برقرار بوده است. ظاهراً دانشوران مى‌توانسته‌اند، بى‌اشكال از منطقه‌اى به منطقه ديگر روند و كم و بيش مدتى در جاهاى مختلف بمانند و تفاوت مهمى در محيط احساس نكنند. درباره جهانگردان عادى نيز چنين بود، در همه قرن نهمق و تا اواخر ايام دولت غرناطه ارتباط با اندلس برقرار بود و جهانگردان مشرق به منظور كنجكاوى يا مانند سابق، برای كسب علم به آن سرزمين مى‌رفتند. مطالب كتاب كه در واقع زندگی‌نامه [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن‌ خلدون]] به قلم خود اوست را مى‌توان به چهار دوره تقسيم كرد:<br /> <br /> دوره اول: <br /> <br /> [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن‌ خلدون]] سفرنامه‌اش را با شرح خاندان خود آغاز كرده است. او خود را با استناد بر جَمْهَرة ابن‌ حزم از نسل وائل بن حُجْر كندي صحابي می‌داند. او برخى از مقدمات را پيش پدر آموخت و برای فراگيرى علوم سنتى نزد استادان تونسى به شاگردي نشست. او قرائت‌های مختلف قرآن و نيز نحو و حديث و فقه مالكى را بياموخت و چندي به حفظ شعر پرداخت شانزده ساله بود كه يك حادثه سياسى بزرگ در زادگاهش روي داد و در تربيت علمى او اثري عميق نهاد. در 748ق سلطان ابوالحسن مرينى- سلطان مغرب اقصى- با استفاده از ناتوانى و كشمكش‌های درونى سلاطين مغرب، برای دو سال مغرب أدنى را به زير فرمان خود درآورد و [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن‌ خلدون]] به سبب پايگاه اجتماعى خانواده‌اش و آمادگى علمى توانست از دانشمندان برجسته‌ای كه سلطان مغرب در دربار خود گرد آورده بود، نيك بهره برگيرد. وى در زندگی‌نامه خود از اين رويداد به عنوان يكى از حوادث فراموش ناشدنى ياد كرده است.<br /> <br /> عبدالرحمان در 21 سالگى به خدمت دولت درآمد و منصب علامت نويسى سلطان را كه وظيفه‌اش نوشتن تحميديه &quot;الحمدلله و الشكرلله&quot; با خط درشت در فرمان‌ها بود، به عهده گرفت. [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن‌ خلدون]] پس از مدتي به شهر ابّه و پس از آن به قفصه و سپس به بسكره رفت. ابن خلدون از بسكره عازم خدمت ابوعنان در تلمسان شد و با احترام بسيار پذيرفته شد. سلطان به فاس بازگشت و به گردآوردن دانشمندان دربار خود پرداخت كسانى كه عبدالرحمان را در تونس شناخته بودند، پيش سلطان از او ياد كردند. سلطان از وزير خود خواست كه [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن‌ خلدون]] را پيش او بفرستد. وي كه در اين هنگام با دختر یکیاز بزرگان دربار حفصى ازدواج كرده بود، به فاس رفت و در 755ق به مجمع علمى دربار پيوست و از ملازمان نماز جمعة سلطان شد و سپس به منصب دبيري خاص توقيع گماشته شد. وي از اين فرصت برای مطالعه و ديدار استادان مغربى كه به عنوان سفارت به فاس مى‌آمدند، سود جست و تا ممكن بود از آنان آموخت و اجازه عام گرفت. ابن خلدون از استادان و مشايخ زيادى علم آموخته است كه اسامى همه آنها را ذكر كرده است. همچنين دسترسى به كتابخانه‌های غنى مدارس فاس كه مركز تجمع علما و ادبا بود، برای طالب علمى چون او مغتنم بود.<br /> <br /> دوره دوم: <br /> <br /> اين دوره كه عمدتاًً دوره فعاليت سياسى اوست، با انتقال به فاس آغاز شد. اقامت [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن‌ خلدون]] در فاس هشت سال طول كشيد(755-763ق) نزدیک به دو سال از اين هشت سال را در زندان گذراند. علت زندانى شدن عبدالرحمن ارتباط بى‌پروای او با شاهزاده ابوعبدالله محمد حفصى، امير پيشين بود كه همچون گروگانى در دربار فاس مى‌زيست؛ چون به سلطان خبر دادند كه شاهزاده تصميم به فرار دارد، او را با عبدالرحمان به زندان افكند. او تا مرگ سلطان ابوعنان در 759ق زندانى بود تا سرانجام وزير سلطان او را آزاد كرد و به منصب پيشين باز گماشت. پس از مدتي ابوسالم برادر ابوعنان از اندلس قيام كرد و از [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن‌ خلدون]] هم در اين راه ياري خواست او نيز چنين كرد و بسیاری از بزرگان مرينى را به حمايت از ابوسالم برانگيخت. وي در نيمه شعبان 760ق به حكومت رسيد و [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن‌ خلدون]] را به جهت سابقه‌ای كه داشت به دبيري خاص و امور نامه‌های سلطانى برگزيد. ابوسالم پس از دو سال سلطنت در 762ق كشته شد. آنگاه [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن‌ خلدون]] عزم اندلس كرد. شايد يكى از علل مهم سفر [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن‌ خلدون]] به اندلس سابقه آشنايى او با سلطان و وزير غرناطه بود.<br /> <br /> در سال‌هاي761-763ق كه سلطان غرناطه، ابوعبدالله محمد بن يوسف احمر، معروف به محمد پنجم و وزير اديب و مورخ او لسان‌الدين محمد مشهور به ابن‌ الخطیب به فاس پناه آورده بودند، ابن‌ خلدون از هيچ كمكى به ايشان فروگذار نكرده بود. بدين‌سان [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن‌ خلدون]] در سال 764ق به غرناطه رفت و در زمره بزرگان دربار قرار گرفت. اكرام بسيار سلطان در حق ابن‌ خلدون او را به سرودن مدايحى واداشت و قصايدى در مدح وى سرود كه بخش‌هايى از آن در كتاب آمده است؛ اما اين وضع رضايت بخش چندان نپاييد. بدگويان وزير سلطان را نسبت به وي بدگمان كردند. اين دگرگونى احوال همزمان با تحولاتى در مغرب اوسط بود. امير ابوعبدالله محمد كه بر بجايه دست يافته بود(765ق)، [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن‌ خلدون]] را در نامه‌ای به نزد خود خواند. ابن‌ خلدون برای حفظ دوستى گذشته با ابن‌ خطیب يا براى استفاده از موقعيت مناسبى كه پيش آمده بود، راه بجايه در پيش گرفت و در اواسط 766ق به آنجا رسيد. سلطان منصب حاجبى را به [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن‌ خلدون]] سپرد و معنى آن در مغرب استقلال در اداره امور دولت و رابط ميان سلطان و عمال او بود.<br /> <br /> پس از مدتى دوباره اوضاع حكومتى پريشان شد و اوعازم بسكره شد و شش سال در آنجا مقيم شد. در اين مدت او به جای خدمت در دربارها، به فعاليت در ميان قبايل و عشاير پرداخت. آشنايى او با عادات قبايل و نفوذ معنوي او در ميان آنان او را قادر مى‌ساخت كه اين قبايل را متحد كند و هر چند گاه آنان را به هواخواهى اين يا آن سلطان برانگيزد.<br /> <br /> اقامت او در ميان قبايل رابطه او را با دنيای بيرون نگسست و با نامه‌هایی كه بين او و ابن خطیب مبادله مى‌شد از اخبار سیاسی و علمي و ادبي اطلاع مى‌يافت. پس از مدتى با تغيير حكومت و به وزارت رسيدن ابوبكر بن غازى مجددا عازم فاس گرديد. مدت دو سال اقامت اخير [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن‌ خلدون]] در فاس(774-776ق) به سبب اقامت ابن‌ خطیب در آنجا دستخوش اضطراب بود. او پس از مدتي راهى اندلس شد. اقامت او در اندلس چند ماه بيشتر طول نكشيد. اطرافيان سلطان ابوالعباس پس از دست يافتن بر شهر جديد فاس، ابن‌ خطیب را زندانى كرده بودند. ابن‌ خطیب با پيامى از زندان از [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن‌ خلدون]] ياري خواسته بود؛ ولى نه تنها كوشش ابن‌ خلدون در اين مورد به جايى نرسيد، بلكه رجال فاس سلطان غرناطه را از دوستى ابن‌ خلدون با وزير پيشين و دشمن كنونى ترساندند. ابن‌ خلدون ناگزير راهى تلمسان شد و در آنجا به تدريس و تعليم پرداخت. تجربه‌های پيشين به اندازه كافى بيهودگى عمل سياسى را به ابن‌ خلدون ثابت كرده بود؛ اما اين بار او به راستى بر آن شد تا از سياست كناره بجويد، به همين سبب از همكاری با سلطان ابوحمو در گردآوری قبايل سرباز زد و به قبايل بنى‌عريف پناه برد. آنان ابن‌ خلدون را گرامى داشتند و چندي بعد از سلطان خواستند كه عذر او را در ناتوانى از انجام خدمت بپذيرد و سپساو را با خانوادهاش كه از تلمسان آمدند، در قلعه ابن‌ سلامة جای دادند.<br /> <br /> دوره سوم: <br /> <br /> در اين دوره ابن خلدون از كارهای سياسى فاصله گرفته و به تحقيق و تأليف و تعليم پرداخت. وى مدت چهار سال در قلعة ابن‌ سلامه در الجزاير به دور از جنجال‌های سياسى و توطئه‌های درباري به تأليف كتاب &quot;تاريخ [[العبر]]&quot; دست زد و مقدمه آن را به شكلى بديع نگاشت.<br /> <br /> وي در شعبان سال 780ق به تونس وارد شد و چون چهار سال از اقامتش در تونس گذشت با كشتى به بندر اسكندريه رهسپار شد.<br /> <br /> دوره چهارم: <br /> <br /> آخرين مرحله زندگى ابن خلدون با اين سفر آغاز شد. او پس از چهل شبانه روز سفر دريا در عيد فطر 874ق به بندر اسكندريه رسيد. وي از اين هنگام تا پايان عمر، نزدیک به يك ربع قرن، در مصر ماند و ديگر به وطنش بازنگشت. سفر مصر گوياى عزم راستين او در كناره‌گيري از سياست بود. در قاهره در &quot;جامع الازهر&quot; و مدرسه قمحيه و مراكز علمى ديگر به تدريس پرداخت و منصب قضای مالكيان مصر را بر عهده گرفت؛ اما چون بر آن شد تا با فساد و سود پرستى رايج در كار قضا به مبارزهای جدي برخیزد، مخالفان از هر سو بر ضد او برخاستند و مناسباتش با بزرگان دولت تيره شد.<br /> <br /> ابن‌ خلدون پس از سه سال اقامت در مصر قصد سفر حج كرد. در نيمه رمضان 789 قاهره را ترك گفت و پس از گزاردن حج، در جمادى الاول سال بعد به آنجا بازگشت.<br /> <br /> آخرين ماجرای سياسى زندگى ابن‌ خلدون از نيمه ربيع‌الاول 803ق آغاز مى‌شود. وي در اين تاريخ ناگزير شد كه ناصرالدين فرج، سلطان مصر را در سفر به شام همراهى كند. بدين‌سان وي به هنگام محاصره دمشق به وسيله تيمور در آن شهر بود. ابن‌ خلدون با توافق گروه قاضيان دمشق با تيمور ديدار كرد. ظاهراً تيمور خود به وي اجازه داد كه به مصر باز گردد. او در راه گرفتار راهزنان شد و هر چه داشت به يغما رفت و سرانجام در شعبان همان سال به قاهره رسيد. وي چند روز پس از بازگشت به مصر برای سومين بار به قاضى‌القضاتى مالكيان منصوب شد، اما بر اثر سعايت عده‌ای از آن سمت بركنار شد و جمال‌الدين البساطى جای او را گرفت، او سه بار ديگر به اين سمت گمارده شد.<br /> <br /> سفرنامه در اينجا به اتمام رسيده است و به روايت مورخين، مدتى پس از آن نيز عمر پر از نشيب و فراز اين مورخ بزرگ به سرانجام مى‌رسد.<br /> <br /> == وضعيت كتاب==<br /> <br /> در ابتداى كتاب مقدمه‌اى به قلم &quot;[[جراح، نوری|نورى الجراح]]&quot; آمده است كه در آن علاوه بر خلاصه‌اى از كتاب به ويژگى‌هاى كار محقق كتاب اشاره كرده است. مقدمه ديگرى از محقق كتاب نيز آمده كه در آن به اختلاف نسخه‌ها و مطالبى پيرامون كتاب اشاره شده است. در پاورقى‌ها كه از محقق است، اختلاف عبارات در نسخه ذكر شده و ابهامات متن و الفاظ نامأنوس توضيح داده شده است. در آخر كتاب ترجمه مقاله‌اى با عنوان &quot;ابن‌ خلدون و جغرافيا در مغرب&quot; نوشته أغناطيوس كراتشكوفسكى به نقل از كتاب &quot;تاريخ ادب جغرافياى عربى&quot; آورده شده است. پس از آن نيز فهارس: اعلام،. قبايل و طوايف، شهرها، مراكز علمى، الفاظ، اشعار، اسب‌ها، كتب، كلماتى كه ابن‌ خلدون با حركات ضبط كرده است و در نهايت فهرست مطالب آمده است.<br /> <br /> == منابع مقاله ==<br /> <br /> # متن و مقدمه‌هاى كتاب<br /> # دائرةالمعارف بزرگ اسلامى، جلد 3، صفحه 444-458.<br /> <br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> <br /> <br /> [[رده:کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده: تاریخ (عمومی)]]<br /> [[رده: تاریخ آسیا]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%B1:_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86&diff=750249 2024-08-29T15:14:35Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر =NUR02855J1.jpg<br /> | عنوان =‏العبر: تاریخ ابن خلدون<br /> | عنوان‌های دیگر =کتاب العبر و دیوان المبتدا و الخبر فی ایام العرب و العجم و البربر<br /> <br /> تاریخ ابن خلدون<br /> | پدیدآوران = <br /> [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد]] (نویسنده)<br /> <br /> [[آیتی، عبدالمحمد]] (مترجم)<br /> | زبان =فارسی<br /> | کد کنگره =‏DS‎‏ ‎‏35‎‏/‎‏63‎‏ ‎‏/‎‏الف‎‏2‎‏ ‎‏ع‎‏2041‎‏<br /> | موضوع =<br /> اسلام - تاریخ<br /> <br /> ایران - تاریخ<br /> <br /> تاریخ جهان - متون قدیمی تا قرن 14<br /> | ناشر = <br /> وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگی (پژوهشگاه)<br /> | مکان نشر =تهران - ایران<br /> | سال نشر = 1363 ش <br /> <br /> | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE02855AUTOMATIONCODE<br /> | چاپ =1<br /> | تعداد جلد =6<br /> | کتابخانۀ دیجیتال نور =02855<br /> | کتابخوان همراه نور =02855<br /> | کد پدیدآور =<br /> | پس از =<br /> | پیش از =<br /> }}<br /> '''العبر:تاريخ ابن خلدون''' ترجمه متن كتاب [[تاريخ ابن خلدون]] است كه توسط [[آیتی، عبدالمحمد|عبدالمحمد آیتی]] در شش مجلد به فارسی سليس و روان ترجمه گشته است.<br /> <br /> مترجم در اين كتاب، تصحيح و ترجمه را با هم به سامان رسانده است. اما تصحيح قاعده بايد از روى نسخه اصلى يا نسخه‌هاى كهن باشد. نسخه‌اى از اين كتاب كه مى‌گويند [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] خود آن را خوانده و بر حواشى اصلاحاتى كرده در كتابخانه جامع تركيه موجود است.<br /> <br /> [[آیتی، عبدالمحمد|مترجم]] راهى كه براى تصحيح غلطها و جبران افتادگى‌ها و نظم درهم ريختگى‌هاى عبارات كتاب در پيش گرفت چنين بود كه به مآخذ و منابعى كه ابن خلدون در تألیف تاريخ خود از آنها استفاده كرده و آنها به شيوه امروزى تصحيح و با نسخ متعدد مقابله گرديده‌اند، رجوع نموده است؛ مثلاً برخى عباراتى كه در متن آمده و دستخوش چند بار تحريف و تصحيف شده را تصحيح كرده و البته روايت متن كتاب هم براى حفظ امانت در زير صفحه آمده است.<br /> <br /> در ضبط نام قيصرها و سرداران رومى و امثال آنان، كوشش كرده كه تا جايى كه ميسر بوده ضبط‌هاى اصلى آنها آورده شود. البته آنجا كه كمبوجيه يا كنبوجيه قمبسيس و شارلمانى قارله مى‌شود مترجم نتوانست ضبط درست همه اعلام متن را بيابد. چنانكه مشهود است به نامهاى تحريف و تصحيف شده يك دو بار در ذيل صفحات اشارت رفته است. اين نكته نيز در خور ذكر است كه اين تجاسر تنها در قلمرو بعضى نام‌ها است، نه مكانها. بنابراین اشبيليه و صقليه حتى جرجان و جرفاذقان همچنان بر جاى خود محفوظند.<br /> <br /> در قسمت تاريخ اسلام و ایران نيز تصحيف اعلام و بريدگى‌ها و جاهاى سفيد در متن و درهم‌ريختگى‌ها بسيار است. مترجم براى رفع اين نقائص و نواقص، تا وقايع سال 302ق را كه پایان [[تاريخ الطبري، تاريخ الأمم و الملوك|تاريخ طبرى]] است، از روى آن تصحيح كرده است.<br /> <br /> اين كتاب را علاوه بر دخويه و ياران خاورشناس او، محمد ابوالفضل ابراهیم به شيوه امروزى تصحيح كرده است. در ضمن به [[السيرة النبوية|سيره ابن هشام]]، تصحيح مصطفى السقا و ابراهیم الابيارى و عبدالحفيظ شلبى و نيز ترجمه آن سيرت رسول‌الله(ص) به تصحيح استاد دكتر اصغر مهدوى- هر جا كه مؤلف به آن اشارت كرده- رجوع شده است. از سال 302ق به بعد وسيله تصحيح متن، [[الكامل في التاريخ|تاريخ الكامل]] [[ابن اثیر، علی بن محمد|ابن اثير]] به تصحيح تورنبرگ بوده است. در اين موارد هر جا متن سفيد بوده يا گسستگى در مطلب بوده كه حكايت از افتادگى به هنگام استنساخ يا علل ديگر داشته، از روى اين متون تكميل و ميان دو قلاب [] گذاشته شده است.<br /> <br /> [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] به هنگام سخن از انساب عرب و بربر، از [[ابن حزم، علی بن احمد|ابن حزم]] يا جمهره ياد مى‌كند كه مرادش [[جمهرة أنساب العرب|جمهرة انساب العرب]] [[ابن حزم، علی بن احمد|ابن حزم]] است. خوشبختانه از اين كتاب نيز چاپى منقح و مصحح به همت عبدالسلام محمد هارون فراهم آمده كه بسيارى از مشكلات بدان گشوده شده و بسيارى از غلطها تصحيح گرديده است.<br /> <br /> در باب وقايع خلافت امويان اندلس و عبيديان و به‌طور كلى آنچه به مغرب و افريقيه و مصر مربوط مى‌شود، علاوه بر الكامل [[ابن اثیر، علی بن محمد|ابن اثير]] از چاپهاى تصحيح شده [[النجوم الزاهرة في ملوك مصر و القاهرة|النجوم الزاهره]] [[ابن تغری بردی، یوسف بن تغری بردی|ابن تغرى بردى]] و المقتبس ابن حيان و البيان المغرب ابن عذارى و [[الحلة السيراء (في تراجم الشعراء من أعيان الأندلس و المغرب من المائة الأولی للهجرة إلی المائة السابعة)|الحلة السيراء]] [[ابن ابار، محمد بن عبدالله|ابن الابار]] مدد گرفته شده است. بنابر اين مترجم مى‌تواند ادعا كند كه اين ترجمه -به شرطى كه مطلبى را غلط ترجمه نكرده باشد يا غلط چاپى نباشد- از چاپهاى موجود [[العبر|كتاب العبر]] به صحت نزدیک تر است.<br /> <br /> == منابع مقاله==<br /> مقدمه و متن كتاب<br /> <br /> <br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> <br /> [[تاریخ العلامة ابن خلدون]]<br /> <br /> [[تاريخ ابن خلدون]]<br /> <br /> <br /> [[رده:کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده: تاریخ (عمومی)]]<br /> [[رده: تاریخ آسیا]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE_%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86&diff=750247 2024-08-29T15:12:59Z

<p>Mhosseini: /* گزارش محتوا */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر =NUR02853J1.jpg<br /> | عنوان =تاريخ ابن خلدون<br /> | عنوان‌های دیگر =العبر و ديوان المبتدا و الخبرفي ايام العرب و البربر <br /> مقدمه ابن خلدون <br /> ديوان المبتداء و الخبر في تاريخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوي الشان الاکبر <br /> |پدیدآورندگان <br /> | پدیدآوران = <br /> [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد]] (نویسنده)<br /> [[زکار، سهیل]] (مصحح)<br /> [[شحاده، خليل]] (مصحح)<br /> |-<br /> | data-type=&quot;language&quot; |عربي<br /> |کد کنگره <br /> | کد کنگره =‏DS‎‏ ‎‏35‎‏/‎‏63‎‏ ‎‏/‎‏الف‎‏2‎‏ع‎‏2‎‏ ‎‏1360 <br /> | موضوع =<br /> اسلام - تاريخ - متون قدیمی تا قرن 14 <br /> تاريخ جهان - متون قدیمی تا قرن 14 <br /> |ناشر <br /> | ناشر = <br /> دار الفکر <br /> | مکان نشر =لبنان - بيروت <br /> | سال نشر = |مجلد1: 1988م , 1408ق , <br /> <br /> | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE02853AUTOMATIONCODE، AUTOMATIONCODE66109AUTOMATIONCODE<br /> | چاپ =2<br /> | تعداد جلد =8<br /> | کتابخانۀ دیجیتال نور =02853<br /> | کتابخوان همراه نور =02853<br /> | کد پدیدآور =<br /> | پس از =<br /> | پیش از =<br /> }}<br /> {{کاربردهای دیگر|العبر (ابهام‌زدایی)}}<br /> <br /> '''تاريخ ابن خلدون المسمی ديوان المبتدأ و الخبر في أيام العرب و البربر و من عاصرهم من ذوي الشأن الأكبر'''، معروف به «تاريخ ابن خلدون» یا «العبر»، اثر [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|عبدالرحمن بن خلدون]] (732-‌808ق)، کتاب تاریخ عمومی از آغاز آفرینش تا زمان مؤلف است که به زبان عربی نوشته شده است.<br /> <br /> در بعضی نسخ، نام کتاب، «تاريخ ابن خلدون المسمی العبر و ديوان المبتدأ...» ذکر شده است.<br /> <br /> [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] در آغاز کتاب درباره وجه تسمیه آن می‌نویسد: چون این کتاب شامل اخبار عرب و عجم و بَربَر، خواه شهرنشینان و خواه بادیه‌نشینان آنان و پرتوافکنی پیرامون دولت‌های بزرگ معاصر آنان است، آن را بدین نام نامیدم&lt;ref&gt;ر.ک: پیشوایی، مهدی، 1382، ص19&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> این اثر از همان زمان تألیف مورد توجه و ستایش صاحب‌نظران قرار گرفته است؛ اما شهرت و اعتبار علمی [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] مرهون مقدمه و کتاب اول اوست که مجموعاً «مقدمه» نامیده می‌شود. ابن عمار (یکی از شاگردان [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]]) می‌گوید: مقدمه او ([[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]]) شامل همه علوم است. از بیان حقایق آن، زبان فصیحان روزگار ناتوان است و هرگز تاب و توان ادای حق آن را ندارند. به جانم سوگند، این کتاب از آن دسته کتاب‌هایی است که نامشان بیانگر محتوای وسیع و ارزنده آنها نیست، مانند کتاب «[[الأغاني]]» که برخلاف اسمش، همه چیز در آن هست و مانند «[[تاریخ بغداد]]» [[خطیب بغدادی، احمد بن علی|خطیب]] که در واقع، تنها تاریخ بغداد نیست، بلکه تاریخ عالم است، یا همچون کتاب «حلية الأولياء» تألیف [[ابونعیم، احمد بن عبدالله|ابونعیم]]، که گرچه مؤلفش آن را به این نام نامیده، اما مباحث مهم فراوانی در آن هست&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص20&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> همچنین دوستدار و معاصر [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]]، یعنی [[مقریزی، احمد بن علی|مقریزی‌]] (م 845ق) تاریخ ابن خلدون را مورد ستایش قرار داده و درباره مقدمه آن می‌گوید: نظیر آن نوشته نشده است و به‌ندرت کسی می‌تواند چنین اثری پدید آورد&lt;ref&gt;ر.ک: همان&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> تحقیق و تصحیح کتاب، توسط خلیل شحاده و [[زکار، سهیل|سهیل زکار]] صورت گرفته است.<br /> <br /> ==ساختار==<br /> کتاب با مقدمه کوتاهی از خلیل شحاده آغاز و مطالب در هشت جلد (یک جلد مقدمه و هفت جلد مباحث کتاب)، تنظیم شده است. مباحث کتاب [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] شامل یک مقدمه و سه کتاب است.<br /> <br /> ==گزارش محتوا==<br /> در مقدمه مصحح، توضیحات مختصری پیرامون کتاب و مؤلف آن، ارائه گردیده است.&lt;ref&gt;ر.ک: مقدمه، ج1، ص3-‌4&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> مقدمه کتاب، درباره فضیلت دانش تاریخ، بررسی روش‌های تاریخ‌نگاری، اشاره به اشتباه‌ها و خطاهای مورخان است.<br /> کتاب اول، درباره اجتماع و تمدن و معرفی عوارض ذاتی (خواص و قوانین) آن است؛ مانند: کشورداری، پادشاهی، کسب، معاش، هنرها، دانش‌ها، بیان موجبات و علل هریک.<br /> <br /> در کل می‌توان چنین گفت که شهرت و اعتبار علمی [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]]، مرهون مقدمه و کتاب اول او است. به‌خاطر نظریه‌های ابتکاری او در مقدمه، در زمینه تاریخ‌نگاری و فتح باب تحلیل عقلی در تاریخ، بنیان‌گذار تاریخ علمی و در پرتو نوآوری‌هایی که در زمینه جامعه‌شناسی و تحولات اجتماعی در کتاب اول دارد، نخستین جامعه‌شناس شناخته شده است.<br /> <br /> کتاب دوم، در اخبار عرب، قبیله‌ها و دولت‌های آن از آغاز آفرینش تا روزگار مؤلف است که در آن اشاره شده است به برخی از ملت‌ها و دولت‌های آنان از آغاز آفرینش تا روزگار مؤلف و نیز در آن اشاره شده است به برخی از ملت‌ها و دولت‌های مشهور که با ایشان هم‌زمان بوده‌اند؛ مانند: نبطیان، سریانیان، ایرانیان، بنی‌اسرائیل، قبطیان، یونانیان، رومیان، ترکان، فرنگان.<br /> کتاب سوم، در اخبار بربر و موالی ایشان چون زناته و بیان آغاز حال و طوایف ایشان و کشورها و دولت‌هایی که به‌ویژه در دیار مغرب تشکیل داده‌اند&lt;ref&gt;ر.ک: پیشوایی، مهدی، 1382، ص20 و 24&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> مهم‌ترین و باارزش‌ترین مباحث کتاب، قسم‌هایی است که متعلق به تاریخ بلاد مغرب است؛ زیرا اطلاعاتی که در این قسمت کتاب آمده، جنبه ابتکاری دارد و [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] آنها را از کتب دیگر نقل نکرده، بلکه خود آنها را گرد آورده است؛ یعنی مطالب مزبور، عبارت از اطلاعات و تجربیاتی است که وی در ضمن رفت‌وآمد با قبایل و اقامت در شهرهای گوناگون مغرب به دست آورده، یا شرح وقایعی است که خود در آنها دخالت داشته است و به همین سبب دو مجلد از کتاب، مأخذ اساسی تاریخ بلاد مذکور از آغاز فتح اسلام تا قرون اخیر بشمار می‌رود و مورخان و خاورشناسانی که در تاریخ مغرب به تحقیق پرداخته‌اند، می‌گویند: بدون کتاب «العبر» هرگز اطلاع صحیحی از تاریخ بلاد مغرب و ملت‌ها و طوایف آن در خلال اعصار مزبور به دست نمی‌آید. ازاین‌رو می‌بینیم این قسمت از تاریخ ابن خلدون به بیشتر زبان‌های اروپایی به‌طور کامل ترجمه شده است؛ چنان‌که این قسمت تاریخ وی به زبان فرانسه ترجمه شده است. ولی قسمتی از کتاب که مربوط به تاریخ مشرق است، مقتبس از تألیفات دیگران است و از لحاظ مطالب با کتب معروف تاریخ این نواحی که دیگران تألیف کرده‌اند، چندان اختلافی ندارد&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص21-22&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> مؤید این معنا این است که نویسنده، قسمت‌های قابل توجهی از تاریخ عرب را از تاریخ طبری تلخیص کرده است؛ چنان‌که خود در پایان جنگ جمل می‌گوید: «این بود واقعه جمل، آن‌سان که ما از کتاب ابوجعفر طبری خلاصه کردیم» و در پایان فصل خلافت اسلامی (شامل حوادثی حدود سی سال؛ یعنی از آغاز خلافت ابوبکر تا برقراری پیمان صلح میان امام حسن(ع) و معاویه) که می‌گوید: «سخن ما، در خلافت اسلامی و حوادثی که در آن اتفاق افتاده بود، چون ردّه و فتوحات و جنگ‌ها، تا به اتفاق و اتحاد انجامید، به پایان آمد و ما آن را از کتاب محمد بن جریر طبری خلاصه کرده‌ایم...»&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص22&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> از جمله انتقادهایی که بر [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون‌]] وارد کرده‌اند، این است که وی معیارهای تاریخ‌نگاری را که در مقدمه مطرح کرده‌، خود در مباحث تاریخی رعایت نکرده و نتوانسته از بی‌دقتی‌های مورخان دیگر که به‌خاطر آن به آنها تاخته، مصون بماند و ازاین‌رو عملاً طرح او در این‌باره، در حد اصول نظری در مقدمه باقی مانده است؛ یعنی در واقع، تاریخ او امتیازی بر دیگر تواریخ ندارد&lt;ref&gt;ر.ک: همان&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> به انتقادهای وارد بر کتاب، سه گونه پاسخ داده شده است:<br /> # اگر [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون‌]] در کتاب «العبر» نتوانسته حاصل آرای انتقادی خویش را به کار برد، ازآن‌رو است که شاید هیچ‌کس نمی‌تواند یک دوره تاریخ انسانی را به‌تنهایی از روی اصول و مبادی این مقدمه بنویسد. به تعبیر دیگر، تاریخ‌نگاری به شیوه علمی و بازجست از علل وقایع، چیزی به آن آسانی نیست که در زمان [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون‌]] با آن مقدورات، امکان تحقق یافتنش باشد و از او نیز چنان انتظاری را نباید داشت&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص23&lt;/ref&gt;.<br /> # ا[[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|بن خلدون]]، تاریخ خود را برحسب سنوات‌، چنان‌که مورخان پیش از او و معاصران او می‌کردند، مرتب نکرده است. او وقایع مربوط به یک سلسله را که مورخان دیگر برحسب سنوات در جاهای گوناگون می‌آوردند، همه را در یک جا آورده است؛ به‌طور مثال، آنجا که از صفاریان حکایت می‌کند، از وقایعی که به آن سلسله ارتباط ندارد و در دیگر جای‌ها اتفاق افتاده، سخن نمی‌گوید&lt;ref&gt;ر.ک: همان&lt;/ref&gt;.<br /> # از مزایای کار [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] در این کتاب، پیراستن آن از خرافات و افسانه‌ها و نیز خودداری از ذکر ارقام و اعدادی است که با عقل راست نمی‌آیند. او در آغاز مقدمه تحت عنوان اشتباه‌های مورخان، به چند مورد از این‌گونه امور اشاره می‌کند. اگر [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] در نگارش تاریخ خود همین چند نکته را رعایت کرده باشد، کتاب او از دیگر کتب تاریخ ممتاز خواهد بود&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص23-24&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==وضعیت کتاب==<br /> فهرست مطالب هر جلد، در انتهای همان جلد آمده و جلد هشتم، به فهرست اعلام مذکور در کل مجموعه، اختصاص یافته است.<br /> <br /> در پاورقی‌ها، علاوه بر ذکر اختلاف نسخ، به تصحیح برخی اغلاط و توضیح بعضی از کلمات و عبارات متن، پرداخته شده است.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==منابع مقاله==<br /> # مقدمه و متن کتاب (تصحیح سهیل زکار و خلیل شحاده)<br /> #[[:noormags:92810|پیشوایی، مهدی، «تأملی در آثار و اندیشه‌های ابن خلدون»، پایگاه مجلات تخصصی نور، مجله: تاریخ اسلام در آینه پژوهش، پیش‌شماره 3، پاییز 1382 (52 صفحه، ‌از 13 تا 64]].<br /> <br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> <br /> [[العبر: تاریخ ابن خلدون]]<br /> <br /> [[رده:کتاب‌شناسی]]<br /> <br /> [[رده:تاریخ (عمومی)]]<br /> <br /> [[رده:تاریخ آسیا]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE_%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86&diff=750246 2024-08-29T15:11:21Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر =NUR02853J1.jpg<br /> | عنوان =تاريخ ابن خلدون<br /> | عنوان‌های دیگر =العبر و ديوان المبتدا و الخبرفي ايام العرب و البربر <br /> مقدمه ابن خلدون <br /> ديوان المبتداء و الخبر في تاريخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوي الشان الاکبر <br /> |پدیدآورندگان <br /> | پدیدآوران = <br /> [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد]] (نویسنده)<br /> [[زکار، سهیل]] (مصحح)<br /> [[شحاده، خليل]] (مصحح)<br /> |-<br /> | data-type=&quot;language&quot; |عربي<br /> |کد کنگره <br /> | کد کنگره =‏DS‎‏ ‎‏35‎‏/‎‏63‎‏ ‎‏/‎‏الف‎‏2‎‏ع‎‏2‎‏ ‎‏1360 <br /> | موضوع =<br /> اسلام - تاريخ - متون قدیمی تا قرن 14 <br /> تاريخ جهان - متون قدیمی تا قرن 14 <br /> |ناشر <br /> | ناشر = <br /> دار الفکر <br /> | مکان نشر =لبنان - بيروت <br /> | سال نشر = |مجلد1: 1988م , 1408ق , <br /> <br /> | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE02853AUTOMATIONCODE، AUTOMATIONCODE66109AUTOMATIONCODE<br /> | چاپ =2<br /> | تعداد جلد =8<br /> | کتابخانۀ دیجیتال نور =02853<br /> | کتابخوان همراه نور =02853<br /> | کد پدیدآور =<br /> | پس از =<br /> | پیش از =<br /> }}<br /> {{کاربردهای دیگر|العبر (ابهام‌زدایی)}}<br /> <br /> '''تاريخ ابن خلدون المسمی ديوان المبتدأ و الخبر في أيام العرب و البربر و من عاصرهم من ذوي الشأن الأكبر'''، معروف به «تاريخ ابن خلدون» یا «العبر»، اثر [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|عبدالرحمن بن خلدون]] (732-‌808ق)، کتاب تاریخ عمومی از آغاز آفرینش تا زمان مؤلف است که به زبان عربی نوشته شده است.<br /> <br /> در بعضی نسخ، نام کتاب، «تاريخ ابن خلدون المسمی العبر و ديوان المبتدأ...» ذکر شده است.<br /> <br /> [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] در آغاز کتاب درباره وجه تسمیه آن می‌نویسد: چون این کتاب شامل اخبار عرب و عجم و بَربَر، خواه شهرنشینان و خواه بادیه‌نشینان آنان و پرتوافکنی پیرامون دولت‌های بزرگ معاصر آنان است، آن را بدین نام نامیدم&lt;ref&gt;ر.ک: پیشوایی، مهدی، 1382، ص19&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> این اثر از همان زمان تألیف مورد توجه و ستایش صاحب‌نظران قرار گرفته است؛ اما شهرت و اعتبار علمی [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] مرهون مقدمه و کتاب اول اوست که مجموعاً «مقدمه» نامیده می‌شود. ابن عمار (یکی از شاگردان [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]]) می‌گوید: مقدمه او ([[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]]) شامل همه علوم است. از بیان حقایق آن، زبان فصیحان روزگار ناتوان است و هرگز تاب و توان ادای حق آن را ندارند. به جانم سوگند، این کتاب از آن دسته کتاب‌هایی است که نامشان بیانگر محتوای وسیع و ارزنده آنها نیست، مانند کتاب «[[الأغاني]]» که برخلاف اسمش، همه چیز در آن هست و مانند «[[تاریخ بغداد]]» [[خطیب بغدادی، احمد بن علی|خطیب]] که در واقع، تنها تاریخ بغداد نیست، بلکه تاریخ عالم است، یا همچون کتاب «حلية الأولياء» تألیف [[ابونعیم، احمد بن عبدالله|ابونعیم]]، که گرچه مؤلفش آن را به این نام نامیده، اما مباحث مهم فراوانی در آن هست&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص20&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> همچنین دوستدار و معاصر [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]]، یعنی [[مقریزی، احمد بن علی|مقریزی‌]] (م 845ق) تاریخ ابن خلدون را مورد ستایش قرار داده و درباره مقدمه آن می‌گوید: نظیر آن نوشته نشده است و به‌ندرت کسی می‌تواند چنین اثری پدید آورد&lt;ref&gt;ر.ک: همان&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> تحقیق و تصحیح کتاب، توسط خلیل شحاده و [[زکار، سهیل|سهیل زکار]] صورت گرفته است.<br /> <br /> ==ساختار==<br /> کتاب با مقدمه کوتاهی از خلیل شحاده آغاز و مطالب در هشت جلد (یک جلد مقدمه و هفت جلد مباحث کتاب)، تنظیم شده است. مباحث کتاب [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] شامل یک مقدمه و سه کتاب است.<br /> <br /> ==گزارش محتوا==<br /> در مقدمه مصحح، توضیحات مختصری پیرامون کتاب و مؤلف آن، ارائه گردیده است.&lt;ref&gt;ر.ک: مقدمه، ج1، ص3-‌4&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> مقدمه کتاب، درباره فضیلت دانش تاریخ، بررسی روش‌های تاریخ‌نگاری، اشاره به اشتباه‌ها و خطاهای مورخان است.<br /> کتاب اول، درباره اجتماع و تمدن و معرفی عوارض ذاتی (خواص و قوانین) آن است؛ مانند: کشورداری، پادشاهی، کسب، معاش، هنرها، دانش‌ها، بیان موجبات و علل هریک.<br /> <br /> در کل می‌توان چنین گفت که شهرت و اعتبار علمی [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]]، مرهون مقدمه و کتاب اول او است. به‌خاطر نظریه‌های ابتکاری او در مقدمه، در زمینه تاریخ‌نگاری و فتح باب تحلیل عقلی در تاریخ، بنیان‌گذار تاریخ علمی و در پرتو نوآوری‌هایی که در زمینه جامعه‌شناسی و تحولات اجتماعی در کتاب اول دارد، نخستین جامعه‌شناس شناخته شده است.<br /> <br /> کتاب دوم، در اخبار عرب، قبیله‌ها و دولت‌های آن از آغاز آفرینش تا روزگار مؤلف است که در آن اشاره شده است به برخی از ملت‌ها و دولت‌های آنان از آغاز آفرینش تا روزگار مؤلف و نیز در آن اشاره شده است به برخی از ملت‌ها و دولت‌های مشهور که با ایشان هم‌زمان بوده‌اند؛ مانند: نبطیان، سریانیان، ایرانیان، بنی‌اسرائیل، قبطیان، یونانیان، رومیان، ترکان، فرنگان.<br /> کتاب سوم، در اخبار بربر و موالی ایشان چون زناته و بیان آغاز حال و طوایف ایشان و کشورها و دولت‌هایی که به‌ویژه در دیار مغرب تشکیل داده‌اند&lt;ref&gt;ر.ک: پیشوایی، مهدی، 1382، ص20 و 24&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> مهم‌ترین و باارزش‌ترین مباحث کتاب، قسم‌هایی است که متعلق به تاریخ بلاد مغرب است؛ زیرا اطلاعاتی که در این قسمت کتاب آمده، جنبه ابتکاری دارد و [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] آنها را از کتب دیگر نقل نکرده، بلکه خود آنها را گرد آورده است؛ یعنی مطالب مزبور، عبارت از اطلاعات و تجربیاتی است که وی در ضمن رفت‌وآمد با قبایل و اقامت در شهرهای گوناگون مغرب به دست آورده، یا شرح وقایعی است که خود در آنها دخالت داشته است و به همین سبب دو مجلد از کتاب، مأخذ اساسی تاریخ بلاد مذکور از آغاز فتح اسلام تا قرون اخیر بشمار می‌رود و مورخان و خاورشناسانی که در تاریخ مغرب به تحقیق پرداخته‌اند، می‌گویند: بدون کتاب «العبر» هرگز اطلاع صحیحی از تاریخ بلاد مغرب و ملت‌ها و طوایف آن در خلال اعصار مزبور به دست نمی‌آید. ازاین‌رو می‌بینیم این قسمت از تاریخ ابن خلدون به بیشتر زبان‌های اروپایی به‌طور کامل ترجمه شده است؛ چنان‌که این قسمت تاریخ وی به زبان فرانسه ترجمه شده است. ولی قسمتی از کتاب که مربوط به تاریخ مشرق است، مقتبس از تألیفات دیگران است و از لحاظ مطالب با کتب معروف تاریخ این نواحی که دیگران تألیف کرده‌اند، چندان اختلافی ندارد&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص21-22&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> مؤید این معنا این است که نویسنده، قسمت‌های قابل توجهی از تاریخ عرب را از تاریخ طبری تلخیص کرده است؛ چنان‌که خود در پایان جنگ جمل می‌گوید: «این بود واقعه جمل، آن‌سان که ما از کتاب ابوجعفر طبری خلاصه کردیم» و در پایان فصل خلافت اسلامی (شامل حوادثی حدود سی سال؛ یعنی از آغاز خلافت ابوبکر تا برقراری پیمان صلح میان امام حسن(ع) و معاویه) که می‌گوید: «سخن ما، در خلافت اسلامی و حوادثی که در آن اتفاق افتاده بود، چون ردّه و فتوحات و جنگ‌ها، تا به اتفاق و اتحاد انجامید، به پایان آمد و ما آن را از کتاب محمد بن جریر طبری خلاصه کرده‌ایم...»&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص22&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> از جمله انتقادهایی که بر [[ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد|ابن خلدون‌]] وارد کرده‌اند، این است که وی معیارهای تاریخ‌نگاری را که در مقدمه مطرح کرده‌، خود در مباحث تاریخی رعایت نکرده و نتوانسته از بی‌دقتی‌های مورخان دیگر که به‌خاطر آن به آنها تاخته، مصون بماند و ازاین‌رو عملاً طرح او در این‌باره، در حد اصول نظری در مقدمه باقی مانده است؛ یعنی در واقع، تاریخ او امتیازی بر دیگر تواریخ ندارد&lt;ref&gt;ر.ک: همان&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> به انتقادهای وارد بر کتاب، سه گونه پاسخ داده شده است:<br /> # اگر [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون‌]] در کتاب «العبر» نتوانسته حاصل آرای انتقادی خویش را به کار برد، ازآن‌رو است که شاید هیچ‌کس نمی‌تواند یک دوره تاریخ انسانی را به‌تنهایی از روی اصول و مبادی این مقدمه بنویسد. به تعبیر دیگر، تاریخ‌نگاری به شیوه علمی و بازجست از علل وقایع، چیزی به آن آسانی نیست که در زمان [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون‌]] با آن مقدورات، امکان تحقق یافتنش باشد و از او نیز چنان انتظاری را نباید داشت&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص23&lt;/ref&gt;.<br /> # ا[[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|بن خلدون]]، تاریخ خود را برحسب سنوات‌، چنان‌که مورخان پیش از او و معاصران او می‌کردند، مرتب نکرده است. او وقایع مربوط به یک سلسله را که مورخان دیگر برحسب سنوات در جاهای گوناگون می‌آوردند، همه را در یک جا آورده است؛ به‌طور مثال، آنجا که از صفاریان حکایت می‌کند، از وقایعی که به آن سلسله ارتباط ندارد و در دیگر جای‌ها اتفاق افتاده، سخن نمی‌گوید&lt;ref&gt;ر.ک: همان&lt;/ref&gt;.<br /> # از مزایای کار [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] در این کتاب، پیراستن آن از خرافات و افسانه‌ها و نیز خودداری از ذکر ارقام و اعدادی است که با عقل راست نمی‌آیند. او در آغاز مقدمه تحت عنوان اشتباه‌های مورخان، به چند مورد از این‌گونه امور اشاره می‌کند. اگر [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] در نگارش تاریخ خود همین چند نکته را رعایت کرده باشد، کتاب او از دیگر کتب تاریخ ممتاز خواهد بود&lt;ref&gt;ر.ک: همان، ص23-24&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==وضعیت کتاب==<br /> فهرست مطالب هر جلد، در انتهای همان جلد آمده و جلد هشتم، به فهرست اعلام مذکور در کل مجموعه، اختصاص یافته است.<br /> <br /> در پاورقی‌ها، علاوه بر ذکر اختلاف نسخ، به تصحیح برخی اغلاط و توضیح بعضی از کلمات و عبارات متن، پرداخته شده است.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==منابع مقاله==<br /> # مقدمه و متن کتاب (تصحیح سهیل زکار و خلیل شحاده)<br /> #[[:noormags:92810|پیشوایی، مهدی، «تأملی در آثار و اندیشه‌های ابن خلدون»، پایگاه مجلات تخصصی نور، مجله: تاریخ اسلام در آینه پژوهش، پیش‌شماره 3، پاییز 1382 (52 صفحه، ‌از 13 تا 64]].<br /> <br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> <br /> [[العبر: تاریخ ابن خلدون]]<br /> <br /> [[رده:کتاب‌شناسی]]<br /> <br /> [[رده:تاریخ (عمومی)]]<br /> <br /> [[رده:تاریخ آسیا]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A9_%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86&diff=750244 2024-08-29T15:07:03Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر =NUR66109J1.jpg<br /> | عنوان = تاريخ العلامة ابن خلدون<br /> | عنوان‌های دیگر = موسوعة العلامة ابن خلدون <br /> |پدیدآورندگان <br /> | پدیدآوران = <br /> [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد]] (نویسنده)<br /> |زبان <br /> | زبان = عربي <br /> | کد کنگره =‏ /الف22 ت2 / 17 D <br /> | موضوع =<br /> |ناشر <br /> | ناشر = دار الکتاب البناني - دار الکتاب المصري<br /> | مکان نشر = لبنان - بيروت: دار الکتاب البناني <br /> مصر - قاهره: دار الکتاب المصري <br /> | سال نشر = 1420-1419ق. = 1999م.<br /> <br /> | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE66109AUTOMATIONCODE<br /> | چاپ = يکم <br /> | شابک =<br /> | تعداد جلد = 14 ج<br /> | کتابخانۀ دیجیتال نور =<br /> | کتابخوان همراه نور =<br /> | کد پدیدآور =<br /> | پس از =<br /> | پیش از =<br /> }}<br /> '''تاریخ العلامة ابن خلدون'''، اثر [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|عبدالرحمن بن خلدون]] (732-‌808ق)، تاريخ مفصل عمومى به زبان عربى از قديمى‌ترين ايام تا عصر مؤلف(ابتداى قرن نهم ق)مشتمل بر سه بخش عمده است: بخش اول يا مقدمه به سبب اهميتش جداگانه بررسى و توصيف شده است.<br /> <br /> بخش دوم در اخبار عرب و نژادها و دولتهاى آنان و ديگراقوام همچون ايرانيان و روميان و يونانيان و تركان از آغاز تا ظهور اسلام و نيز وقايع تاريخ اسلام با تكيه بر شرق جهان اسلام است.<br /> <br /> بخش سوم در تاريخ مغرب اسلامى،اقوام بربر و دولتها و فرمانروايان بلاد آنان و نيز تاريخ اندلس و درواقع مهمترين بخش كتاب و مأخذ اصلى تاريخ آن نواحى از آغاز فتح اسلامى است.<br /> <br /> فصولى از اين بخش به لشكركشى تيمور به شام و جهانگشايي‌هاى او اختصاص دارد و به اين علت كه مؤلف همراه تيمور بوده اطلاعاتش از اهميت خاصى برخوردار است.در انتهاى جلد آخربخشى با عنوان«التعريف بابن خلدون»كه شرح مفصلى از زندگى مؤلف است افزوده شده است.<br /> <br /> فهارس پايانى كتاب عبارتند از فهرست موضوعات،اعلام رجال و نساء،شعوب و قبايل و دولتها و خاندانها،شهرها و امكنه،كتابها و فهرست لغات.<br /> <br /> عنوان كامل كتاب به اين شرح است:العبر و ديوان المبتدأ و الخبر فى ايام العرب و العجم و البر برومن عاصرهم من ذوى السلطان الاكبر.&lt;ref&gt; ر.ک: روغنی، شهره، ص25&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==منابع مقاله==<br /> روغنی، شهره، کتابشناسی گزیده توصیفی تاریخ و تمدن ملل اسلامی، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها(سمت)، 1382ش<br /> <br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> <br /> <br /> [[رده:کتاب‌شناسی]]<br /> <br /> [[رده:تاریخ (عمومی)]]<br /> [[رده:مقالات جدید(تیرماه) باقی زاده]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی شده2 تیر 1402]]<br /> [[رده:تاریخ اسلام]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D8%B5%D9%84_%D9%81%D9%8A_%D8%A3%D8%B5%D9%88%D9%84%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86&diff=750240 2024-08-29T15:02:51Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر =NUR01289J1.jpg<br /> | عنوان =لباب المحصل في أصول‌الدين<br /> | عنوان‌های دیگر =<br /> | پدیدآوران = <br /> [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد]] (نویسنده)<br /> <br /> [[مزیدی، احمد فرید]] (محقق)<br /> | زبان =عربی<br /> | کد کنگره =‏BP‎‏ ‎‏205‎‏/‎‏2‎‏ ‎‏/‎‏ش‎‏9‎‏ن‎‏9‎‏<br /> | موضوع =<br /> اهل حق - متون قدیمی تا قرن 14<br /> <br /> خدا - صفات - متون قدیمی تا قرن 14<br /> <br /> کلام اشعری - قرن 6ق.<br /> | ناشر = <br /> دار الکتب العلمية، منشورات محمد علي بيضون<br /> | مکان نشر =بیروت - لبنان<br /> | سال نشر = 1425 ق <br /> <br /> | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE01289AUTOMATIONCODE<br /> | چاپ =1<br /> | تعداد جلد =1<br /> | کتابخانۀ دیجیتال نور =01289<br /> | کتابخوان همراه نور =01289<br /> | کد پدیدآور =<br /> | پس از =<br /> | پیش از =<br /> }}<br /> <br /> '''لباب المحصل في أصول‌الدين''' نوشته [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابوزيد خضرمى اشبيلى مالكى]] معروف به [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] به زبان عربى در قرن نهم، پيرامون مسائل كلامى چون الهيات و معاد و نبوت و امامت است. اين كتاب با حجم كمش در نوع خود از كتب نفيسى است كه [[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] در عصر خودش آنرا نگاشته است. این اثر توسط احمد فريد مزيدى حسنى شافعى مورد تحقيق واقع شده و ذیل کتاب [[نهاية الإقدام في علم الكلام]] منتشر شده است.<br /> <br /> == انگيزه تألیف ==<br /> <br /> <br /> همان طور كه خود مؤلف نقل مى‌كند اين كتاب ملخص و مهذب كتاب &quot;[[المحصل]]&quot; نوشته [[فخر رازی، محمد بن عمر|فخرالدين بن خطیب]] می‌باشد. از آنجايى كه المحصل حاوى هر فرقه و مسلك و طريقى و داراى اطناب بوده، و براى اينكه اهل زمانش متمايل به اين كتاب با ارزش بشوند و از آن بهره بگيرند،[[ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد|ابن خلدون]] تصميم به حذف بعضى از الفاظ كه نيازى به آنها نبوده، كرده است و آنرا به اختصار در آورده و در جايى كه امكان داشته از كلام [[نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد|نصيرالدين طوسى]] صاحب كتاب [[تلخیص المحصل]] در كتاب خود استفاده كرده و آنرا &quot;لباب المحصل&quot; ناميده است.<br /> <br /> ==ساختار==<br /> كتاب با ترجمه مختصر و موجزى از آقاى احمد فريد مزيدى آغاز گرديده و آنگاه مقدمه‌اى از مصنف كتاب ذكر شده. و سپس كتاب كه از چهار ركن تشكيل يافته، شروع می‌شود. <br /> <br /> #ركن اول درباره سه مقدمه است در باب امور بديهى، نظرى و دليل و اقسامش.<br /> #ركن دوم درباره معلومات است كه در اين ركن از خواص واجب و ممكن، مسأله وحدت و كثرت و همچنين در علت ومعلول سخن به ميان آمده است.<br /> #ركن سوم در إلهيات كه شامل صفات و أفعال بارى تعالى و مسأله حسن و قبح می‌باشد.<br /> #ركن چهارم كه از سمعيات است، خود از چهار قسم تشكيل يافته:<br /> <br /> أ- نبوت<br /> <br /> ب- معاد<br /> <br /> ت- أسماء و أحكام كه از ايمان وشرايط مومن بحث می‌شود<br /> <br /> ث- درباره إمامت است كه از وجوب عقلى و لطف بودن يا نبودن آن از طرف خدا بحث می‌كند وعقيده شيعه را در باب امامت و فرق مختلفى كه در آن پيدا شده را متذكر می‌شود و از اختلاف عظيمى كه درآن است بر عدم منصوص بودن اقوال آنان احتجاج مى نمايد.<br /> <br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> <br /> [[المحصل]]<br /> <br /> [[تلخیص المحصل]]<br /> <br /> [[رده:کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده:اسلام، عرفان، غیره]]<br /> [[رده:کلام و عقاید]]<br /> [[رده:آثار کلی (مناظرات کلامی، مذاهب کلامی)]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=750236 2024-08-29T14:58:17Z

<p>Mhosseini: /* ب‌ */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌<br /> | نام‌های دیگر = <br /> | لقب = ولى‌الدین<br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد<br /> | ولادت = 732ق<br /> | محل تولد = شهر تونس‌ (از سرزمین‌ افریقیه‌)<br /> | کشور تولد = <br /> | محل زندگی = <br /> | رحلت = 808ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = مزار صوفیان‌ در بیرون‌ باب‌ النصر قاهره‌<br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = مالکی<br /> | پیشه = <br /> | منصب = قضاوت<br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سلیمان‌ سطّى‌، ابومحمد بن‌ عبدالمهیمن‌ حضرمى‌، ابوالعباس‌ احمد زواوی‌<br /> | مشایخ = <br /> | معاصرین = باعونى‌<br /> | شاگردان = مقریزی‌، ابن‌ عماد اقفهسى‌، ابن‌ حجر عسقلانى‌<br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = العبر، التعریف‌<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE01863AUTHORCODE<br /> }}<br /> '''ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌''' (اول‌ رمضان‌ 732- 808ق‌/27 مه 1332-1406)، ملقب‌ به‌ '''ولى‌الدین'''، جامعه‌شناس‌، سیاست‌مدار، متفكر، مورخ‌ و قاضى‌ مالكى‌ مذهب‌. <br /> <br /> عبدالرحمان‌ در شهر تونس‌ (از سرزمین‌ افریقیه‌) چشم‌ به‌ جهان‌ گشود. او برخى‌ از مقدمات‌ را پیش‌ پدر آموخت‌ و برای‌ فراگیری‌ علوم‌ سنتى‌ نزد استادان‌ تونسى‌ به‌ شاگردی‌ نشست‌. او قرائت‌های‌ مختلف‌ قرآن‌ و نیز نحو و حدیث‌ و فقه‌ مالكى‌ را بیاموخت‌ و چندی‌ به‌ حفظ شعر پرداخت‌. وی‌ 16 ساله‌ بود كه‌ یك‌ حادثه سیاسى‌ بزرگ‌ در زادگاهش‌ روی‌ داد و در تربیت‌ علمى‌ او اثری‌ عمیق‌ نهاد. در 748ق‌/1347م‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ مرینى‌ (732- 749ق‌/ 1331- 1348م‌) سلطان‌ مغرب‌ اقصى‌، با استفاده‌ از ناتوانى‌ و كشمكش‌های‌ درونى‌ سلاطین‌ مغرب‌، برای‌ دو سال‌ مغرب‌ ادنى‌ را به‌ زیر فرمان‌ خود درآورد، و ابن‌ خلدون‌ به‌ سبب‌ پایگاه‌ اجتماعى‌ خانواده‌اش‌ و آمادگى‌ علمى‌ توانست‌ از دانشمندان‌ برجسته‌ای‌ كه‌ سلطان‌ مغرب‌ در دربار خود گرد آورده‌ بود، نیك‌ بهره‌ برگیرد. وی‌ در زندگى‌نامه خود از این‌ رویداد به‌ عنوان‌ یكى‌ از حوادث‌ فراموش‌ ناشدنى‌ یاد كرده‌ است‌. آشنایى‌ او با یكى‌ از همین‌ دانشمندان‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ آبلى‌ (د 757ق‌/1356م‌) در پرورش‌ اندیشه‌ و توجه‌ او به‌ فلسفه‌ و منطق‌، تأثیری‌ ژرف‌ نهاد. در همین‌ زمان‌ طاعون‌ مرگباری‌ كه‌ در آسیا شیوع‌ یافته‌ بود، در 749ق‌ مغرب‌ را نیز فراگرفت‌ و از جمله‌ پدر و مادر و بسیاری‌ از استادان‌ ابن‌ خلدون‌ را روانه دیار نیستى‌ كرد. بازتاب‌ این‌ فاجعه‌ در زندگى‌نامه ابن‌ خلدون‌ از آن‌ رو كم‌رنگ‌ است‌ كه‌ وی‌ پیش‌تر در مقدمه، به‌ اندازه كافى‌ از آن‌ سخن‌ گفته‌ و آن‌ را عامل‌ مهمى‌ در جهت‌ انحطاط جوامع‌ بشری‌ دانسته‌ است‌.<br /> <br /> دوره سوم‌ زندگى‌ ابن‌ خلدون‌ هنگامی آغاز مى‌شود كه‌ دوره دوری‌ از كارهای‌ سیاسى‌ و پرداختن‌ به‌ كار تحقیق‌ و تألیف‌ و تعلیم‌ است‌. ابن‌ خلدون‌ مدت‌ 4 سال‌ (776-780ق‌/1374- 1378م‌) در قلعه ابن‌ سلامه‌ یا قلعه تاوغزوت، در ایالت‌ وهران الجزایر در 6 كیلومتری‌ جنوب‌ غربى‌ شهر فرنده، به‌ دور از جنجال‌های‌ سیاسى‌ و توطئه‌های‌ درباری‌ به‌ تألیف‌ كتاب‌ تاریخ‌ العبر دست‌ زد و مقدمه آن‌ را به‌ شكلى‌ نوآیین‌ پرداخت‌. مى‌توان‌ گفت‌ كه‌ تا این‌ هنگام،‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از گذشت‌ 43 سال‌ از عمر خویش‌ با كسان‌ و مسائل‌ گوناگون‌ بسیاری‌ آشنا شده‌ بود كه‌ در دوره اخیر عزلتش‌ با تأمل‌ در آنها توانست‌ مطالب‌ مقدمه‌ و بخش‌هایى‌ از تاریخ‌ مغرب‌ را فراهم‌ آورد. ابن‌ خلدون‌ پس‌ از آن‌كه‌ بخشى‌ از اثر خود را از حافظه‌ نوشت‌، برای‌ تكمیل‌ و تصحیح‌ آن‌ نیازمند به‌ كتاب‌هایى‌ شد كه‌ تنها در شهرها به‌ دست‌ مى‌آمد. بنابراین‌، پس‌ از بهبود از یك‌ بیماری‌ برای‌ سفر از سلطان‌ ابوالعباس‌ حفصى‌ (772-796ق‌/ 1370-1394م‌) اجازه‌ و امان‌ گرفت‌ و قلعه ابن‌ سلامه‌ را به‌ سوی‌ تونس‌ ترك‌ گفت‌.<br /> <br /> وی‌ در شعبان‌ سال‌ 780ق‌/1378م‌ به‌ تونس‌ وارد شد و سلطان‌ او را به‌ خود نزدیك‌ گرداند، و طالبان‌ دانش‌ از هر سو به‌ او روی‌ آوردند. به‌ همین‌ سبب‌ برخى‌ از حاسدان‌ همچون‌ ابن‌ عرفه‌ امام‌ جماعت‌ تونس‌ و مفتى‌ آن‌جا، بدگویى‌ از ابن‌ خلدون‌ را آغاز كردند، اما سلطان‌ به‌ این‌ سخنان‌ غرض‌آلود توجهى‌ نكرد و از باب‌ دانش‌دوستى‌ ابن‌ خلدون‌ را به‌ ادامه تألیف‌ تاریخ‌ تشویق‌ مى‌كرد، تا آن‌كه‌ تاریخ‌ بربر و زناته‌ و امویان‌ و عباسیان‌ و پیش‌ از اسلام‌ را تا آن‌جا كه‌ توانست‌ نوشت‌ و نسخه‌ای‌ ترتیب‌ داد و آن‌ را به‌ خزانه سلطان‌ (كتابخانه سلطنتى‌) تقدیم‌ كرد و به‌ همین‌ مناسبت‌ قصیده‌ای‌ بلند در ستایش‌ سلطان‌ و سیرت‌ و فتوحات‌ او سرود تا خود را از گزند بدگویان‌ در امان‌ دارد، اما بدگویى‌ نزدیكان‌ سلطان‌ و فتنه‌انگیزی‌های‌ ابن‌ عرفه،‌ سلطان‌ را چندان‌ از او بیمناك‌ ساخت‌ كه‌ چون‌ مى‌خواست‌ سفر كند، او را با خود همراه‌ مى‌برد. چون‌ 4 سال‌ از اقامت‌ ابن‌ خلدون‌ در تونس‌ گذشت‌، سلطان‌ به‌ اندیشه سفر زاب‌ افتاد و وی‌ از ترس‌ تكرار داستان‌ سفر پیشین‌ از سلطان‌ اجازه‌ خواست‌ تا به‌ سفر حج‌ روانه‌ شود و بدین‌سان‌ در نیمه شعبان‌ 784/24 اكتبر 1382 با كشتى‌ به‌ بندر اسكندریه‌ رهسپار شد.<br /> <br /> آخرین‌ مرحله زندگى‌ ابن‌ خلدون‌ با این‌ سفر آغاز شد. او پس‌ از 40 شبانه‌روز سفر دریا در عید فطر 874ق‌/8 دسامبر 1382م‌ به‌ بندر اسكندریه‌ رسید. وی‌ از این‌ هنگام‌ تا پایان‌ عمر، نزدیك‌ به‌ یك‌ربع‌قرن‌، در مصر ماند و دیگر به‌ وطنش‌ بازنگشت‌. نه‌ تنها تجربه‌های‌ شخصى‌ او، كه‌ سرنوشت‌ غم‌انگیز دوستش‌ ابن‌خطیب‌ (ه م‌) و نیز كشته‌ شدن‌ بردارش‌ یحیى‌ در یكى‌ از شب‌های‌ رمضان‌ 780ق‌ در تلمسان‌ به‌ توطئه ابوتاشفین‌ پسر سلطان‌ ابوحمو او را نسبت‌ به‌ بیهودگى‌ كوشش‌ در عرصه سیاست‌ هشیارتر كرده‌ بود. سفر مصر گویای‌ عزم‌ راستین‌ او در كناره‌گیری‌ از سیاست‌ بود.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ 10 روز پس‌ از جلوس‌ الملك‌ الظاهر سیف‌الدین‌ برقوق‌ (784-791ق‌) از ممالیك‌ برجى‌ مصر، به‌ اسكندریه‌ رسید و چون‌ از سفر حج‌ بازماند. در اول‌ ذیقعده‌ به‌ قاهره‌ رفت‌ و شكوه‌ شگفت‌انگیز این‌ شهر را كه‌ پیش‌تر شنیده‌ بود، به‌ چشم‌ دید. چون‌ آوازه ابن‌ خلدون‌ پیش‌ از خود او به‌ قاهره‌ رسیده‌ بود و طالبان‌ علم‌، خواستار درس‌ وی‌ بودند، در جامع‌ الأزهر به‌ تدریس‌ پرداخت‌. پس‌ از آن‌ با سلطان‌ ملاقات‌ كرد و از او برای‌ رهایى‌ خانواده‌اش‌ كه‌ به‌ صورت‌ گروگان‌ در تونس‌ مانده‌ بودند، یاری‌ خواست‌. بدین‌سان‌ دیده‌ مى‌شود كه‌ ابن‌ خلدون‌ اگر چه‌ خود را از سیاست‌ دور مى‌داشت‌، اما ارتباط خود را از دربارها و سلاطین‌ نبریده‌ بود. در واقع‌، موقعیت‌ اجتماعى‌ و پایگاه‌ علمى‌ او این‌ پیوند را ضروری‌ مى‌ساخت‌.<br /> <br /> در قاهره‌ سلطان‌ دو وظیفه‌ بر عهده او نهاد: یكى‌ تدریس‌ در مدرسه قمحیه‌، از موقوفات‌ صلاح‌الدین‌ ایوبى‌ (532 - 589ق‌/1138-1193م‌)، به‌ جای‌ یكى‌ از مدرسان‌ تازه‌ درگذشته آن‌جا، و دیگر، منصب‌ قضای‌ مالكیان‌ مصر به‌ جای‌ جمال‌الدین‌ عبدالرحمان‌ قاضى‌ پیشین‌ مالكى‌ كه‌ مورد سخط سلطان‌ قرار گرفته‌ بود. او پس‌ از دریافت‌ خلعت‌ سلطانى‌ در مدرسه صالحیه‌ بر مسند قضا نشست‌، اما چون‌ بر آن‌ شد تا با فساد و سودپرستى‌ رایج‌ در كار قضا به‌ مبارزه‌ای‌ جدی‌ برخیزد، مخالفان‌ از هر سو بر ضد او برخاستند و مناسباتش‌ با بزرگان‌ دولت‌ تیره‌ شد. در این‌ میان‌ همسر و فرزندانش‌ كه‌ با كشتى‌ عازم‌ اسكندریه‌ بودند، گرفتار طوفان‌ دریا شدند و همگى‌ جان‌ سپردند.<br /> این‌ مصیبت‌، ابن‌ خلدون‌ را دل‌شكسته‌ و به‌ ترك‌ منصب‌ مصمم‌ كرد و سلطان‌ نیز درخواست‌ او را برآورد و مسند قضا را به‌ متصدی‌ پیشین‌ آن‌ باز گرداند، و بدین‌سان‌، ابن‌ خلدون‌ بهترین‌ پناه‌ را در تدریس‌ و مطالعه‌ و تألیف‌ و عبادت‌ بازیافت‌. گذشته‌ از مدرسه قمحیه‌، ابن‌ خلدون‌ در مدرسه نوبنیاد ظاهریه‌ نیز به‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ گماشته‌ شد، اما پس‌ از چندی‌ به‌ علت‌ اقدامات‌ مخالفانش‌ از این‌ سمت‌ بركنار شد.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ پس‌ از 3 سال‌ اقامت‌ در مصر قصد سفر حج‌ كرد. در نیمه رمضان‌ 789 قاهره‌ را ترك‌ گفت‌ و پس‌ از گزاردن‌ حج‌، در جمادی‌الأولی‌ سال‌ بعد به‌ آن‌جا بازگشت‌ و به‌ حضور سلطان‌ رسید و اجازه‌ یافت‌ كه‌ به‌ جبران‌ مسند تدریس‌ كه‌ در مدرسه ظاهریه‌ از دست‌ داده‌ بود، در محرم‌ 791 در مدرسه صلغتمش‌ (یا صرغتمش‌) به‌ تدریس‌ حدیث‌ پردازد. همچنین‌ سلطان‌ در همان‌ سال‌ او را به‌ تولیت‌ خانقاه‌ بیبرس‌ گماشت‌، ولى‌ پس‌ از یك‌ سال‌ یا بیشتر به‌ سبب‌ همراهى‌ با فقهای‌ دیگر در صدور جواز قتال‌ با سلطان‌ (الملك‌ الظاهر) كه‌ بر اثر توطئه بعضى‌ امرا از سلطلنت‌ بركنار شده‌ بود، از آن‌ مقام‌ عزل‌ شد، اما ابن‌ خلدون‌ با سرودن‌ ابیاتى‌ در مدح‌ سلطان‌ توانست‌ دیگر بار او را بر سر مهر آورد. به‌ نظر مى‌رسد وی‌ از این‌ دوره بركناری‌ كه‌ تا سال‌ 797 یا 799ق‌ ادامه‌ یافت‌، برای‌ بازنگری‌ در مقدمه‌ و تكمیل‌ تاریخ‌ و نگارش‌ زندگى‌نامه خود استفاده‌ كرده‌ باشد.<br /> <br /> در نیمه رمضان‌ 801 سلطان‌ او را به‌ جای‌ قاضى‌القضاة در گذشته مالكى‌ مذهب‌، ناصرالدین‌ بن‌ التنسى‌، برگماشت‌ و سلطان‌ خود در نیمه شوال‌ همان‌ سال‌ درگذشت‌ و پسرش‌ ناصرالدین‌ فرج‌ معروف‌ به‌ الناصر بر جای‌ او نشست‌. رقابت‌ فقیه‌ مالكى‌ نورالدین‌ بن‌ الخلّال‌ بر سر منصب‌ قاضى‌القضاتى‌ مالكیان‌ و بذل‌ مال‌ در این‌ راه‌ به‌ عزل‌ ابن‌ خلدون‌ از این‌ سمت‌ (نیمه محرم‌ 803) انجامید و او بار دیگر به‌ تدریس‌ و تألیف‌ سرگرم‌ شد.<br /> ==وفات==<br /> وی‌ چند روز پس‌ از بازگشت‌ به‌ مصر برای‌ سومین‌ بار به‌ قاضى‌القضاتى‌ مالكیان‌ منصوب‌ شد، اما بر اثر سعایت‌ عده‌ای‌ از آن‌ سمت‌ بركنار شد و جمال‌الدین‌ البساطى‌ جای‌ او را گرفت‌، او 3 بار دیگر به‌ این‌ سمت‌ گمارده‌ شد و سرانجام‌ در هنگامى‌ كه‌ عهده‌دار منصب‌ قضای‌ مالكیان‌ مصر بود، در روز چهارشنبه‌ 4 روز مانده‌ به‌ پایان‌ رمضان‌ (25 یا 26 رمضان‌) 808ق‌/16 یا 17مارس‌ 1406م‌، در 78 سالگى‌ درگذشت‌ و در مزار صوفیان‌ در بیرون‌ باب‌ النصر قاهره‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد. ابراهیم‌ بن‌ احمد باعونى‌ (777-870ق‌/1376- 1465م‌) وفات‌ او را در 807ق‌ یاد كرده‌، اما این‌ تاریخ‌ دقیق‌ نیست‌.<br /> ==اساتید==<br /> ابن‌ خلدون‌ در نزد 3 دسته‌ از عالمان‌ زمان‌ دانش‌ اندوخت‌:<br /> <br /> 1. پدر وی‌، استادان‌ مكتب‌ و شیوخ‌ دیگر تونس‌ پیش‌ از 748ق‌؛ <br /> 2. دانشمندان‌ مجلس‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ مرینى‌ در زمان‌ استیلای‌ او بر تونس‌ تا 752ق‌؛ <br /> 3. دانشمندان‌ مغرب‌ و اندلس‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از پیوستن‌ به‌ ابوعنان‌ در فاس‌، یعنى‌ بعد از 754ق‌، از آنان‌ استفاده‌ كرد.<br /> ===نخستین گروه اساتید===<br /> وی‌ از نخستین‌ گروه‌ استادانش‌ نام‌ چند تن‌ را یاد كرده‌ است‌: ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سعید بن‌ بُرّال‌ انصاری‌ در قرائت‌ و حدیث‌ و فقه، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ العربى‌ حصایری‌ در نحو، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ الشواش‌ زرزالى‌، ابوالعباس‌ احمد بن‌ القصّار در نحو. ابوعبدالله‌ محمد بن‌ بَحْر در ادب‌ و زبان‌ عربى‌ (همانجا)، شمس‌الدین‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ جابر قیسى‌ وادی‌ آشى‌ در حدیث‌ و فقه، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالله‌ جیانى‌، ابوالقاسم‌ محمد القصیر، قاضى‌القضاة ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالسلام‌ در فقه.<br /> ===دومین گروه اساتید===<br /> برخى‌ از استادان‌ گروه‌ دوم‌ اینهاست‌: <br /> فقیه‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سلیمان‌ سطّى‌، ابومحمد بن‌ عبدالمهیمن‌ حضرمى‌ محدّث‌ و نحوی‌، ابوالعباس‌ احمد زواوی‌ در قرائت‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ آبلى‌ در علوم‌ معقول. ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ یوسف‌ مشهور به‌ ابن‌ رضوان‌ مالقى‌، كاتب‌ سلطان‌. در مجلس‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ دانشمندان‌ بزرگ‌ دیگری‌ نیز بوده‌اند كه‌ سمت‌ استادی‌ بر ابن‌ خلدون‌ نداشته‌اند، ولى‌ چنان‌ تأثیری‌ در اندیشه او به‌ جا نهاده‌اند كه‌ وی‌ نام‌ و احوال‌ آنان‌ را به‌ عنوان‌ دوستان‌ خود اجمالاً آورده‌ است‌.<br /> ===سومین گروه اساتید===<br /> از گروه‌ سوم‌، ابن‌ خلدون‌ نام‌های‌ زیر را ضبط كرده‌ است: استاد ابوعبدالله‌ محمد بن‌ صفار مراكشى‌ در قرائت‌، قاضى‌القضاة فاس‌ ابوعبدالله‌ محمد المقری‌ تلمسانى‌ در فقه‌، ابوالبركات‌ محمد بن‌ محمد بلفیقى‌ اندلسى‌ در انواع‌ معارف‌ و آداب‌ مصاحبت‌ ملوك‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ احمد الشریف‌ حسنى‌ تلمسانى‌ در فقه‌، ابوالبركات‌ محمد بن‌ محمد بلفیقى‌ اندلسى‌ در انواع‌ معارف‌ و آداب‌ مصاحبت‌ ملوك‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ احمد الشریف‌ حسنى‌ تلمسانى‌ در معقول‌ و منقول‌، قاضى‌ ابوالقاسم‌ محمد بن‌ یحیى‌ برجى‌ اندلسى‌ كاتب‌ و منشى‌ مخصوص‌ سلطان‌ ابوعنان‌ و شیخ‌ رحّاله‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالرزاق‌ فاسى‌ در قرائت‌ و حدیث‌. ابن‌ خلدون‌ نزدیك‌ به‌ 50 صفحه‌ از كتاب‌ «التعریف» را به‌ ذكر نام‌ و احوال‌ استادان‌ خود اختصاص‌ داده‌ و از آنان‌ با تمجید و تكریم‌ فراوان‌ یاد كرده‌ است‌. طه‌ حسین‌ عقیده‌ دارد كه‌ انگیزه ابن‌ خلدون‌ در این‌ كار، مستند نشان‌ دادن‌ معلومات‌ و آموخته‌هایش‌ به‌ رقیبان‌ ازهری‌ خویش‌ بوده‌ است‌، اما احتمال‌ این‌كه‌ این‌ كار را از سر دلبستگى‌ به‌ استادان‌ و قدرشناسى‌ از آنان‌ انجام‌ داده‌ باشد، بیشتر است‌. كتاب‌های‌ تراجم‌ و طبقات‌، صحت‌ داوری‌های‌ ابن‌ خلدون‌ را درباره استادانش‌ جز در یك‌ مورد تأیید مى‌كند.<br /> ==شاگردان==<br /> ابن‌ خلدون‌ خود در مورد شاگردانش‌ اطلاعى‌ به‌ دست‌ نمى‌دهد و در مآخذ دیگر هم‌ آگاهى‌ كافى‌ در این‌ باره‌ نیامده‌ است‌. او كه‌ حتى‌ در گیرودار اشتغالات‌ سیاسى‌ دست‌ از تدریس‌ برنمى‌داشت‌، اصولاً مى‌بایست‌ شاگردان‌ بسیاری‌ داشته‌ باشد. سخاوی چند تن‌ مصری‌ را نام‌ مى‌برد كه‌ از ابن‌ خلدون‌ بهره‌ برده‌اند: مقریزی‌، ابن‌ عماد اقفهسى‌، ابن‌ حجر عسقلانى‌. ابن‌ حجر و عده‌ای‌ دیگر از وی‌ اجازه‌ گرفته‌اند و كسانى‌ چون‌ باعونى‌ هم‌ در دوره اقامت‌ او در قاهره‌ از هم‌ صحبتى‌ با او بهره‌مند شده‌اند.<br /> هر چند ابن‌ خلدون‌ علومى‌ را كه‌ تدریس‌ مى‌كرده‌ - مانند بسیاری‌ از جزئیات‌ مهم‌ زندگى‌ خود – به‌روشنى‌ بیان‌ نكرده‌ است‌. اما از آن‌چه‌ در مورد مدارس‌ محل‌ تدریس‌ خود آورده‌، مى‌توان‌ دریافت‌ كه‌ او در مناصب‌ تدریس‌ رسمى‌ خود علوم‌ دینى‌ به‌ویژه‌ فقه‌ تعلیم‌ مى‌داده‌ است‌. چه‌، مدرسه قمحیه‌ را صلاح‌الدین‌ ایوبى‌ برای‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ وقف‌ كرده‌ بود و در مدرسه ظاهریه‌ هم‌ ابن‌ خلدون‌ را برای‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ تعیین‌ كرده‌ بودند. در مدرسه صلغتمش‌ هم‌ او عهده‌دار درس‌ حدیث‌ بود و در آن‌جا الموطأ امام‌ مالك‌ را تدریس‌ مى‌كرد. آن‌چه‌ در مورد استماع‌ مقریزی‌ از ابن‌ خلدون‌ در مورد كتاب‌ تاریخ‌ او آمده‌ است‌، مربوط به‌ نشست‌هایى‌ غیر از جلسات‌ تدریس‌ رسمى‌ در مدارس‌ِ مذكور است‌.<br /> ==ابن خلدون از نگاه معاصرانش==<br /> ابن‌ خلدون‌ در نظر معاصران‌ و مؤلفان‌ نزدیك‌ به‌ زمانش‌ مورد ارزیابی‌های‌ مختلف‌ قرار گرفته‌ است‌. دوستش‌ ابن‌ خطیب‌ او را با صفات‌ پسندیده بسیار ستوده‌ و سرآمد در فنون‌ عقلى‌ و نقلى‌ دانسته‌ و مایه مباهات‌ سرزمین‌ مغرب‌ معرفى‌ كرده و محمد بن‌ محمد بن‌ عرفه‌ او را فاقد شرایط لازم‌ برای‌ احراز مقام‌ قضا دانسته‌ است‌، اما باید به‌ خاطر داشت‌ كه‌ این‌ داوری‌ بر زبان‌ رقیب‌ او در تونس‌ جاری‌ شده‌ است‌.<br /> <br /> از علمای‌ مصری‌ معاصر ابن‌ خلدون‌، مقریزی‌، ابن‌ حجر، اقفهسى‌ و باعونى‌، شاید به‌ علت‌ اختلاط بیشترشان‌ با او و استفاده‌ از محضر وی‌، مقام‌ علمى‌ و كردارش‌ را ستوده‌اند و از او با تكریم‌ یاد كرده‌اند. مقریزی‌ مقدمه او را بى‌نظیر و آن‌ را چكیده دانش‌ها و اندیشه‌های‌ درست‌ مى‌دانست‌. ابن‌ حجر 7 جلد بزرگ‌ تاریخ‌ او را نمودار فضل‌ و اطلاع‌ او مى‌شمرد. وی‌ كه‌ بارها به‌ حضور ابن‌ خلدون‌ رسیده‌ و از بیانات‌ آموزنده‌ و به‌ویژه‌ تاریخ‌ او بهره‌مند شده‌ بوده‌، او را زبان‌آور، فصیح‌، بلیغ‌، با نگارش‌ خوب‌، آگاه‌ به‌ امور كشورداری‌ و با طبع‌ شعر متوسط معرفى‌ كرده‌ است‌. حافظ اقفهسى‌ نیز از او با تمجید سخن‌ گفته‌ است‌. باعونى‌ كه‌ با او محشور و میان‌ آن‌ دو پیوند دوستى‌ بوده‌ است‌، او را از «عجایب‌ زمان‌» و متبحر در علوم‌ نقلى‌ و عقلى‌ شمرده‌ است. ابن‌ عربشاه‌ او را به‌ هنگام‌ رفتن‌ به‌ حضور تیمور در دمشق‌، دانشمندی‌ مالكى‌مذهب‌ و شیرین‌سخنى‌ پسندیده‌مشرب‌ با عمامه‌ای‌ كوچك‌ و بُرْنُسى‌ زیبا (ردای‌ كلاهدار مغربى‌) و هیأتى‌ آراسته‌ وصف‌ كرده‌ است‌.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ در زمان‌ خود به‌ تاریخ‌نگاری‌ و تاریخ‌اندیشى‌ شهره‌ بود، اما با همه تأثیری‌ كه‌ در افزایش‌ توجه‌ به‌ تاریخ‌ در مصر سده‌های‌ 8 و 9ق‌/14 و 15م‌ داشت، اندیشه‌هایش‌ در روزگار خود او بازتاب‌ كافى‌ نیافت‌، و هیچ‌یك‌ از مورخان‌ حتى‌ شاگردانش‌ راه‌ او را در این‌ زمینه‌ ادامه‌ ندادند؛ لیكن‌ اندیشه‌های‌ بدیع‌ و عمیق‌ او در زمان‌ و مكانى‌ دیگر جلب‌ نظر كرد و از سده گذشته‌ (13ق‌/ 19م‌) نام‌، آثار و افكار او سخت‌ مطرح‌ شد و پژوهش‌های‌ بسیاری‌ را به‌ خود اختصاص‌ داد.<br /> == ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر==<br /> با مطرح‌ گشتن‌ مجدد ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر، شخصیت‌ او هم‌ مورد اظهار نظرهای‌ گوناگون‌ قرار گرفت‌. این‌ نظرها را كلاً مى‌توان‌ به‌ دو دسته مخالف‌ و موافق‌ تقسیم‌ كرد. انتقاد بزرگى‌ كه‌ بر ابن‌ خلدون‌ كرده‌اند، این‌ است‌ كه‌ وی‌ در دوره دوم‌ زندگانیش‌ مكرّراً موضع‌ سیاسى‌ خویش‌ را تغییر داده‌ است‌. زندگى‌نامه‌ای‌ كه‌ او از خود به‌ جا نهاده‌، حاكى‌ است‌ كه‌ چه‌ سان‌ با دگرگونى‌ اوضاع‌ او هم‌ به‌ آسانى‌ مخدوم‌ خود را عوض‌ مى‌كرد، یا از هم‌ پیمان‌ دیروز مى‌برید و با رقیبى‌ نیرومندتر هم‌دست‌ مى‌شد تا بر او بتازد، یا در توطئه‌های‌ پنهانى‌ دربارهای‌ مغرب‌ شركت‌ مى‌جست‌، یا اگر وضع‌ موطن‌ یا محل‌ خدمت‌ خود را مساعد نمى‌دید، به‌ جایى‌ دیگر رخت‌ برمى‌بست‌. این‌گونه‌ حركت‌ها موجب‌ شده‌ است‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ را فردی‌ فرصت‌طلب، جاه‌طلبى‌ بى‌اعتقاد به‌ اصول‌اخلاقى‌ و سیاست‌مدار متلونى‌ كه‌ میهن‌پرستى‌ را سخنى‌ بیهوده‌ مى‌دانست‌، بدانند. شاید این‌ همه‌ ناشى‌ از خصلت‌ خودپسندی‌ وی‌ باشد كه‌ برخى‌ آن‌ را در نگارش‌ «التعریف»‌ جلوه‌گر یافته‌اند. نصار بر آن‌ است‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ تحت‌ تأثیر محیط زندگیش‌ هیچ‌ پروای‌ آرمان‌گرایى‌ نداشته‌ و محرك‌ او در همه مراحل‌ حیات‌ فقط عامل‌ شخصى‌ بوده‌ است.<br /> <br /> در برابر این‌ گروه‌، دسته‌ای‌ دیگر از محققان‌ در عین‌ پذیرفتن‌ جاه‌طلبى‌، خودپسندی‌ و توطئه‌گری‌های‌ وی،‌ بعید مى‌دانند كه‌ این‌ رفتار برخاسته‌ از انگیزه‌هایى‌ شخصى‌ باشد. اینان‌ بر این‌ باورند كه‌ باید انگیزه‌های‌ اصلى‌ ماجراهای‌ زندگى‌ او را در جست‌وجوی‌ وی‌ برای‌ راه‌ نجاتى‌ برای‌ اسلام‌ از تباهى‌ دانست‌، هر چند خود در این‌ مورد بدین‌ نكته‌ تصریح‌ نكرده‌ است‌. توجیه‌كنندگان‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ از یك‌سو به‌ فقدان‌ مفهوم‌ وطن‌دوستى‌ در مغرب‌ سده 8ق‌/14م‌ متوسل‌ مى‌شوند و تصور مى‌كنند كه‌ در نظر ابن‌ خلدون‌ كشمكش‌ میان‌ مدعیان‌ قدرت‌ سیاسى‌ در مغرب‌ آن‌ روز جنبه تضاد فكری‌ و اعتقادی‌ نداشته‌ و منحصراً نتیجه تضاد منافع‌ و خودخواهی‌های‌ آنان‌ بوده‌ است‌ و از این‌ رو ابن‌ خلدون‌ كفایت‌ سیاسى‌ خود را در اختیار نیرویى‌ قرار مى‌داده‌ كه‌ سود بیشتری‌ از آن‌ عاید مى‌شده‌ است، و این‌ در حالى‌ است‌ كه‌ قراین‌ متعدد در زندگى‌ اجداد ابن‌ خلدون‌ و خود او حاكى‌ از دلبستگى‌ شدید آنان‌ به‌ مغرب‌ و وحدت‌ و نیرومندی‌ آن‌ است.<br /> <br /> از سوی‌ دیگر، تبرئه‌كنندگان‌ ابن‌ خلدون‌ مى‌گویند: خیانت‌ در آن‌ عصر به‌ مفهوم‌ امروزی‌ آن‌ نبوده‌ است‌. «اگر خیانتى‌ بود، در حیطه امور دینى‌ بود، نه‌ در حیطه سیاست‌، زیرا سپاهى‌ یا وزیر، خدمتگزار امیر یا خاندانى‌ بود، نه‌ خادم‌ ملت‌ و دولت‌».<br /> <br /> از مجموع‌ این‌ نظرها و از غور در تاریخ‌ عصر ابن‌ خلدون‌ مى‌توان‌ به‌ این‌ نتیجه‌ رسید كه‌ اولاً میراث‌ خانوادگى‌ ابن‌ خلدون‌ او را به‌ سوی‌ سیاست‌ مى‌كشاند، ثانیاً در عرصه سیاست‌ آن‌ روزگار، رفتاری‌ مانند رفتار ابن‌خلدون‌ رسمى‌رایج‌ بود و اختصاص‌ به‌ او نداشت‌؛ ثالثاً، و شاید مهم‌تر از همه آن‌چه‌ در توجیه‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ گفته‌ شده‌ است‌، این‌كه‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ در مقایسه‌ با حركت‌های‌ رجال‌ سیاسى‌ آن‌زمان‌ بسیار كمتر از آن‌چه‌ در وهله نخست‌ به‌ نظر مى‌رسد، قابل‌ سرزنش‌ است‌ و احتمالاً یكى‌ از علت‌های‌ این‌همه‌ اغماض‌ سلاطین‌ مغرب‌ در مورد گذشته او همان‌ سبكى‌ بار گناهان‌ سیاسى‌ او در سنجش‌ با مرسوم‌ زمان‌ بوده‌ است‌. گذشته‌ از اینها، آوازه ابن‌ خلدون‌ به‌ سبب‌ رفتار سیاسى‌ یا اخلاقى‌ او نیست‌ تا او را در این‌ زمینه‌ ارزیابى‌ كنیم‌. اشتهار او به‌ علت‌ بینش‌ تاریخى‌ عمیق‌، ابتكار شیوه‌ای‌ نو و یك‌ دانش‌ جدید (علم‌ العمران‌) برای‌ تمیز درستى‌ و نادرستى‌ خبرهای‌ تاریخى‌ و برخورد با تاریخ‌ به‌ مثابه یك‌ علم‌ است‌.<br /> <br /> ==جایگاه فرهنگی==<br /> ابن‌ خلدون‌ امروزه‌ در فرهنگ‌ جهانى‌ جایگاه‌ شایسته‌ای‌ دارد. او نه‌تنها نسبت‌ به‌ زمان‌ خود استثنایى‌ جلوه‌ مى‌كند، كه‌ با انسان‌ متفكر زمان‌ ما هم‌ سخنان‌ بسیار دارد، نه‌ از آن‌ رو كه‌ بتوان‌ نظریات‌ او را در مورد جامعه معاصر به‌ كار برد، بلكه‌ از آن‌ جهت‌ كه‌ تحلیل‌های‌ او برای‌ فهم‌ زمینه تاریخى‌ این‌ جامعه‌ سودمند است. او تفكر تاریخى‌ را به‌ مرحله‌ای‌ نو رساند و تاریخ‌ را از صورت‌ واقعه‌نویسى‌ پیشین‌ به‌ شكل‌ نوین‌ علمى‌ و قابل‌ تعقل‌ درآورد. شیوه تحلیل‌ استدلالى‌ پویای‌ او ارزشى‌ پایدار دارد و در پرتو نظریات‌ او، بسیاری‌ از تحولات‌ تاریخ‌ گذشته جوامع‌ اسلامى‌ و مبانى‌ تاریخى‌ ساختار كنونى‌ آنها را مى‌توان‌ روشن‌تر دریافت‌.<br /> ==آثار و اندیشه‌های‌ ابن‌ خلدون‌== <br /> آثار ابن‌ خلدون‌ را از لحاظ اهمیت‌ محتوا و از حیث‌ زمان‌ نگارش‌ و منابع‌ اطلاع‌ بر آنها مى‌توان‌ به‌ دو دسته‌ تقسیم‌ كرد:<br /> ===الف===<br /> آثاری‌ كه‌ در دوره جوانى‌ و در كشاكش‌ فعالیت‌های‌ سیاسى‌ در دربارهای‌ مغرب‌ نوشته‌ است‌ و تنها گواه‌ معاصر كه‌ از آنها نام‌ برده‌، ابن‌ خطیب‌ دوست‌ اوست‌ كه‌ تألیف‌ الإحاطة را در 765ق‌/1364م‌ به‌ پایان‌ برده‌ است‌. این‌ آثار عبارتند از: <br /> خلاصه‌ای‌ در منطق؛ رساله‌ای‌ در حساب‌؛ شرح‌ قصیدة البردة؛ شرح‌ الرّجز ابن‌ خطیب‌ در اصول‌ فقه؛، تلخیص‌ چند اثر از ابن‌ رشد و تلخیص‌ المحصّل‌ فخر رازی‌ با عنوان‌ لباب‌المحصل‌ في‌ أصول‌الدین‌. <br /> ابن‌ خطیب‌ در ضمن‌ بیان‌ این‌ آثار، نثرنویسى‌ ابن‌ خلدون‌ را از حیث‌ شیوه‌ و محتوا ستوده‌ است‌. هر چند ابن‌ خلدون‌ در زندگى‌نامه خود از این‌ آثار نام‌ نبرده‌، اما نام‌ آنها در فهرست‌های‌ كتاب‌شناسى‌ اسلامى‌ ادوار بعد آمده‌ و یك‌ اثر دیگر نیز با عنوان‌ شرح‌ قصیدة ابن‌ عبدون‌ بر آنها افزوده‌ شده‌ است‌، ولى‌ هیچ‌یك‌ از آثار مذكور جز لباب‌المحصّل‌ به‌ جای‌ نمانده‌ است‌. این‌ اثر در 1952م‌ به‌ كوشش‌ ل‌. روبیو در تطوان‌ (مراكش‌) چاپ‌ شده‌ است‌. ابن‌ خلدون‌ لباب‌ را به‌ اشاره آبلى‌، استاد مورد ستایش‌ خود، فراهم‌ آورده‌ است‌. توجه‌ ابن‌ خلدون‌ به‌ این‌ اثر نشان‌دهنده خصایل‌ اخلاقى‌ و فكری‌ بسیاری‌ است‌ كه‌ او هیچ‌گاه‌ یك‌سره‌ از آن‌ نگسست‌. <br /> <br /> دیگر نوشته‌های‌ یادشده ابن‌ خلدون‌ هم‌ ظاهراً همان‌ یادداشت‌های‌ دوران‌ تحصیل‌ یا جزوه‌های‌ تدریس‌ اوست‌ و شاید به‌ همین‌ دلیل‌ بوده‌ كه‌ از ذكر آنها در زندگى‌نامه خود چشم‌ پوشیده‌ است‌. برخى‌ گفته‌اند شاید علت‌ عدم‌ ذكر نام‌ این‌ آثار در «التعریف»‌ آن‌ بوده‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ آنها را دارای‌ اهمیت‌ و مایه مباهات‌ نمى‌دانسته‌ و به‌ بزرگى‌، تقدیم‌ نكرده‌ بوده‌ است‌. در شروح‌ او بر قصیدة البردة یا قصیدة ابن‌ عبدون‌ و الرجز ابن‌ خطیب‌ به‌ نظر نمى‌رسد كه‌ مطلب‌ نو و قابل‌ توجهى‌ یافت‌ شود. رساله او در حساب‌ هم‌ احتمالاً مشتمل‌ بر آن‌ مقدار از اطلاعات‌ بوده‌ كه‌ هر فقیهى‌ بدان‌ نیاز داشته‌ و ظاهراً خلاصه‌ای‌ از یك‌ رساله ابن‌ البناءِ مراكشى‌ یا مؤلفى‌ دیگر بوده‌ است‌.<br /> رساله منطق‌ او نیز مى‌بایست‌ تلخیص‌ كتابى‌ در منطق‌ بوده‌ باشد، اما دانسته‌ نیست‌ كه‌ این‌ خلاصه‌ را بر اساس‌ نوشته كدام‌ مؤلف‌ تدوین‌ كرده‌ بوده‌ است‌. از آن‌جا كه‌ وی‌ برخى‌ از نوشته‌های‌ ابن‌ رشد را تلخیص‌ كرده‌، شاید بتوان‌ گفت‌ كه‌ این‌ رساله‌ هم‌ خلاصه‌ای‌ از یك‌ اثر این‌ فیلسوف‌ مغربى‌ بوده‌ است‌، ولى‌ از بررسى‌ نوشته‌های‌ ابن‌ خلدون‌ برمى‌آید كه‌ تأثیر ابن‌ رشد بر اندیشه وی‌ ناچیز است‌. از این‌ رو باید گفت‌: خلاصه‌های‌ ابن‌ خلدون‌ از آثار ابن‌ رشد، بیشتر ارزشى‌ محدود و آموزشى‌ داشته‌اند تا ارزش‌ فلسفى‌ خاص‌، و به‌ احتمال‌ قوی‌ صرفاً اقتباساتى‌ از خلاصه‌ها و شرح‌های‌ ابن‌ رشد بر ارغنون‌، طبیعت‌ و ماوراءالطبیعه ارسطو بوده‌اند.<br /> <br /> اثر دیگری‌ به‌ نام‌ شفاءالسائل‌ لتهذیب‌المسائل‌ به‌ ابن‌ خلدون‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ كه‌ نه‌ در نوشته ابن‌ خطیب‌ از آن‌ یاد شده‌ است‌ و نه‌ در زندگى‌نامه خود مؤلف‌. این‌ كتاب‌ تنها در نوشته‌های‌ متأخّر جزو آثار ابن‌ خلدون‌ به‌ شمار آمده‌ است‌. طنجى‌، در مقدمه شفاء السائل‌، «یه‌ - یز»، نظرات‌ ابن‌ خلدون‌ را درباره دگرگونی‌های‌ تصوف‌ در مغرب‌ و نیز داوری‌ تند او پیرامون‌ این‌ جریان‌ فكری‌ و عملى‌ بازگو مى‌كند. این‌ اثر به‌ دنبال‌ مشاجره‌ای‌ سخت‌ كه‌ در پایان‌ نیمه دوم‌ سده 8ق‌/14م‌ میان‌ متصوفه اندلس‌ درگرفت‌، نوشته‌ شده‌ است‌. بحث‌ بر سر آن‌ بود كه‌ آیا نوشته‌های‌ صوفیه‌ و به‌ كار بستن‌ سخنان‌ ایشان‌ برای‌ وصول‌ به‌ معرفت‌ كافى‌ است‌ یا مرید در سیر و سلوك‌ برای‌ وصول،‌ نیازمند به‌ پیر و مراد است‌؟ ابواسحاق‌ ابراهیم‌ شاطبى‌ (د 790ق‌/1388م‌) در موضوع‌ این‌ مناقشه‌ از دانشمندان‌ فاس‌ فتوا خواست‌. ابن‌ خلدون‌، بى‌آن‌كه‌ از او خواسته‌ شود، پاسخ‌ خود را در كتاب‌ شفاءالسائل‌ تدوین‌ كرد. بررسى‌ تاریخى‌ ابن‌ خلدون‌ درباره این‌ مسأله،‌ كتاب‌ را به‌ صورت‌ مرجعى‌ برای‌ تحقیق‌ در تصوف‌ مغرب‌ درآورده‌ است‌. اقتباس‌ از إحیاء علوم‌الدین‌ غزالى‌ در این‌ كتاب‌ آشكار است‌.<br /> <br /> داوری‌ نهایى‌ ابن‌ خلدون‌ در مورد تصوف‌ با نظر علمای‌ گذشته‌ و معاصر وی‌ هماهنگ‌ است‌، اما در مقایسه‌ با نظری‌ كه‌ او خود در این‌ باره‌ در مقدمه، باز گفته‌ است‌ متناقض‌ است‌. به‌ همین‌ دلیل‌ است‌ كه‌ برخى‌ این‌ اثر را از آن‌ ابن‌ خلدون‌ ندانسته‌اند، اما طنجى‌ اختلاف‌ میان‌ نظرات‌ مندرج‌ در این‌ اثر را با نظرهای‌ مقدمه‌، معلول‌ گذشت‌ زمان‌ مى‌داند و معتقد است‌ كه‌ شفاءالسائل‌ در مغرب‌ و بین‌ سال‌های‌ 774 و 776ق‌/1372-1374م‌ نوشته‌ شده‌ است‌. طنجى‌ این‌ كتاب‌ را در 1957م‌ در استانبول‌ به‌ چاپ‌ رسانیده‌ و فتوای‌ كوتاه‌ و قاطع‌ ابن‌ خلدون‌ را در مورد تصوف‌، با نقل‌ از تنبیه‌الغبي‌ برهان‌الدین‌ ابراهیم‌ البقاعى‌ (د 885ق‌/ 1480م‌) و الرّدّ المتین‌ عبدالغنى‌ النابلسى‌ (د 1143ق‌/1731م‌) به‌ آن‌ ضمیمه‌ كرده‌ است. ابن‌ خلدون‌ در این‌ فتوا، متصوفه‌ را دو دسته‌ مى‌داند: پیروان‌ طریقه سنت‌ و پیروان‌ طریقه بدعت‌آمیز متأخّر. او كسانى‌ چون‌ ابن‌ عربى‌ و ابن‌ سبعین‌ و ابن‌ برجان‌ (د 536ق‌/1142م‌) را از دسته اخیر و آثارشان‌ را سوزاندنى‌ مى‌داند. در هر حال‌، این‌ اثر از نوشته‌های‌ كم‌ اهمیت‌ ابن‌ خلدون‌ به‌ شمار آمده‌ كه‌ در آن‌ برخى‌ از عقاید مذهبى‌ او و احیاناً بعضى‌ مطالب‌ كه‌ پاره‌ای‌ از مسائل‌ مقدمه‌ را توضیح‌ مى‌دهد و نیز فتوای‌ او پیرامون‌ تصوف‌ غیرسنتى‌ متأخر آمده‌ است‌<br /> <br /> ===ب‌=== <br /> آثاری‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از دست‌ شستن‌ از سیاست‌ نوشته‌ و به‌ لحاظ اهمیتشان‌ در زندگى‌نامه خود از آنها یاد كرده‌ است‌؛ و اساساً ابن‌ خلدون‌ به‌ واسطه نگارش‌ آنها پرآوازه‌ گشته‌ است‌. با توجه‌ به‌ رابطه درونى‌ و موضوعى‌ این‌ آثار و پیوستگى‌ طرحى‌ كه‌ آنها را پدید آورده‌ است‌، باید آنها را در كنار هم‌ مورد بحث‌ قرار داد. این‌ آثار عبارتند از كتاب‌ «العبر» و «التعریف‌».<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ اثر نخستین‌ را كتاب‌ «العبر و دیوان‌المبتدإ و الخبر في‌ أیام‌العرب‌ و العجم‌ و البربر و من‌ عاصرهم‌ من‌ ذوي‌السلطان‌ الأكبر» نامیده‌ است‌ یعنى‌ آن‌ را «تاریخ‌ نوع‌ بشر به‌ طور جامع‌ و كامل‌» معرفى‌ مى‌كند. ابن‌ خلدون‌ در فراغت‌ كامل‌ از اشتغالات‌ سیاسى‌ و در عزلت‌ قلعه ابن‌ سلامه‌ آغاز به‌ تألیف‌ این‌ تاریخ‌ كرد. او با تألیف‌ این‌ اثر مى‌خواست‌ پاسخى‌ برای‌ چراهای‌ بسیاری‌ كه‌ تجربه روزمره‌ و مشهوداتش‌ پیش‌ مى‌آورد، بیابد و اثری‌ بیافریند كه‌ به‌ منزله اصل‌ و مرجعى‌ باشد برای‌ مورخان‌ آینده‌ تا از آن‌ به‌ عنوان‌ نمونه‌ و سرمشق‌ خویش‌ بهره‌ گیرند.<br /> <br /> وی در ضمن‌ گزارش‌ تاریخ‌ مغرب‌ در گذشته نزدیك‌ به‌ زمان‌ خود، جز نقل‌ از منابع‌ مكتوب‌، روایات‌ بسیاری‌ از استادش‌ آبلى‌ مى‌آورد. نكته اخیر را با توجه‌ به‌ فاصله زمانى‌ میان‌ دوره شاگردی‌ ابن‌ خلدون‌ نزد آبلى‌ و عزلت‌ در قلعه ابن‌ سلامه‌ (بیش‌ از 20 سال‌) شاید بتوان‌ به‌ عنوان‌ یكى‌ از مراحل‌ اوّلیه تكوین‌ اندیشه تاریخى‌ یا التفات‌ به‌ تاریخ‌ در ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ تلقى‌ كرد. وانگهى‌، هر چند تاریخ‌ غیردینى‌ در هیچ‌ مدرسه‌ای‌ در قلمرو اسلامى‌ عرضه‌ نمى‌شد و تاریخ‌ در میان‌ مسلمانان‌ نیز چون‌ جوامع‌ یونانى‌ و لاتینى‌ جنبه واقعه‌نگاری‌ و داستان‌سرایى‌ داشته‌ است‌، اما كثرت‌ نوشته‌های‌ تاریخى‌ مسلمانان‌ در سده‌های‌ میانى‌ مؤید آن‌ است‌ كه‌ در آن‌ اعصار، دنیای‌ اسلامى‌ بسى‌ بیش‌ از مناطق‌ دیگر مستعد پرورش‌ فكر تاریخى‌ بوده‌ است و پیش‌ از ابن‌ خلدون‌ در شمال‌ غرب‌ افریقا اندیشه‌هایى‌ شبیه‌ افكار وی‌ به‌ شكلى‌ ابتدایى‌ مطرح‌ بوده‌ است‌. در وهله نخست‌، گذشته مغرب‌ بود كه‌ ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ را به‌ خود مى‌كشید تا حال‌ را در پرتو آن‌ دریابد. بررسى‌ گذشته‌، خود مشكلاتى‌ پیش‌ مى‌آورد كه‌ جز با تعمق‌ در پدیده‌ها و تحولات‌ معاصر، راه‌بردن‌ به‌ حل‌ آن‌ میسر نبود.<br /> <br /> توجه‌ به‌ تاریخ‌، به‌ عنوان‌ وسیله‌ای‌ برای‌ حل‌ مشكل‌ زمان‌ حال‌، آن‌ را معنى‌دارتر از تاریخ‌ سنتى‌ مى‌كند و اشكال‌های‌ تاریخ‌ نگاری‌ سنتى‌ و اخبار تاریخى‌ را پیش‌ مى‌كشد كه‌ مستلزم‌ پیدا كردن‌ معیار و محكى‌ برای‌ تشخیص‌ صحیح‌ و سقیم‌ و غث‌ و سمین‌ آن‌ است‌. بر این‌ اساس‌، پیش‌ از پرداختن‌ به‌ علم‌ تاریخ‌ باید مبانى‌ آن‌ را مطرح‌ كرد. این‌ استدلال‌ ذهنى‌، موجب‌ تركیب‌ و فصل‌بندی‌ «شگفت‌» و بى‌سابقه تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ شده‌ است‌. او تألیف‌ خود را بر یك‌ مقدمه‌ (در معنای‌ عام‌ آن‌، پیش‌ گفتار) و 3 كتاب‌ قرار داده‌ است‌: مقدمه‌، در فضیلت‌ دانش‌ تاریخ‌ و تحقیق‌ روش‌های‌ آن‌ و اشاره‌ به‌ اغلاط مورخان‌؛ كتاب‌ نخست‌، در اجتماع‌ و تمدن‌ و یادكردن‌ عوارض‌ ذاتى‌ آن‌...؛ كتاب‌ دوم‌، در اخبار عرب‌ و قبیله‌ها و دولت‌های‌ آن‌... و برخى‌ از ملت‌ها و دولت‌های‌ مشهور كه‌ با ایشان‌ هم‌زمان‌ بوده‌اند...؛ كتاب‌ سوم‌، در اخبار بربر... و كشورها و دولت‌هایى‌ كه‌ آن‌ قوم‌ به‌ویژه‌ در دیار مغرب‌ تشكیل‌ داده‌اند. مقدمه‌ و كتاب‌ نخست‌ همان‌ است‌ كه‌ اصطلاحاً به‌ مقدمه ابن‌ خلدون‌ معروف‌ شده‌ و تقریباً یك‌ هفتم‌ كل‌ اثر تاریخى‌ او را دربرمى‌گیرد (ج‌ 1 از چاپ‌ 7 جلدی‌ تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌).<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ نخستین‌ نسخه تنقیح‌ شده‌ اثرش‌ را از قلعه ابن‌ سلامه‌ برای‌ سلطان‌ تونس‌ ابوالعباس‌ حفصى‌ ارسال‌ و به‌ او اهدا كرد. <br /> <br /> «التعریف‌» نه‌تنها از لحاظ آگاهى‌ به‌ وقایع‌ تاریخى‌ و اسناد مندرج‌ در آن‌، برای‌ تاریخ‌ سیاسى‌ و فكری‌ و ادبى‌ روزگار ابن‌ خلدون‌ اهمیت‌ دارد، بلكه‌ مطمئن‌ترین‌ وسیله‌ برای‌ یافتن‌ و تعقیب‌ مسیر اندیشه او در تألیف‌ مقدمه‌ است‌ و نصار در قسمتى‌ از تحقیق‌ خود به‌ این‌ كوشش‌ برخاسته‌ است. التعریف‌ از آغاز، جزئى‌ از تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ بوده‌ و تنها نامش‌ آن‌ را از دیگر بخش‌ها جدا مى‌كرده‌ است‌. در بعضى‌ نسخه‌های‌ این‌ اثر، كه‌ بعدها پرداخته‌ شده‌، عنوان‌ «رحلة» پسندیده‌تر نموده‌ و آن‌ را رحلة ابن‌ خلدون‌ نامیده‌اند. این‌ دوگانگى‌ عنوان‌ یك‌ اثر، بعدها عده‌ای‌ چون‌ بروكلمان‌ را به‌ متعدد و متفاوت‌ انگاشتن‌ آثار ابن‌ خلدون‌ در این‌ مورد كشاند، در حالى‌ كه‌ موضوع‌ این‌ عنوان‌ها یكى‌ بیش‌ نبوده‌ است‌.&lt;ref&gt; رحیم‌لو، یوسف‌، ج3، ص444-458&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> رحیم‌لو، یوسف‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[لباب المحصل في أصول‌الدين]]<br /> <br /> [[تاریخ العلامة ابن خلدون]] <br /> <br /> [[تاريخ ابن خلدون]] <br /> <br /> [[العبر: تاریخ ابن خلدون]] <br /> <br /> [[رحلة ابن خلدون]] <br /> <br /> [[مقدمه ابن خلدون]] <br /> <br /> [[شفاء السائل و تهذيب المسائل]]<br /> <br /> <br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=750235 2024-08-29T14:57:07Z

<p>Mhosseini: /* ب‌ */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌<br /> | نام‌های دیگر = <br /> | لقب = ولى‌الدین<br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد<br /> | ولادت = 732ق<br /> | محل تولد = شهر تونس‌ (از سرزمین‌ افریقیه‌)<br /> | کشور تولد = <br /> | محل زندگی = <br /> | رحلت = 808ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = مزار صوفیان‌ در بیرون‌ باب‌ النصر قاهره‌<br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = مالکی<br /> | پیشه = <br /> | منصب = قضاوت<br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سلیمان‌ سطّى‌، ابومحمد بن‌ عبدالمهیمن‌ حضرمى‌، ابوالعباس‌ احمد زواوی‌<br /> | مشایخ = <br /> | معاصرین = باعونى‌<br /> | شاگردان = مقریزی‌، ابن‌ عماد اقفهسى‌، ابن‌ حجر عسقلانى‌<br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = العبر، التعریف‌<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE01863AUTHORCODE<br /> }}<br /> '''ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌''' (اول‌ رمضان‌ 732- 808ق‌/27 مه 1332-1406)، ملقب‌ به‌ '''ولى‌الدین'''، جامعه‌شناس‌، سیاست‌مدار، متفكر، مورخ‌ و قاضى‌ مالكى‌ مذهب‌. <br /> <br /> عبدالرحمان‌ در شهر تونس‌ (از سرزمین‌ افریقیه‌) چشم‌ به‌ جهان‌ گشود. او برخى‌ از مقدمات‌ را پیش‌ پدر آموخت‌ و برای‌ فراگیری‌ علوم‌ سنتى‌ نزد استادان‌ تونسى‌ به‌ شاگردی‌ نشست‌. او قرائت‌های‌ مختلف‌ قرآن‌ و نیز نحو و حدیث‌ و فقه‌ مالكى‌ را بیاموخت‌ و چندی‌ به‌ حفظ شعر پرداخت‌. وی‌ 16 ساله‌ بود كه‌ یك‌ حادثه سیاسى‌ بزرگ‌ در زادگاهش‌ روی‌ داد و در تربیت‌ علمى‌ او اثری‌ عمیق‌ نهاد. در 748ق‌/1347م‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ مرینى‌ (732- 749ق‌/ 1331- 1348م‌) سلطان‌ مغرب‌ اقصى‌، با استفاده‌ از ناتوانى‌ و كشمكش‌های‌ درونى‌ سلاطین‌ مغرب‌، برای‌ دو سال‌ مغرب‌ ادنى‌ را به‌ زیر فرمان‌ خود درآورد، و ابن‌ خلدون‌ به‌ سبب‌ پایگاه‌ اجتماعى‌ خانواده‌اش‌ و آمادگى‌ علمى‌ توانست‌ از دانشمندان‌ برجسته‌ای‌ كه‌ سلطان‌ مغرب‌ در دربار خود گرد آورده‌ بود، نیك‌ بهره‌ برگیرد. وی‌ در زندگى‌نامه خود از این‌ رویداد به‌ عنوان‌ یكى‌ از حوادث‌ فراموش‌ ناشدنى‌ یاد كرده‌ است‌. آشنایى‌ او با یكى‌ از همین‌ دانشمندان‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ آبلى‌ (د 757ق‌/1356م‌) در پرورش‌ اندیشه‌ و توجه‌ او به‌ فلسفه‌ و منطق‌، تأثیری‌ ژرف‌ نهاد. در همین‌ زمان‌ طاعون‌ مرگباری‌ كه‌ در آسیا شیوع‌ یافته‌ بود، در 749ق‌ مغرب‌ را نیز فراگرفت‌ و از جمله‌ پدر و مادر و بسیاری‌ از استادان‌ ابن‌ خلدون‌ را روانه دیار نیستى‌ كرد. بازتاب‌ این‌ فاجعه‌ در زندگى‌نامه ابن‌ خلدون‌ از آن‌ رو كم‌رنگ‌ است‌ كه‌ وی‌ پیش‌تر در مقدمه، به‌ اندازه كافى‌ از آن‌ سخن‌ گفته‌ و آن‌ را عامل‌ مهمى‌ در جهت‌ انحطاط جوامع‌ بشری‌ دانسته‌ است‌.<br /> <br /> دوره سوم‌ زندگى‌ ابن‌ خلدون‌ هنگامی آغاز مى‌شود كه‌ دوره دوری‌ از كارهای‌ سیاسى‌ و پرداختن‌ به‌ كار تحقیق‌ و تألیف‌ و تعلیم‌ است‌. ابن‌ خلدون‌ مدت‌ 4 سال‌ (776-780ق‌/1374- 1378م‌) در قلعه ابن‌ سلامه‌ یا قلعه تاوغزوت، در ایالت‌ وهران الجزایر در 6 كیلومتری‌ جنوب‌ غربى‌ شهر فرنده، به‌ دور از جنجال‌های‌ سیاسى‌ و توطئه‌های‌ درباری‌ به‌ تألیف‌ كتاب‌ تاریخ‌ العبر دست‌ زد و مقدمه آن‌ را به‌ شكلى‌ نوآیین‌ پرداخت‌. مى‌توان‌ گفت‌ كه‌ تا این‌ هنگام،‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از گذشت‌ 43 سال‌ از عمر خویش‌ با كسان‌ و مسائل‌ گوناگون‌ بسیاری‌ آشنا شده‌ بود كه‌ در دوره اخیر عزلتش‌ با تأمل‌ در آنها توانست‌ مطالب‌ مقدمه‌ و بخش‌هایى‌ از تاریخ‌ مغرب‌ را فراهم‌ آورد. ابن‌ خلدون‌ پس‌ از آن‌كه‌ بخشى‌ از اثر خود را از حافظه‌ نوشت‌، برای‌ تكمیل‌ و تصحیح‌ آن‌ نیازمند به‌ كتاب‌هایى‌ شد كه‌ تنها در شهرها به‌ دست‌ مى‌آمد. بنابراین‌، پس‌ از بهبود از یك‌ بیماری‌ برای‌ سفر از سلطان‌ ابوالعباس‌ حفصى‌ (772-796ق‌/ 1370-1394م‌) اجازه‌ و امان‌ گرفت‌ و قلعه ابن‌ سلامه‌ را به‌ سوی‌ تونس‌ ترك‌ گفت‌.<br /> <br /> وی‌ در شعبان‌ سال‌ 780ق‌/1378م‌ به‌ تونس‌ وارد شد و سلطان‌ او را به‌ خود نزدیك‌ گرداند، و طالبان‌ دانش‌ از هر سو به‌ او روی‌ آوردند. به‌ همین‌ سبب‌ برخى‌ از حاسدان‌ همچون‌ ابن‌ عرفه‌ امام‌ جماعت‌ تونس‌ و مفتى‌ آن‌جا، بدگویى‌ از ابن‌ خلدون‌ را آغاز كردند، اما سلطان‌ به‌ این‌ سخنان‌ غرض‌آلود توجهى‌ نكرد و از باب‌ دانش‌دوستى‌ ابن‌ خلدون‌ را به‌ ادامه تألیف‌ تاریخ‌ تشویق‌ مى‌كرد، تا آن‌كه‌ تاریخ‌ بربر و زناته‌ و امویان‌ و عباسیان‌ و پیش‌ از اسلام‌ را تا آن‌جا كه‌ توانست‌ نوشت‌ و نسخه‌ای‌ ترتیب‌ داد و آن‌ را به‌ خزانه سلطان‌ (كتابخانه سلطنتى‌) تقدیم‌ كرد و به‌ همین‌ مناسبت‌ قصیده‌ای‌ بلند در ستایش‌ سلطان‌ و سیرت‌ و فتوحات‌ او سرود تا خود را از گزند بدگویان‌ در امان‌ دارد، اما بدگویى‌ نزدیكان‌ سلطان‌ و فتنه‌انگیزی‌های‌ ابن‌ عرفه،‌ سلطان‌ را چندان‌ از او بیمناك‌ ساخت‌ كه‌ چون‌ مى‌خواست‌ سفر كند، او را با خود همراه‌ مى‌برد. چون‌ 4 سال‌ از اقامت‌ ابن‌ خلدون‌ در تونس‌ گذشت‌، سلطان‌ به‌ اندیشه سفر زاب‌ افتاد و وی‌ از ترس‌ تكرار داستان‌ سفر پیشین‌ از سلطان‌ اجازه‌ خواست‌ تا به‌ سفر حج‌ روانه‌ شود و بدین‌سان‌ در نیمه شعبان‌ 784/24 اكتبر 1382 با كشتى‌ به‌ بندر اسكندریه‌ رهسپار شد.<br /> <br /> آخرین‌ مرحله زندگى‌ ابن‌ خلدون‌ با این‌ سفر آغاز شد. او پس‌ از 40 شبانه‌روز سفر دریا در عید فطر 874ق‌/8 دسامبر 1382م‌ به‌ بندر اسكندریه‌ رسید. وی‌ از این‌ هنگام‌ تا پایان‌ عمر، نزدیك‌ به‌ یك‌ربع‌قرن‌، در مصر ماند و دیگر به‌ وطنش‌ بازنگشت‌. نه‌ تنها تجربه‌های‌ شخصى‌ او، كه‌ سرنوشت‌ غم‌انگیز دوستش‌ ابن‌خطیب‌ (ه م‌) و نیز كشته‌ شدن‌ بردارش‌ یحیى‌ در یكى‌ از شب‌های‌ رمضان‌ 780ق‌ در تلمسان‌ به‌ توطئه ابوتاشفین‌ پسر سلطان‌ ابوحمو او را نسبت‌ به‌ بیهودگى‌ كوشش‌ در عرصه سیاست‌ هشیارتر كرده‌ بود. سفر مصر گویای‌ عزم‌ راستین‌ او در كناره‌گیری‌ از سیاست‌ بود.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ 10 روز پس‌ از جلوس‌ الملك‌ الظاهر سیف‌الدین‌ برقوق‌ (784-791ق‌) از ممالیك‌ برجى‌ مصر، به‌ اسكندریه‌ رسید و چون‌ از سفر حج‌ بازماند. در اول‌ ذیقعده‌ به‌ قاهره‌ رفت‌ و شكوه‌ شگفت‌انگیز این‌ شهر را كه‌ پیش‌تر شنیده‌ بود، به‌ چشم‌ دید. چون‌ آوازه ابن‌ خلدون‌ پیش‌ از خود او به‌ قاهره‌ رسیده‌ بود و طالبان‌ علم‌، خواستار درس‌ وی‌ بودند، در جامع‌ الأزهر به‌ تدریس‌ پرداخت‌. پس‌ از آن‌ با سلطان‌ ملاقات‌ كرد و از او برای‌ رهایى‌ خانواده‌اش‌ كه‌ به‌ صورت‌ گروگان‌ در تونس‌ مانده‌ بودند، یاری‌ خواست‌. بدین‌سان‌ دیده‌ مى‌شود كه‌ ابن‌ خلدون‌ اگر چه‌ خود را از سیاست‌ دور مى‌داشت‌، اما ارتباط خود را از دربارها و سلاطین‌ نبریده‌ بود. در واقع‌، موقعیت‌ اجتماعى‌ و پایگاه‌ علمى‌ او این‌ پیوند را ضروری‌ مى‌ساخت‌.<br /> <br /> در قاهره‌ سلطان‌ دو وظیفه‌ بر عهده او نهاد: یكى‌ تدریس‌ در مدرسه قمحیه‌، از موقوفات‌ صلاح‌الدین‌ ایوبى‌ (532 - 589ق‌/1138-1193م‌)، به‌ جای‌ یكى‌ از مدرسان‌ تازه‌ درگذشته آن‌جا، و دیگر، منصب‌ قضای‌ مالكیان‌ مصر به‌ جای‌ جمال‌الدین‌ عبدالرحمان‌ قاضى‌ پیشین‌ مالكى‌ كه‌ مورد سخط سلطان‌ قرار گرفته‌ بود. او پس‌ از دریافت‌ خلعت‌ سلطانى‌ در مدرسه صالحیه‌ بر مسند قضا نشست‌، اما چون‌ بر آن‌ شد تا با فساد و سودپرستى‌ رایج‌ در كار قضا به‌ مبارزه‌ای‌ جدی‌ برخیزد، مخالفان‌ از هر سو بر ضد او برخاستند و مناسباتش‌ با بزرگان‌ دولت‌ تیره‌ شد. در این‌ میان‌ همسر و فرزندانش‌ كه‌ با كشتى‌ عازم‌ اسكندریه‌ بودند، گرفتار طوفان‌ دریا شدند و همگى‌ جان‌ سپردند.<br /> این‌ مصیبت‌، ابن‌ خلدون‌ را دل‌شكسته‌ و به‌ ترك‌ منصب‌ مصمم‌ كرد و سلطان‌ نیز درخواست‌ او را برآورد و مسند قضا را به‌ متصدی‌ پیشین‌ آن‌ باز گرداند، و بدین‌سان‌، ابن‌ خلدون‌ بهترین‌ پناه‌ را در تدریس‌ و مطالعه‌ و تألیف‌ و عبادت‌ بازیافت‌. گذشته‌ از مدرسه قمحیه‌، ابن‌ خلدون‌ در مدرسه نوبنیاد ظاهریه‌ نیز به‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ گماشته‌ شد، اما پس‌ از چندی‌ به‌ علت‌ اقدامات‌ مخالفانش‌ از این‌ سمت‌ بركنار شد.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ پس‌ از 3 سال‌ اقامت‌ در مصر قصد سفر حج‌ كرد. در نیمه رمضان‌ 789 قاهره‌ را ترك‌ گفت‌ و پس‌ از گزاردن‌ حج‌، در جمادی‌الأولی‌ سال‌ بعد به‌ آن‌جا بازگشت‌ و به‌ حضور سلطان‌ رسید و اجازه‌ یافت‌ كه‌ به‌ جبران‌ مسند تدریس‌ كه‌ در مدرسه ظاهریه‌ از دست‌ داده‌ بود، در محرم‌ 791 در مدرسه صلغتمش‌ (یا صرغتمش‌) به‌ تدریس‌ حدیث‌ پردازد. همچنین‌ سلطان‌ در همان‌ سال‌ او را به‌ تولیت‌ خانقاه‌ بیبرس‌ گماشت‌، ولى‌ پس‌ از یك‌ سال‌ یا بیشتر به‌ سبب‌ همراهى‌ با فقهای‌ دیگر در صدور جواز قتال‌ با سلطان‌ (الملك‌ الظاهر) كه‌ بر اثر توطئه بعضى‌ امرا از سلطلنت‌ بركنار شده‌ بود، از آن‌ مقام‌ عزل‌ شد، اما ابن‌ خلدون‌ با سرودن‌ ابیاتى‌ در مدح‌ سلطان‌ توانست‌ دیگر بار او را بر سر مهر آورد. به‌ نظر مى‌رسد وی‌ از این‌ دوره بركناری‌ كه‌ تا سال‌ 797 یا 799ق‌ ادامه‌ یافت‌، برای‌ بازنگری‌ در مقدمه‌ و تكمیل‌ تاریخ‌ و نگارش‌ زندگى‌نامه خود استفاده‌ كرده‌ باشد.<br /> <br /> در نیمه رمضان‌ 801 سلطان‌ او را به‌ جای‌ قاضى‌القضاة در گذشته مالكى‌ مذهب‌، ناصرالدین‌ بن‌ التنسى‌، برگماشت‌ و سلطان‌ خود در نیمه شوال‌ همان‌ سال‌ درگذشت‌ و پسرش‌ ناصرالدین‌ فرج‌ معروف‌ به‌ الناصر بر جای‌ او نشست‌. رقابت‌ فقیه‌ مالكى‌ نورالدین‌ بن‌ الخلّال‌ بر سر منصب‌ قاضى‌القضاتى‌ مالكیان‌ و بذل‌ مال‌ در این‌ راه‌ به‌ عزل‌ ابن‌ خلدون‌ از این‌ سمت‌ (نیمه محرم‌ 803) انجامید و او بار دیگر به‌ تدریس‌ و تألیف‌ سرگرم‌ شد.<br /> ==وفات==<br /> وی‌ چند روز پس‌ از بازگشت‌ به‌ مصر برای‌ سومین‌ بار به‌ قاضى‌القضاتى‌ مالكیان‌ منصوب‌ شد، اما بر اثر سعایت‌ عده‌ای‌ از آن‌ سمت‌ بركنار شد و جمال‌الدین‌ البساطى‌ جای‌ او را گرفت‌، او 3 بار دیگر به‌ این‌ سمت‌ گمارده‌ شد و سرانجام‌ در هنگامى‌ كه‌ عهده‌دار منصب‌ قضای‌ مالكیان‌ مصر بود، در روز چهارشنبه‌ 4 روز مانده‌ به‌ پایان‌ رمضان‌ (25 یا 26 رمضان‌) 808ق‌/16 یا 17مارس‌ 1406م‌، در 78 سالگى‌ درگذشت‌ و در مزار صوفیان‌ در بیرون‌ باب‌ النصر قاهره‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد. ابراهیم‌ بن‌ احمد باعونى‌ (777-870ق‌/1376- 1465م‌) وفات‌ او را در 807ق‌ یاد كرده‌، اما این‌ تاریخ‌ دقیق‌ نیست‌.<br /> ==اساتید==<br /> ابن‌ خلدون‌ در نزد 3 دسته‌ از عالمان‌ زمان‌ دانش‌ اندوخت‌:<br /> <br /> 1. پدر وی‌، استادان‌ مكتب‌ و شیوخ‌ دیگر تونس‌ پیش‌ از 748ق‌؛ <br /> 2. دانشمندان‌ مجلس‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ مرینى‌ در زمان‌ استیلای‌ او بر تونس‌ تا 752ق‌؛ <br /> 3. دانشمندان‌ مغرب‌ و اندلس‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از پیوستن‌ به‌ ابوعنان‌ در فاس‌، یعنى‌ بعد از 754ق‌، از آنان‌ استفاده‌ كرد.<br /> ===نخستین گروه اساتید===<br /> وی‌ از نخستین‌ گروه‌ استادانش‌ نام‌ چند تن‌ را یاد كرده‌ است‌: ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سعید بن‌ بُرّال‌ انصاری‌ در قرائت‌ و حدیث‌ و فقه، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ العربى‌ حصایری‌ در نحو، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ الشواش‌ زرزالى‌، ابوالعباس‌ احمد بن‌ القصّار در نحو. ابوعبدالله‌ محمد بن‌ بَحْر در ادب‌ و زبان‌ عربى‌ (همانجا)، شمس‌الدین‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ جابر قیسى‌ وادی‌ آشى‌ در حدیث‌ و فقه، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالله‌ جیانى‌، ابوالقاسم‌ محمد القصیر، قاضى‌القضاة ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالسلام‌ در فقه.<br /> ===دومین گروه اساتید===<br /> برخى‌ از استادان‌ گروه‌ دوم‌ اینهاست‌: <br /> فقیه‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سلیمان‌ سطّى‌، ابومحمد بن‌ عبدالمهیمن‌ حضرمى‌ محدّث‌ و نحوی‌، ابوالعباس‌ احمد زواوی‌ در قرائت‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ آبلى‌ در علوم‌ معقول. ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ یوسف‌ مشهور به‌ ابن‌ رضوان‌ مالقى‌، كاتب‌ سلطان‌. در مجلس‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ دانشمندان‌ بزرگ‌ دیگری‌ نیز بوده‌اند كه‌ سمت‌ استادی‌ بر ابن‌ خلدون‌ نداشته‌اند، ولى‌ چنان‌ تأثیری‌ در اندیشه او به‌ جا نهاده‌اند كه‌ وی‌ نام‌ و احوال‌ آنان‌ را به‌ عنوان‌ دوستان‌ خود اجمالاً آورده‌ است‌.<br /> ===سومین گروه اساتید===<br /> از گروه‌ سوم‌، ابن‌ خلدون‌ نام‌های‌ زیر را ضبط كرده‌ است: استاد ابوعبدالله‌ محمد بن‌ صفار مراكشى‌ در قرائت‌، قاضى‌القضاة فاس‌ ابوعبدالله‌ محمد المقری‌ تلمسانى‌ در فقه‌، ابوالبركات‌ محمد بن‌ محمد بلفیقى‌ اندلسى‌ در انواع‌ معارف‌ و آداب‌ مصاحبت‌ ملوك‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ احمد الشریف‌ حسنى‌ تلمسانى‌ در فقه‌، ابوالبركات‌ محمد بن‌ محمد بلفیقى‌ اندلسى‌ در انواع‌ معارف‌ و آداب‌ مصاحبت‌ ملوك‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ احمد الشریف‌ حسنى‌ تلمسانى‌ در معقول‌ و منقول‌، قاضى‌ ابوالقاسم‌ محمد بن‌ یحیى‌ برجى‌ اندلسى‌ كاتب‌ و منشى‌ مخصوص‌ سلطان‌ ابوعنان‌ و شیخ‌ رحّاله‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالرزاق‌ فاسى‌ در قرائت‌ و حدیث‌. ابن‌ خلدون‌ نزدیك‌ به‌ 50 صفحه‌ از كتاب‌ «التعریف» را به‌ ذكر نام‌ و احوال‌ استادان‌ خود اختصاص‌ داده‌ و از آنان‌ با تمجید و تكریم‌ فراوان‌ یاد كرده‌ است‌. طه‌ حسین‌ عقیده‌ دارد كه‌ انگیزه ابن‌ خلدون‌ در این‌ كار، مستند نشان‌ دادن‌ معلومات‌ و آموخته‌هایش‌ به‌ رقیبان‌ ازهری‌ خویش‌ بوده‌ است‌، اما احتمال‌ این‌كه‌ این‌ كار را از سر دلبستگى‌ به‌ استادان‌ و قدرشناسى‌ از آنان‌ انجام‌ داده‌ باشد، بیشتر است‌. كتاب‌های‌ تراجم‌ و طبقات‌، صحت‌ داوری‌های‌ ابن‌ خلدون‌ را درباره استادانش‌ جز در یك‌ مورد تأیید مى‌كند.<br /> ==شاگردان==<br /> ابن‌ خلدون‌ خود در مورد شاگردانش‌ اطلاعى‌ به‌ دست‌ نمى‌دهد و در مآخذ دیگر هم‌ آگاهى‌ كافى‌ در این‌ باره‌ نیامده‌ است‌. او كه‌ حتى‌ در گیرودار اشتغالات‌ سیاسى‌ دست‌ از تدریس‌ برنمى‌داشت‌، اصولاً مى‌بایست‌ شاگردان‌ بسیاری‌ داشته‌ باشد. سخاوی چند تن‌ مصری‌ را نام‌ مى‌برد كه‌ از ابن‌ خلدون‌ بهره‌ برده‌اند: مقریزی‌، ابن‌ عماد اقفهسى‌، ابن‌ حجر عسقلانى‌. ابن‌ حجر و عده‌ای‌ دیگر از وی‌ اجازه‌ گرفته‌اند و كسانى‌ چون‌ باعونى‌ هم‌ در دوره اقامت‌ او در قاهره‌ از هم‌ صحبتى‌ با او بهره‌مند شده‌اند.<br /> هر چند ابن‌ خلدون‌ علومى‌ را كه‌ تدریس‌ مى‌كرده‌ - مانند بسیاری‌ از جزئیات‌ مهم‌ زندگى‌ خود – به‌روشنى‌ بیان‌ نكرده‌ است‌. اما از آن‌چه‌ در مورد مدارس‌ محل‌ تدریس‌ خود آورده‌، مى‌توان‌ دریافت‌ كه‌ او در مناصب‌ تدریس‌ رسمى‌ خود علوم‌ دینى‌ به‌ویژه‌ فقه‌ تعلیم‌ مى‌داده‌ است‌. چه‌، مدرسه قمحیه‌ را صلاح‌الدین‌ ایوبى‌ برای‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ وقف‌ كرده‌ بود و در مدرسه ظاهریه‌ هم‌ ابن‌ خلدون‌ را برای‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ تعیین‌ كرده‌ بودند. در مدرسه صلغتمش‌ هم‌ او عهده‌دار درس‌ حدیث‌ بود و در آن‌جا الموطأ امام‌ مالك‌ را تدریس‌ مى‌كرد. آن‌چه‌ در مورد استماع‌ مقریزی‌ از ابن‌ خلدون‌ در مورد كتاب‌ تاریخ‌ او آمده‌ است‌، مربوط به‌ نشست‌هایى‌ غیر از جلسات‌ تدریس‌ رسمى‌ در مدارس‌ِ مذكور است‌.<br /> ==ابن خلدون از نگاه معاصرانش==<br /> ابن‌ خلدون‌ در نظر معاصران‌ و مؤلفان‌ نزدیك‌ به‌ زمانش‌ مورد ارزیابی‌های‌ مختلف‌ قرار گرفته‌ است‌. دوستش‌ ابن‌ خطیب‌ او را با صفات‌ پسندیده بسیار ستوده‌ و سرآمد در فنون‌ عقلى‌ و نقلى‌ دانسته‌ و مایه مباهات‌ سرزمین‌ مغرب‌ معرفى‌ كرده و محمد بن‌ محمد بن‌ عرفه‌ او را فاقد شرایط لازم‌ برای‌ احراز مقام‌ قضا دانسته‌ است‌، اما باید به‌ خاطر داشت‌ كه‌ این‌ داوری‌ بر زبان‌ رقیب‌ او در تونس‌ جاری‌ شده‌ است‌.<br /> <br /> از علمای‌ مصری‌ معاصر ابن‌ خلدون‌، مقریزی‌، ابن‌ حجر، اقفهسى‌ و باعونى‌، شاید به‌ علت‌ اختلاط بیشترشان‌ با او و استفاده‌ از محضر وی‌، مقام‌ علمى‌ و كردارش‌ را ستوده‌اند و از او با تكریم‌ یاد كرده‌اند. مقریزی‌ مقدمه او را بى‌نظیر و آن‌ را چكیده دانش‌ها و اندیشه‌های‌ درست‌ مى‌دانست‌. ابن‌ حجر 7 جلد بزرگ‌ تاریخ‌ او را نمودار فضل‌ و اطلاع‌ او مى‌شمرد. وی‌ كه‌ بارها به‌ حضور ابن‌ خلدون‌ رسیده‌ و از بیانات‌ آموزنده‌ و به‌ویژه‌ تاریخ‌ او بهره‌مند شده‌ بوده‌، او را زبان‌آور، فصیح‌، بلیغ‌، با نگارش‌ خوب‌، آگاه‌ به‌ امور كشورداری‌ و با طبع‌ شعر متوسط معرفى‌ كرده‌ است‌. حافظ اقفهسى‌ نیز از او با تمجید سخن‌ گفته‌ است‌. باعونى‌ كه‌ با او محشور و میان‌ آن‌ دو پیوند دوستى‌ بوده‌ است‌، او را از «عجایب‌ زمان‌» و متبحر در علوم‌ نقلى‌ و عقلى‌ شمرده‌ است. ابن‌ عربشاه‌ او را به‌ هنگام‌ رفتن‌ به‌ حضور تیمور در دمشق‌، دانشمندی‌ مالكى‌مذهب‌ و شیرین‌سخنى‌ پسندیده‌مشرب‌ با عمامه‌ای‌ كوچك‌ و بُرْنُسى‌ زیبا (ردای‌ كلاهدار مغربى‌) و هیأتى‌ آراسته‌ وصف‌ كرده‌ است‌.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ در زمان‌ خود به‌ تاریخ‌نگاری‌ و تاریخ‌اندیشى‌ شهره‌ بود، اما با همه تأثیری‌ كه‌ در افزایش‌ توجه‌ به‌ تاریخ‌ در مصر سده‌های‌ 8 و 9ق‌/14 و 15م‌ داشت، اندیشه‌هایش‌ در روزگار خود او بازتاب‌ كافى‌ نیافت‌، و هیچ‌یك‌ از مورخان‌ حتى‌ شاگردانش‌ راه‌ او را در این‌ زمینه‌ ادامه‌ ندادند؛ لیكن‌ اندیشه‌های‌ بدیع‌ و عمیق‌ او در زمان‌ و مكانى‌ دیگر جلب‌ نظر كرد و از سده گذشته‌ (13ق‌/ 19م‌) نام‌، آثار و افكار او سخت‌ مطرح‌ شد و پژوهش‌های‌ بسیاری‌ را به‌ خود اختصاص‌ داد.<br /> == ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر==<br /> با مطرح‌ گشتن‌ مجدد ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر، شخصیت‌ او هم‌ مورد اظهار نظرهای‌ گوناگون‌ قرار گرفت‌. این‌ نظرها را كلاً مى‌توان‌ به‌ دو دسته مخالف‌ و موافق‌ تقسیم‌ كرد. انتقاد بزرگى‌ كه‌ بر ابن‌ خلدون‌ كرده‌اند، این‌ است‌ كه‌ وی‌ در دوره دوم‌ زندگانیش‌ مكرّراً موضع‌ سیاسى‌ خویش‌ را تغییر داده‌ است‌. زندگى‌نامه‌ای‌ كه‌ او از خود به‌ جا نهاده‌، حاكى‌ است‌ كه‌ چه‌ سان‌ با دگرگونى‌ اوضاع‌ او هم‌ به‌ آسانى‌ مخدوم‌ خود را عوض‌ مى‌كرد، یا از هم‌ پیمان‌ دیروز مى‌برید و با رقیبى‌ نیرومندتر هم‌دست‌ مى‌شد تا بر او بتازد، یا در توطئه‌های‌ پنهانى‌ دربارهای‌ مغرب‌ شركت‌ مى‌جست‌، یا اگر وضع‌ موطن‌ یا محل‌ خدمت‌ خود را مساعد نمى‌دید، به‌ جایى‌ دیگر رخت‌ برمى‌بست‌. این‌گونه‌ حركت‌ها موجب‌ شده‌ است‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ را فردی‌ فرصت‌طلب، جاه‌طلبى‌ بى‌اعتقاد به‌ اصول‌اخلاقى‌ و سیاست‌مدار متلونى‌ كه‌ میهن‌پرستى‌ را سخنى‌ بیهوده‌ مى‌دانست‌، بدانند. شاید این‌ همه‌ ناشى‌ از خصلت‌ خودپسندی‌ وی‌ باشد كه‌ برخى‌ آن‌ را در نگارش‌ «التعریف»‌ جلوه‌گر یافته‌اند. نصار بر آن‌ است‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ تحت‌ تأثیر محیط زندگیش‌ هیچ‌ پروای‌ آرمان‌گرایى‌ نداشته‌ و محرك‌ او در همه مراحل‌ حیات‌ فقط عامل‌ شخصى‌ بوده‌ است.<br /> <br /> در برابر این‌ گروه‌، دسته‌ای‌ دیگر از محققان‌ در عین‌ پذیرفتن‌ جاه‌طلبى‌، خودپسندی‌ و توطئه‌گری‌های‌ وی،‌ بعید مى‌دانند كه‌ این‌ رفتار برخاسته‌ از انگیزه‌هایى‌ شخصى‌ باشد. اینان‌ بر این‌ باورند كه‌ باید انگیزه‌های‌ اصلى‌ ماجراهای‌ زندگى‌ او را در جست‌وجوی‌ وی‌ برای‌ راه‌ نجاتى‌ برای‌ اسلام‌ از تباهى‌ دانست‌، هر چند خود در این‌ مورد بدین‌ نكته‌ تصریح‌ نكرده‌ است‌. توجیه‌كنندگان‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ از یك‌سو به‌ فقدان‌ مفهوم‌ وطن‌دوستى‌ در مغرب‌ سده 8ق‌/14م‌ متوسل‌ مى‌شوند و تصور مى‌كنند كه‌ در نظر ابن‌ خلدون‌ كشمكش‌ میان‌ مدعیان‌ قدرت‌ سیاسى‌ در مغرب‌ آن‌ روز جنبه تضاد فكری‌ و اعتقادی‌ نداشته‌ و منحصراً نتیجه تضاد منافع‌ و خودخواهی‌های‌ آنان‌ بوده‌ است‌ و از این‌ رو ابن‌ خلدون‌ كفایت‌ سیاسى‌ خود را در اختیار نیرویى‌ قرار مى‌داده‌ كه‌ سود بیشتری‌ از آن‌ عاید مى‌شده‌ است، و این‌ در حالى‌ است‌ كه‌ قراین‌ متعدد در زندگى‌ اجداد ابن‌ خلدون‌ و خود او حاكى‌ از دلبستگى‌ شدید آنان‌ به‌ مغرب‌ و وحدت‌ و نیرومندی‌ آن‌ است.<br /> <br /> از سوی‌ دیگر، تبرئه‌كنندگان‌ ابن‌ خلدون‌ مى‌گویند: خیانت‌ در آن‌ عصر به‌ مفهوم‌ امروزی‌ آن‌ نبوده‌ است‌. «اگر خیانتى‌ بود، در حیطه امور دینى‌ بود، نه‌ در حیطه سیاست‌، زیرا سپاهى‌ یا وزیر، خدمتگزار امیر یا خاندانى‌ بود، نه‌ خادم‌ ملت‌ و دولت‌».<br /> <br /> از مجموع‌ این‌ نظرها و از غور در تاریخ‌ عصر ابن‌ خلدون‌ مى‌توان‌ به‌ این‌ نتیجه‌ رسید كه‌ اولاً میراث‌ خانوادگى‌ ابن‌ خلدون‌ او را به‌ سوی‌ سیاست‌ مى‌كشاند، ثانیاً در عرصه سیاست‌ آن‌ روزگار، رفتاری‌ مانند رفتار ابن‌خلدون‌ رسمى‌رایج‌ بود و اختصاص‌ به‌ او نداشت‌؛ ثالثاً، و شاید مهم‌تر از همه آن‌چه‌ در توجیه‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ گفته‌ شده‌ است‌، این‌كه‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ در مقایسه‌ با حركت‌های‌ رجال‌ سیاسى‌ آن‌زمان‌ بسیار كمتر از آن‌چه‌ در وهله نخست‌ به‌ نظر مى‌رسد، قابل‌ سرزنش‌ است‌ و احتمالاً یكى‌ از علت‌های‌ این‌همه‌ اغماض‌ سلاطین‌ مغرب‌ در مورد گذشته او همان‌ سبكى‌ بار گناهان‌ سیاسى‌ او در سنجش‌ با مرسوم‌ زمان‌ بوده‌ است‌. گذشته‌ از اینها، آوازه ابن‌ خلدون‌ به‌ سبب‌ رفتار سیاسى‌ یا اخلاقى‌ او نیست‌ تا او را در این‌ زمینه‌ ارزیابى‌ كنیم‌. اشتهار او به‌ علت‌ بینش‌ تاریخى‌ عمیق‌، ابتكار شیوه‌ای‌ نو و یك‌ دانش‌ جدید (علم‌ العمران‌) برای‌ تمیز درستى‌ و نادرستى‌ خبرهای‌ تاریخى‌ و برخورد با تاریخ‌ به‌ مثابه یك‌ علم‌ است‌.<br /> <br /> ==جایگاه فرهنگی==<br /> ابن‌ خلدون‌ امروزه‌ در فرهنگ‌ جهانى‌ جایگاه‌ شایسته‌ای‌ دارد. او نه‌تنها نسبت‌ به‌ زمان‌ خود استثنایى‌ جلوه‌ مى‌كند، كه‌ با انسان‌ متفكر زمان‌ ما هم‌ سخنان‌ بسیار دارد، نه‌ از آن‌ رو كه‌ بتوان‌ نظریات‌ او را در مورد جامعه معاصر به‌ كار برد، بلكه‌ از آن‌ جهت‌ كه‌ تحلیل‌های‌ او برای‌ فهم‌ زمینه تاریخى‌ این‌ جامعه‌ سودمند است. او تفكر تاریخى‌ را به‌ مرحله‌ای‌ نو رساند و تاریخ‌ را از صورت‌ واقعه‌نویسى‌ پیشین‌ به‌ شكل‌ نوین‌ علمى‌ و قابل‌ تعقل‌ درآورد. شیوه تحلیل‌ استدلالى‌ پویای‌ او ارزشى‌ پایدار دارد و در پرتو نظریات‌ او، بسیاری‌ از تحولات‌ تاریخ‌ گذشته جوامع‌ اسلامى‌ و مبانى‌ تاریخى‌ ساختار كنونى‌ آنها را مى‌توان‌ روشن‌تر دریافت‌.<br /> ==آثار و اندیشه‌های‌ ابن‌ خلدون‌== <br /> آثار ابن‌ خلدون‌ را از لحاظ اهمیت‌ محتوا و از حیث‌ زمان‌ نگارش‌ و منابع‌ اطلاع‌ بر آنها مى‌توان‌ به‌ دو دسته‌ تقسیم‌ كرد:<br /> ===الف===<br /> آثاری‌ كه‌ در دوره جوانى‌ و در كشاكش‌ فعالیت‌های‌ سیاسى‌ در دربارهای‌ مغرب‌ نوشته‌ است‌ و تنها گواه‌ معاصر كه‌ از آنها نام‌ برده‌، ابن‌ خطیب‌ دوست‌ اوست‌ كه‌ تألیف‌ الإحاطة را در 765ق‌/1364م‌ به‌ پایان‌ برده‌ است‌. این‌ آثار عبارتند از: <br /> خلاصه‌ای‌ در منطق؛ رساله‌ای‌ در حساب‌؛ شرح‌ قصیدة البردة؛ شرح‌ الرّجز ابن‌ خطیب‌ در اصول‌ فقه؛، تلخیص‌ چند اثر از ابن‌ رشد و تلخیص‌ المحصّل‌ فخر رازی‌ با عنوان‌ لباب‌المحصل‌ في‌ أصول‌الدین‌. <br /> ابن‌ خطیب‌ در ضمن‌ بیان‌ این‌ آثار، نثرنویسى‌ ابن‌ خلدون‌ را از حیث‌ شیوه‌ و محتوا ستوده‌ است‌. هر چند ابن‌ خلدون‌ در زندگى‌نامه خود از این‌ آثار نام‌ نبرده‌، اما نام‌ آنها در فهرست‌های‌ كتاب‌شناسى‌ اسلامى‌ ادوار بعد آمده‌ و یك‌ اثر دیگر نیز با عنوان‌ شرح‌ قصیدة ابن‌ عبدون‌ بر آنها افزوده‌ شده‌ است‌، ولى‌ هیچ‌یك‌ از آثار مذكور جز لباب‌المحصّل‌ به‌ جای‌ نمانده‌ است‌. این‌ اثر در 1952م‌ به‌ كوشش‌ ل‌. روبیو در تطوان‌ (مراكش‌) چاپ‌ شده‌ است‌. ابن‌ خلدون‌ لباب‌ را به‌ اشاره آبلى‌، استاد مورد ستایش‌ خود، فراهم‌ آورده‌ است‌. توجه‌ ابن‌ خلدون‌ به‌ این‌ اثر نشان‌دهنده خصایل‌ اخلاقى‌ و فكری‌ بسیاری‌ است‌ كه‌ او هیچ‌گاه‌ یك‌سره‌ از آن‌ نگسست‌. <br /> <br /> دیگر نوشته‌های‌ یادشده ابن‌ خلدون‌ هم‌ ظاهراً همان‌ یادداشت‌های‌ دوران‌ تحصیل‌ یا جزوه‌های‌ تدریس‌ اوست‌ و شاید به‌ همین‌ دلیل‌ بوده‌ كه‌ از ذكر آنها در زندگى‌نامه خود چشم‌ پوشیده‌ است‌. برخى‌ گفته‌اند شاید علت‌ عدم‌ ذكر نام‌ این‌ آثار در «التعریف»‌ آن‌ بوده‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ آنها را دارای‌ اهمیت‌ و مایه مباهات‌ نمى‌دانسته‌ و به‌ بزرگى‌، تقدیم‌ نكرده‌ بوده‌ است‌. در شروح‌ او بر قصیدة البردة یا قصیدة ابن‌ عبدون‌ و الرجز ابن‌ خطیب‌ به‌ نظر نمى‌رسد كه‌ مطلب‌ نو و قابل‌ توجهى‌ یافت‌ شود. رساله او در حساب‌ هم‌ احتمالاً مشتمل‌ بر آن‌ مقدار از اطلاعات‌ بوده‌ كه‌ هر فقیهى‌ بدان‌ نیاز داشته‌ و ظاهراً خلاصه‌ای‌ از یك‌ رساله ابن‌ البناءِ مراكشى‌ یا مؤلفى‌ دیگر بوده‌ است‌.<br /> رساله منطق‌ او نیز مى‌بایست‌ تلخیص‌ كتابى‌ در منطق‌ بوده‌ باشد، اما دانسته‌ نیست‌ كه‌ این‌ خلاصه‌ را بر اساس‌ نوشته كدام‌ مؤلف‌ تدوین‌ كرده‌ بوده‌ است‌. از آن‌جا كه‌ وی‌ برخى‌ از نوشته‌های‌ ابن‌ رشد را تلخیص‌ كرده‌، شاید بتوان‌ گفت‌ كه‌ این‌ رساله‌ هم‌ خلاصه‌ای‌ از یك‌ اثر این‌ فیلسوف‌ مغربى‌ بوده‌ است‌، ولى‌ از بررسى‌ نوشته‌های‌ ابن‌ خلدون‌ برمى‌آید كه‌ تأثیر ابن‌ رشد بر اندیشه وی‌ ناچیز است‌. از این‌ رو باید گفت‌: خلاصه‌های‌ ابن‌ خلدون‌ از آثار ابن‌ رشد، بیشتر ارزشى‌ محدود و آموزشى‌ داشته‌اند تا ارزش‌ فلسفى‌ خاص‌، و به‌ احتمال‌ قوی‌ صرفاً اقتباساتى‌ از خلاصه‌ها و شرح‌های‌ ابن‌ رشد بر ارغنون‌، طبیعت‌ و ماوراءالطبیعه ارسطو بوده‌اند.<br /> <br /> اثر دیگری‌ به‌ نام‌ شفاءالسائل‌ لتهذیب‌المسائل‌ به‌ ابن‌ خلدون‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ كه‌ نه‌ در نوشته ابن‌ خطیب‌ از آن‌ یاد شده‌ است‌ و نه‌ در زندگى‌نامه خود مؤلف‌. این‌ كتاب‌ تنها در نوشته‌های‌ متأخّر جزو آثار ابن‌ خلدون‌ به‌ شمار آمده‌ است‌. طنجى‌، در مقدمه شفاء السائل‌، «یه‌ - یز»، نظرات‌ ابن‌ خلدون‌ را درباره دگرگونی‌های‌ تصوف‌ در مغرب‌ و نیز داوری‌ تند او پیرامون‌ این‌ جریان‌ فكری‌ و عملى‌ بازگو مى‌كند. این‌ اثر به‌ دنبال‌ مشاجره‌ای‌ سخت‌ كه‌ در پایان‌ نیمه دوم‌ سده 8ق‌/14م‌ میان‌ متصوفه اندلس‌ درگرفت‌، نوشته‌ شده‌ است‌. بحث‌ بر سر آن‌ بود كه‌ آیا نوشته‌های‌ صوفیه‌ و به‌ كار بستن‌ سخنان‌ ایشان‌ برای‌ وصول‌ به‌ معرفت‌ كافى‌ است‌ یا مرید در سیر و سلوك‌ برای‌ وصول،‌ نیازمند به‌ پیر و مراد است‌؟ ابواسحاق‌ ابراهیم‌ شاطبى‌ (د 790ق‌/1388م‌) در موضوع‌ این‌ مناقشه‌ از دانشمندان‌ فاس‌ فتوا خواست‌. ابن‌ خلدون‌، بى‌آن‌كه‌ از او خواسته‌ شود، پاسخ‌ خود را در كتاب‌ شفاءالسائل‌ تدوین‌ كرد. بررسى‌ تاریخى‌ ابن‌ خلدون‌ درباره این‌ مسأله،‌ كتاب‌ را به‌ صورت‌ مرجعى‌ برای‌ تحقیق‌ در تصوف‌ مغرب‌ درآورده‌ است‌. اقتباس‌ از إحیاء علوم‌الدین‌ غزالى‌ در این‌ كتاب‌ آشكار است‌.<br /> <br /> داوری‌ نهایى‌ ابن‌ خلدون‌ در مورد تصوف‌ با نظر علمای‌ گذشته‌ و معاصر وی‌ هماهنگ‌ است‌، اما در مقایسه‌ با نظری‌ كه‌ او خود در این‌ باره‌ در مقدمه، باز گفته‌ است‌ متناقض‌ است‌. به‌ همین‌ دلیل‌ است‌ كه‌ برخى‌ این‌ اثر را از آن‌ ابن‌ خلدون‌ ندانسته‌اند، اما طنجى‌ اختلاف‌ میان‌ نظرات‌ مندرج‌ در این‌ اثر را با نظرهای‌ مقدمه‌، معلول‌ گذشت‌ زمان‌ مى‌داند و معتقد است‌ كه‌ شفاءالسائل‌ در مغرب‌ و بین‌ سال‌های‌ 774 و 776ق‌/1372-1374م‌ نوشته‌ شده‌ است‌. طنجى‌ این‌ كتاب‌ را در 1957م‌ در استانبول‌ به‌ چاپ‌ رسانیده‌ و فتوای‌ كوتاه‌ و قاطع‌ ابن‌ خلدون‌ را در مورد تصوف‌، با نقل‌ از تنبیه‌الغبي‌ برهان‌الدین‌ ابراهیم‌ البقاعى‌ (د 885ق‌/ 1480م‌) و الرّدّ المتین‌ عبدالغنى‌ النابلسى‌ (د 1143ق‌/1731م‌) به‌ آن‌ ضمیمه‌ كرده‌ است. ابن‌ خلدون‌ در این‌ فتوا، متصوفه‌ را دو دسته‌ مى‌داند: پیروان‌ طریقه سنت‌ و پیروان‌ طریقه بدعت‌آمیز متأخّر. او كسانى‌ چون‌ ابن‌ عربى‌ و ابن‌ سبعین‌ و ابن‌ برجان‌ (د 536ق‌/1142م‌) را از دسته اخیر و آثارشان‌ را سوزاندنى‌ مى‌داند. در هر حال‌، این‌ اثر از نوشته‌های‌ كم‌ اهمیت‌ ابن‌ خلدون‌ به‌ شمار آمده‌ كه‌ در آن‌ برخى‌ از عقاید مذهبى‌ او و احیاناً بعضى‌ مطالب‌ كه‌ پاره‌ای‌ از مسائل‌ مقدمه‌ را توضیح‌ مى‌دهد و نیز فتوای‌ او پیرامون‌ تصوف‌ غیرسنتى‌ متأخر آمده‌ است‌<br /> <br /> ===ب‌=== <br /> آثاری‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از دست‌ شستن‌ از سیاست‌ نوشته‌ و به‌ لحاظ اهمیتشان‌ در زندگى‌نامه خود از آنها یاد كرده‌ است‌؛ و اساساً ابن‌ خلدون‌ به‌ واسطه نگارش‌ آنها پرآوازه‌ گشته‌ است‌. با توجه‌ به‌ رابطه درونى‌ و موضوعى‌ این‌ آثار و پیوستگى‌ طرحى‌ كه‌ آنها را پدید آورده‌ است‌، باید آنها را در كنار هم‌ مورد بحث‌ قرار داد. این‌ آثار عبارتند از كتاب‌ «العبر» و «التعریف‌».<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ اثر نخستین‌ را كتاب‌ «العبر و دیوان‌المبتدإ و الخبر في‌ أیام‌العرب‌ و العجم‌ و البربر و من‌ عاصرهم‌ من‌ ذوي‌السلطان‌ الأكبر» نامیده‌ است‌ یعنى‌ آن‌ را «تاریخ‌ نوع‌ بشر به‌ طور جامع‌ و كامل‌» معرفى‌ مى‌كند. ابن‌ خلدون‌ در فراغت‌ كامل‌ از اشتغالات‌ سیاسى‌ و در عزلت‌ قلعه ابن‌ سلامه‌ آغاز به‌ تألیف‌ این‌ تاریخ‌ كرد. او با تألیف‌ این‌ اثر مى‌خواست‌ پاسخى‌ برای‌ چراهای‌ بسیاری‌ كه‌ تجربه روزمره‌ و مشهوداتش‌ پیش‌ مى‌آورد، بیابد و اثری‌ بیافریند كه‌ به‌ منزله اصل‌ و مرجعى‌ باشد برای‌ مورخان‌ آینده‌ تا از آن‌ به‌ عنوان‌ نمونه‌ و سرمشق‌ خویش‌ بهره‌ گیرند.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ در ضمن‌ گزارش‌ تاریخ‌ مغرب‌ در گذشته نزدیك‌ به‌ زمان‌ خود، جز نقل‌ از منابع‌ مكتوب‌، روایات‌ بسیاری‌ از استادش‌ آبلى‌ مى‌آورد. نكته اخیر را با توجه‌ به‌ فاصله زمانى‌ میان‌ دوره شاگردی‌ ابن‌ خلدون‌ نزد آبلى‌ و عزلت‌ در قلعه ابن‌ سلامه‌ (بیش‌ از 20 سال‌) شاید بتوان‌ به‌ عنوان‌ یكى‌ از مراحل‌ اوّلیه تكوین‌ اندیشه تاریخى‌ یا التفات‌ به‌ تاریخ‌ در ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ تلقى‌ كرد. وانگهى‌، هر چند تاریخ‌ غیردینى‌ در هیچ‌ مدرسه‌ای‌ در قلمرو اسلامى‌ عرضه‌ نمى‌شد و تاریخ‌ در میان‌ مسلمانان‌ نیز چون‌ جوامع‌ یونانى‌ و لاتینى‌ جنبه واقعه‌نگاری‌ و داستان‌سرایى‌ داشته‌ است‌، اما كثرت‌ نوشته‌های‌ تاریخى‌ مسلمانان‌ در سده‌های‌ میانى‌ مؤید آن‌ است‌ كه‌ در آن‌ اعصار، دنیای‌ اسلامى‌ بسى‌ بیش‌ از مناطق‌ دیگر مستعد پرورش‌ فكر تاریخى‌ بوده‌ است و پیش‌ از ابن‌ خلدون‌ در شمال‌ غرب‌ افریقا اندیشه‌هایى‌ شبیه‌ افكار وی‌ به‌ شكلى‌ ابتدایى‌ مطرح‌ بوده‌ است‌. در وهله نخست‌، گذشته مغرب‌ بود كه‌ ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ را به‌ خود مى‌كشید تا حال‌ را در پرتو آن‌ دریابد. بررسى‌ گذشته‌، خود مشكلاتى‌ پیش‌ مى‌آورد كه‌ جز با تعمق‌ در پدیده‌ها و تحولات‌ معاصر، راه‌بردن‌ به‌ حل‌ آن‌ میسر نبود.<br /> <br /> توجه‌ به‌ تاریخ‌، به‌ عنوان‌ وسیله‌ای‌ برای‌ حل‌ مشكل‌ زمان‌ حال‌، آن‌ را معنى‌دارتر از تاریخ‌ سنتى‌ مى‌كند و اشكال‌های‌ تاریخ‌ نگاری‌ سنتى‌ و اخبار تاریخى‌ را پیش‌ مى‌كشد كه‌ مستلزم‌ پیدا كردن‌ معیار و محكى‌ برای‌ تشخیص‌ صحیح‌ و سقیم‌ و غث‌ و سمین‌ آن‌ است‌. بر این‌ اساس‌، پیش‌ از پرداختن‌ به‌ علم‌ تاریخ‌ باید مبانى‌ آن‌ را مطرح‌ كرد. این‌ استدلال‌ ذهنى‌، موجب‌ تركیب‌ و فصل‌بندی‌ «شگفت‌» و بى‌سابقه تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ شده‌ است‌. او تألیف‌ خود را بر یك‌ مقدمه‌ (در معنای‌ عام‌ آن‌، پیش‌ گفتار) و 3 كتاب‌ قرار داده‌ است‌: مقدمه‌، در فضیلت‌ دانش‌ تاریخ‌ و تحقیق‌ روش‌های‌ آن‌ و اشاره‌ به‌ اغلاط مورخان‌؛ كتاب‌ نخست‌، در اجتماع‌ و تمدن‌ و یادكردن‌ عوارض‌ ذاتى‌ آن‌...؛ كتاب‌ دوم‌، در اخبار عرب‌ و قبیله‌ها و دولت‌های‌ آن‌... و برخى‌ از ملت‌ها و دولت‌های‌ مشهور كه‌ با ایشان‌ هم‌زمان‌ بوده‌اند...؛ كتاب‌ سوم‌، در اخبار بربر... و كشورها و دولت‌هایى‌ كه‌ آن‌ قوم‌ به‌ویژه‌ در دیار مغرب‌ تشكیل‌ داده‌اند. مقدمه‌ و كتاب‌ نخست‌ همان‌ است‌ كه‌ اصطلاحاً به‌ مقدمه ابن‌ خلدون‌ معروف‌ شده‌ و تقریباً یك‌ هفتم‌ كل‌ اثر تاریخى‌ او را دربرمى‌گیرد (ج‌ 1 از چاپ‌ 7 جلدی‌ تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌).<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ نخستین‌ نسخه تنقیح‌ شده‌ اثرش‌ را از قلعه ابن‌ سلامه‌ برای‌ سلطان‌ تونس‌ ابوالعباس‌ حفصى‌ ارسال‌ و به‌ او اهدا كرد. <br /> <br /> «التعریف‌» نه‌تنها از لحاظ آگاهى‌ به‌ وقایع‌ تاریخى‌ و اسناد مندرج‌ در آن‌، برای‌ تاریخ‌ سیاسى‌ و فكری‌ و ادبى‌ روزگار ابن‌ خلدون‌ اهمیت‌ دارد، بلكه‌ مطمئن‌ترین‌ وسیله‌ برای‌ یافتن‌ و تعقیب‌ مسیر اندیشه او در تألیف‌ مقدمه‌ است‌ و نصار در قسمتى‌ از تحقیق‌ خود به‌ این‌ كوشش‌ برخاسته‌ است. التعریف‌ از آغاز، جزئى‌ از تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ بوده‌ و تنها نامش‌ آن‌ را از دیگر بخش‌ها جدا مى‌كرده‌ است‌. در بعضى‌ نسخه‌های‌ این‌ اثر، كه‌ بعدها پرداخته‌ شده‌، عنوان‌ «رحلة» پسندیده‌تر نموده‌ و آن‌ را رحلة ابن‌ خلدون‌ نامیده‌اند. این‌ دوگانگى‌ عنوان‌ یك‌ اثر، بعدها عده‌ای‌ چون‌ بروكلمان‌ را به‌ متعدد و متفاوت‌ انگاشتن‌ آثار ابن‌ خلدون‌ در این‌ مورد كشاند، در حالى‌ كه‌ موضوع‌ این‌ عنوان‌ها یكى‌ بیش‌ نبوده‌ است‌.&lt;ref&gt; رحیم‌لو، یوسف‌، ج3، ص444-458&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> رحیم‌لو، یوسف‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[لباب المحصل في أصول‌الدين]]<br /> <br /> [[تاریخ العلامة ابن خلدون]] <br /> <br /> [[تاريخ ابن خلدون]] <br /> <br /> [[العبر: تاریخ ابن خلدون]] <br /> <br /> [[رحلة ابن خلدون]] <br /> <br /> [[مقدمه ابن خلدون]] <br /> <br /> [[شفاء السائل و تهذيب المسائل]]<br /> <br /> <br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=750234 2024-08-29T14:56:17Z

<p>Mhosseini: /* الف */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌<br /> | نام‌های دیگر = <br /> | لقب = ولى‌الدین<br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد<br /> | ولادت = 732ق<br /> | محل تولد = شهر تونس‌ (از سرزمین‌ افریقیه‌)<br /> | کشور تولد = <br /> | محل زندگی = <br /> | رحلت = 808ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = مزار صوفیان‌ در بیرون‌ باب‌ النصر قاهره‌<br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = مالکی<br /> | پیشه = <br /> | منصب = قضاوت<br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سلیمان‌ سطّى‌، ابومحمد بن‌ عبدالمهیمن‌ حضرمى‌، ابوالعباس‌ احمد زواوی‌<br /> | مشایخ = <br /> | معاصرین = باعونى‌<br /> | شاگردان = مقریزی‌، ابن‌ عماد اقفهسى‌، ابن‌ حجر عسقلانى‌<br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = العبر، التعریف‌<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE01863AUTHORCODE<br /> }}<br /> '''ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌''' (اول‌ رمضان‌ 732- 808ق‌/27 مه 1332-1406)، ملقب‌ به‌ '''ولى‌الدین'''، جامعه‌شناس‌، سیاست‌مدار، متفكر، مورخ‌ و قاضى‌ مالكى‌ مذهب‌. <br /> <br /> عبدالرحمان‌ در شهر تونس‌ (از سرزمین‌ افریقیه‌) چشم‌ به‌ جهان‌ گشود. او برخى‌ از مقدمات‌ را پیش‌ پدر آموخت‌ و برای‌ فراگیری‌ علوم‌ سنتى‌ نزد استادان‌ تونسى‌ به‌ شاگردی‌ نشست‌. او قرائت‌های‌ مختلف‌ قرآن‌ و نیز نحو و حدیث‌ و فقه‌ مالكى‌ را بیاموخت‌ و چندی‌ به‌ حفظ شعر پرداخت‌. وی‌ 16 ساله‌ بود كه‌ یك‌ حادثه سیاسى‌ بزرگ‌ در زادگاهش‌ روی‌ داد و در تربیت‌ علمى‌ او اثری‌ عمیق‌ نهاد. در 748ق‌/1347م‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ مرینى‌ (732- 749ق‌/ 1331- 1348م‌) سلطان‌ مغرب‌ اقصى‌، با استفاده‌ از ناتوانى‌ و كشمكش‌های‌ درونى‌ سلاطین‌ مغرب‌، برای‌ دو سال‌ مغرب‌ ادنى‌ را به‌ زیر فرمان‌ خود درآورد، و ابن‌ خلدون‌ به‌ سبب‌ پایگاه‌ اجتماعى‌ خانواده‌اش‌ و آمادگى‌ علمى‌ توانست‌ از دانشمندان‌ برجسته‌ای‌ كه‌ سلطان‌ مغرب‌ در دربار خود گرد آورده‌ بود، نیك‌ بهره‌ برگیرد. وی‌ در زندگى‌نامه خود از این‌ رویداد به‌ عنوان‌ یكى‌ از حوادث‌ فراموش‌ ناشدنى‌ یاد كرده‌ است‌. آشنایى‌ او با یكى‌ از همین‌ دانشمندان‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ آبلى‌ (د 757ق‌/1356م‌) در پرورش‌ اندیشه‌ و توجه‌ او به‌ فلسفه‌ و منطق‌، تأثیری‌ ژرف‌ نهاد. در همین‌ زمان‌ طاعون‌ مرگباری‌ كه‌ در آسیا شیوع‌ یافته‌ بود، در 749ق‌ مغرب‌ را نیز فراگرفت‌ و از جمله‌ پدر و مادر و بسیاری‌ از استادان‌ ابن‌ خلدون‌ را روانه دیار نیستى‌ كرد. بازتاب‌ این‌ فاجعه‌ در زندگى‌نامه ابن‌ خلدون‌ از آن‌ رو كم‌رنگ‌ است‌ كه‌ وی‌ پیش‌تر در مقدمه، به‌ اندازه كافى‌ از آن‌ سخن‌ گفته‌ و آن‌ را عامل‌ مهمى‌ در جهت‌ انحطاط جوامع‌ بشری‌ دانسته‌ است‌.<br /> <br /> دوره سوم‌ زندگى‌ ابن‌ خلدون‌ هنگامی آغاز مى‌شود كه‌ دوره دوری‌ از كارهای‌ سیاسى‌ و پرداختن‌ به‌ كار تحقیق‌ و تألیف‌ و تعلیم‌ است‌. ابن‌ خلدون‌ مدت‌ 4 سال‌ (776-780ق‌/1374- 1378م‌) در قلعه ابن‌ سلامه‌ یا قلعه تاوغزوت، در ایالت‌ وهران الجزایر در 6 كیلومتری‌ جنوب‌ غربى‌ شهر فرنده، به‌ دور از جنجال‌های‌ سیاسى‌ و توطئه‌های‌ درباری‌ به‌ تألیف‌ كتاب‌ تاریخ‌ العبر دست‌ زد و مقدمه آن‌ را به‌ شكلى‌ نوآیین‌ پرداخت‌. مى‌توان‌ گفت‌ كه‌ تا این‌ هنگام،‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از گذشت‌ 43 سال‌ از عمر خویش‌ با كسان‌ و مسائل‌ گوناگون‌ بسیاری‌ آشنا شده‌ بود كه‌ در دوره اخیر عزلتش‌ با تأمل‌ در آنها توانست‌ مطالب‌ مقدمه‌ و بخش‌هایى‌ از تاریخ‌ مغرب‌ را فراهم‌ آورد. ابن‌ خلدون‌ پس‌ از آن‌كه‌ بخشى‌ از اثر خود را از حافظه‌ نوشت‌، برای‌ تكمیل‌ و تصحیح‌ آن‌ نیازمند به‌ كتاب‌هایى‌ شد كه‌ تنها در شهرها به‌ دست‌ مى‌آمد. بنابراین‌، پس‌ از بهبود از یك‌ بیماری‌ برای‌ سفر از سلطان‌ ابوالعباس‌ حفصى‌ (772-796ق‌/ 1370-1394م‌) اجازه‌ و امان‌ گرفت‌ و قلعه ابن‌ سلامه‌ را به‌ سوی‌ تونس‌ ترك‌ گفت‌.<br /> <br /> وی‌ در شعبان‌ سال‌ 780ق‌/1378م‌ به‌ تونس‌ وارد شد و سلطان‌ او را به‌ خود نزدیك‌ گرداند، و طالبان‌ دانش‌ از هر سو به‌ او روی‌ آوردند. به‌ همین‌ سبب‌ برخى‌ از حاسدان‌ همچون‌ ابن‌ عرفه‌ امام‌ جماعت‌ تونس‌ و مفتى‌ آن‌جا، بدگویى‌ از ابن‌ خلدون‌ را آغاز كردند، اما سلطان‌ به‌ این‌ سخنان‌ غرض‌آلود توجهى‌ نكرد و از باب‌ دانش‌دوستى‌ ابن‌ خلدون‌ را به‌ ادامه تألیف‌ تاریخ‌ تشویق‌ مى‌كرد، تا آن‌كه‌ تاریخ‌ بربر و زناته‌ و امویان‌ و عباسیان‌ و پیش‌ از اسلام‌ را تا آن‌جا كه‌ توانست‌ نوشت‌ و نسخه‌ای‌ ترتیب‌ داد و آن‌ را به‌ خزانه سلطان‌ (كتابخانه سلطنتى‌) تقدیم‌ كرد و به‌ همین‌ مناسبت‌ قصیده‌ای‌ بلند در ستایش‌ سلطان‌ و سیرت‌ و فتوحات‌ او سرود تا خود را از گزند بدگویان‌ در امان‌ دارد، اما بدگویى‌ نزدیكان‌ سلطان‌ و فتنه‌انگیزی‌های‌ ابن‌ عرفه،‌ سلطان‌ را چندان‌ از او بیمناك‌ ساخت‌ كه‌ چون‌ مى‌خواست‌ سفر كند، او را با خود همراه‌ مى‌برد. چون‌ 4 سال‌ از اقامت‌ ابن‌ خلدون‌ در تونس‌ گذشت‌، سلطان‌ به‌ اندیشه سفر زاب‌ افتاد و وی‌ از ترس‌ تكرار داستان‌ سفر پیشین‌ از سلطان‌ اجازه‌ خواست‌ تا به‌ سفر حج‌ روانه‌ شود و بدین‌سان‌ در نیمه شعبان‌ 784/24 اكتبر 1382 با كشتى‌ به‌ بندر اسكندریه‌ رهسپار شد.<br /> <br /> آخرین‌ مرحله زندگى‌ ابن‌ خلدون‌ با این‌ سفر آغاز شد. او پس‌ از 40 شبانه‌روز سفر دریا در عید فطر 874ق‌/8 دسامبر 1382م‌ به‌ بندر اسكندریه‌ رسید. وی‌ از این‌ هنگام‌ تا پایان‌ عمر، نزدیك‌ به‌ یك‌ربع‌قرن‌، در مصر ماند و دیگر به‌ وطنش‌ بازنگشت‌. نه‌ تنها تجربه‌های‌ شخصى‌ او، كه‌ سرنوشت‌ غم‌انگیز دوستش‌ ابن‌خطیب‌ (ه م‌) و نیز كشته‌ شدن‌ بردارش‌ یحیى‌ در یكى‌ از شب‌های‌ رمضان‌ 780ق‌ در تلمسان‌ به‌ توطئه ابوتاشفین‌ پسر سلطان‌ ابوحمو او را نسبت‌ به‌ بیهودگى‌ كوشش‌ در عرصه سیاست‌ هشیارتر كرده‌ بود. سفر مصر گویای‌ عزم‌ راستین‌ او در كناره‌گیری‌ از سیاست‌ بود.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ 10 روز پس‌ از جلوس‌ الملك‌ الظاهر سیف‌الدین‌ برقوق‌ (784-791ق‌) از ممالیك‌ برجى‌ مصر، به‌ اسكندریه‌ رسید و چون‌ از سفر حج‌ بازماند. در اول‌ ذیقعده‌ به‌ قاهره‌ رفت‌ و شكوه‌ شگفت‌انگیز این‌ شهر را كه‌ پیش‌تر شنیده‌ بود، به‌ چشم‌ دید. چون‌ آوازه ابن‌ خلدون‌ پیش‌ از خود او به‌ قاهره‌ رسیده‌ بود و طالبان‌ علم‌، خواستار درس‌ وی‌ بودند، در جامع‌ الأزهر به‌ تدریس‌ پرداخت‌. پس‌ از آن‌ با سلطان‌ ملاقات‌ كرد و از او برای‌ رهایى‌ خانواده‌اش‌ كه‌ به‌ صورت‌ گروگان‌ در تونس‌ مانده‌ بودند، یاری‌ خواست‌. بدین‌سان‌ دیده‌ مى‌شود كه‌ ابن‌ خلدون‌ اگر چه‌ خود را از سیاست‌ دور مى‌داشت‌، اما ارتباط خود را از دربارها و سلاطین‌ نبریده‌ بود. در واقع‌، موقعیت‌ اجتماعى‌ و پایگاه‌ علمى‌ او این‌ پیوند را ضروری‌ مى‌ساخت‌.<br /> <br /> در قاهره‌ سلطان‌ دو وظیفه‌ بر عهده او نهاد: یكى‌ تدریس‌ در مدرسه قمحیه‌، از موقوفات‌ صلاح‌الدین‌ ایوبى‌ (532 - 589ق‌/1138-1193م‌)، به‌ جای‌ یكى‌ از مدرسان‌ تازه‌ درگذشته آن‌جا، و دیگر، منصب‌ قضای‌ مالكیان‌ مصر به‌ جای‌ جمال‌الدین‌ عبدالرحمان‌ قاضى‌ پیشین‌ مالكى‌ كه‌ مورد سخط سلطان‌ قرار گرفته‌ بود. او پس‌ از دریافت‌ خلعت‌ سلطانى‌ در مدرسه صالحیه‌ بر مسند قضا نشست‌، اما چون‌ بر آن‌ شد تا با فساد و سودپرستى‌ رایج‌ در كار قضا به‌ مبارزه‌ای‌ جدی‌ برخیزد، مخالفان‌ از هر سو بر ضد او برخاستند و مناسباتش‌ با بزرگان‌ دولت‌ تیره‌ شد. در این‌ میان‌ همسر و فرزندانش‌ كه‌ با كشتى‌ عازم‌ اسكندریه‌ بودند، گرفتار طوفان‌ دریا شدند و همگى‌ جان‌ سپردند.<br /> این‌ مصیبت‌، ابن‌ خلدون‌ را دل‌شكسته‌ و به‌ ترك‌ منصب‌ مصمم‌ كرد و سلطان‌ نیز درخواست‌ او را برآورد و مسند قضا را به‌ متصدی‌ پیشین‌ آن‌ باز گرداند، و بدین‌سان‌، ابن‌ خلدون‌ بهترین‌ پناه‌ را در تدریس‌ و مطالعه‌ و تألیف‌ و عبادت‌ بازیافت‌. گذشته‌ از مدرسه قمحیه‌، ابن‌ خلدون‌ در مدرسه نوبنیاد ظاهریه‌ نیز به‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ گماشته‌ شد، اما پس‌ از چندی‌ به‌ علت‌ اقدامات‌ مخالفانش‌ از این‌ سمت‌ بركنار شد.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ پس‌ از 3 سال‌ اقامت‌ در مصر قصد سفر حج‌ كرد. در نیمه رمضان‌ 789 قاهره‌ را ترك‌ گفت‌ و پس‌ از گزاردن‌ حج‌، در جمادی‌الأولی‌ سال‌ بعد به‌ آن‌جا بازگشت‌ و به‌ حضور سلطان‌ رسید و اجازه‌ یافت‌ كه‌ به‌ جبران‌ مسند تدریس‌ كه‌ در مدرسه ظاهریه‌ از دست‌ داده‌ بود، در محرم‌ 791 در مدرسه صلغتمش‌ (یا صرغتمش‌) به‌ تدریس‌ حدیث‌ پردازد. همچنین‌ سلطان‌ در همان‌ سال‌ او را به‌ تولیت‌ خانقاه‌ بیبرس‌ گماشت‌، ولى‌ پس‌ از یك‌ سال‌ یا بیشتر به‌ سبب‌ همراهى‌ با فقهای‌ دیگر در صدور جواز قتال‌ با سلطان‌ (الملك‌ الظاهر) كه‌ بر اثر توطئه بعضى‌ امرا از سلطلنت‌ بركنار شده‌ بود، از آن‌ مقام‌ عزل‌ شد، اما ابن‌ خلدون‌ با سرودن‌ ابیاتى‌ در مدح‌ سلطان‌ توانست‌ دیگر بار او را بر سر مهر آورد. به‌ نظر مى‌رسد وی‌ از این‌ دوره بركناری‌ كه‌ تا سال‌ 797 یا 799ق‌ ادامه‌ یافت‌، برای‌ بازنگری‌ در مقدمه‌ و تكمیل‌ تاریخ‌ و نگارش‌ زندگى‌نامه خود استفاده‌ كرده‌ باشد.<br /> <br /> در نیمه رمضان‌ 801 سلطان‌ او را به‌ جای‌ قاضى‌القضاة در گذشته مالكى‌ مذهب‌، ناصرالدین‌ بن‌ التنسى‌، برگماشت‌ و سلطان‌ خود در نیمه شوال‌ همان‌ سال‌ درگذشت‌ و پسرش‌ ناصرالدین‌ فرج‌ معروف‌ به‌ الناصر بر جای‌ او نشست‌. رقابت‌ فقیه‌ مالكى‌ نورالدین‌ بن‌ الخلّال‌ بر سر منصب‌ قاضى‌القضاتى‌ مالكیان‌ و بذل‌ مال‌ در این‌ راه‌ به‌ عزل‌ ابن‌ خلدون‌ از این‌ سمت‌ (نیمه محرم‌ 803) انجامید و او بار دیگر به‌ تدریس‌ و تألیف‌ سرگرم‌ شد.<br /> ==وفات==<br /> وی‌ چند روز پس‌ از بازگشت‌ به‌ مصر برای‌ سومین‌ بار به‌ قاضى‌القضاتى‌ مالكیان‌ منصوب‌ شد، اما بر اثر سعایت‌ عده‌ای‌ از آن‌ سمت‌ بركنار شد و جمال‌الدین‌ البساطى‌ جای‌ او را گرفت‌، او 3 بار دیگر به‌ این‌ سمت‌ گمارده‌ شد و سرانجام‌ در هنگامى‌ كه‌ عهده‌دار منصب‌ قضای‌ مالكیان‌ مصر بود، در روز چهارشنبه‌ 4 روز مانده‌ به‌ پایان‌ رمضان‌ (25 یا 26 رمضان‌) 808ق‌/16 یا 17مارس‌ 1406م‌، در 78 سالگى‌ درگذشت‌ و در مزار صوفیان‌ در بیرون‌ باب‌ النصر قاهره‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد. ابراهیم‌ بن‌ احمد باعونى‌ (777-870ق‌/1376- 1465م‌) وفات‌ او را در 807ق‌ یاد كرده‌، اما این‌ تاریخ‌ دقیق‌ نیست‌.<br /> ==اساتید==<br /> ابن‌ خلدون‌ در نزد 3 دسته‌ از عالمان‌ زمان‌ دانش‌ اندوخت‌:<br /> <br /> 1. پدر وی‌، استادان‌ مكتب‌ و شیوخ‌ دیگر تونس‌ پیش‌ از 748ق‌؛ <br /> 2. دانشمندان‌ مجلس‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ مرینى‌ در زمان‌ استیلای‌ او بر تونس‌ تا 752ق‌؛ <br /> 3. دانشمندان‌ مغرب‌ و اندلس‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از پیوستن‌ به‌ ابوعنان‌ در فاس‌، یعنى‌ بعد از 754ق‌، از آنان‌ استفاده‌ كرد.<br /> ===نخستین گروه اساتید===<br /> وی‌ از نخستین‌ گروه‌ استادانش‌ نام‌ چند تن‌ را یاد كرده‌ است‌: ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سعید بن‌ بُرّال‌ انصاری‌ در قرائت‌ و حدیث‌ و فقه، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ العربى‌ حصایری‌ در نحو، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ الشواش‌ زرزالى‌، ابوالعباس‌ احمد بن‌ القصّار در نحو. ابوعبدالله‌ محمد بن‌ بَحْر در ادب‌ و زبان‌ عربى‌ (همانجا)، شمس‌الدین‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ جابر قیسى‌ وادی‌ آشى‌ در حدیث‌ و فقه، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالله‌ جیانى‌، ابوالقاسم‌ محمد القصیر، قاضى‌القضاة ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالسلام‌ در فقه.<br /> ===دومین گروه اساتید===<br /> برخى‌ از استادان‌ گروه‌ دوم‌ اینهاست‌: <br /> فقیه‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سلیمان‌ سطّى‌، ابومحمد بن‌ عبدالمهیمن‌ حضرمى‌ محدّث‌ و نحوی‌، ابوالعباس‌ احمد زواوی‌ در قرائت‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ آبلى‌ در علوم‌ معقول. ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ یوسف‌ مشهور به‌ ابن‌ رضوان‌ مالقى‌، كاتب‌ سلطان‌. در مجلس‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ دانشمندان‌ بزرگ‌ دیگری‌ نیز بوده‌اند كه‌ سمت‌ استادی‌ بر ابن‌ خلدون‌ نداشته‌اند، ولى‌ چنان‌ تأثیری‌ در اندیشه او به‌ جا نهاده‌اند كه‌ وی‌ نام‌ و احوال‌ آنان‌ را به‌ عنوان‌ دوستان‌ خود اجمالاً آورده‌ است‌.<br /> ===سومین گروه اساتید===<br /> از گروه‌ سوم‌، ابن‌ خلدون‌ نام‌های‌ زیر را ضبط كرده‌ است: استاد ابوعبدالله‌ محمد بن‌ صفار مراكشى‌ در قرائت‌، قاضى‌القضاة فاس‌ ابوعبدالله‌ محمد المقری‌ تلمسانى‌ در فقه‌، ابوالبركات‌ محمد بن‌ محمد بلفیقى‌ اندلسى‌ در انواع‌ معارف‌ و آداب‌ مصاحبت‌ ملوك‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ احمد الشریف‌ حسنى‌ تلمسانى‌ در فقه‌، ابوالبركات‌ محمد بن‌ محمد بلفیقى‌ اندلسى‌ در انواع‌ معارف‌ و آداب‌ مصاحبت‌ ملوك‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ احمد الشریف‌ حسنى‌ تلمسانى‌ در معقول‌ و منقول‌، قاضى‌ ابوالقاسم‌ محمد بن‌ یحیى‌ برجى‌ اندلسى‌ كاتب‌ و منشى‌ مخصوص‌ سلطان‌ ابوعنان‌ و شیخ‌ رحّاله‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالرزاق‌ فاسى‌ در قرائت‌ و حدیث‌. ابن‌ خلدون‌ نزدیك‌ به‌ 50 صفحه‌ از كتاب‌ «التعریف» را به‌ ذكر نام‌ و احوال‌ استادان‌ خود اختصاص‌ داده‌ و از آنان‌ با تمجید و تكریم‌ فراوان‌ یاد كرده‌ است‌. طه‌ حسین‌ عقیده‌ دارد كه‌ انگیزه ابن‌ خلدون‌ در این‌ كار، مستند نشان‌ دادن‌ معلومات‌ و آموخته‌هایش‌ به‌ رقیبان‌ ازهری‌ خویش‌ بوده‌ است‌، اما احتمال‌ این‌كه‌ این‌ كار را از سر دلبستگى‌ به‌ استادان‌ و قدرشناسى‌ از آنان‌ انجام‌ داده‌ باشد، بیشتر است‌. كتاب‌های‌ تراجم‌ و طبقات‌، صحت‌ داوری‌های‌ ابن‌ خلدون‌ را درباره استادانش‌ جز در یك‌ مورد تأیید مى‌كند.<br /> ==شاگردان==<br /> ابن‌ خلدون‌ خود در مورد شاگردانش‌ اطلاعى‌ به‌ دست‌ نمى‌دهد و در مآخذ دیگر هم‌ آگاهى‌ كافى‌ در این‌ باره‌ نیامده‌ است‌. او كه‌ حتى‌ در گیرودار اشتغالات‌ سیاسى‌ دست‌ از تدریس‌ برنمى‌داشت‌، اصولاً مى‌بایست‌ شاگردان‌ بسیاری‌ داشته‌ باشد. سخاوی چند تن‌ مصری‌ را نام‌ مى‌برد كه‌ از ابن‌ خلدون‌ بهره‌ برده‌اند: مقریزی‌، ابن‌ عماد اقفهسى‌، ابن‌ حجر عسقلانى‌. ابن‌ حجر و عده‌ای‌ دیگر از وی‌ اجازه‌ گرفته‌اند و كسانى‌ چون‌ باعونى‌ هم‌ در دوره اقامت‌ او در قاهره‌ از هم‌ صحبتى‌ با او بهره‌مند شده‌اند.<br /> هر چند ابن‌ خلدون‌ علومى‌ را كه‌ تدریس‌ مى‌كرده‌ - مانند بسیاری‌ از جزئیات‌ مهم‌ زندگى‌ خود – به‌روشنى‌ بیان‌ نكرده‌ است‌. اما از آن‌چه‌ در مورد مدارس‌ محل‌ تدریس‌ خود آورده‌، مى‌توان‌ دریافت‌ كه‌ او در مناصب‌ تدریس‌ رسمى‌ خود علوم‌ دینى‌ به‌ویژه‌ فقه‌ تعلیم‌ مى‌داده‌ است‌. چه‌، مدرسه قمحیه‌ را صلاح‌الدین‌ ایوبى‌ برای‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ وقف‌ كرده‌ بود و در مدرسه ظاهریه‌ هم‌ ابن‌ خلدون‌ را برای‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ تعیین‌ كرده‌ بودند. در مدرسه صلغتمش‌ هم‌ او عهده‌دار درس‌ حدیث‌ بود و در آن‌جا الموطأ امام‌ مالك‌ را تدریس‌ مى‌كرد. آن‌چه‌ در مورد استماع‌ مقریزی‌ از ابن‌ خلدون‌ در مورد كتاب‌ تاریخ‌ او آمده‌ است‌، مربوط به‌ نشست‌هایى‌ غیر از جلسات‌ تدریس‌ رسمى‌ در مدارس‌ِ مذكور است‌.<br /> ==ابن خلدون از نگاه معاصرانش==<br /> ابن‌ خلدون‌ در نظر معاصران‌ و مؤلفان‌ نزدیك‌ به‌ زمانش‌ مورد ارزیابی‌های‌ مختلف‌ قرار گرفته‌ است‌. دوستش‌ ابن‌ خطیب‌ او را با صفات‌ پسندیده بسیار ستوده‌ و سرآمد در فنون‌ عقلى‌ و نقلى‌ دانسته‌ و مایه مباهات‌ سرزمین‌ مغرب‌ معرفى‌ كرده و محمد بن‌ محمد بن‌ عرفه‌ او را فاقد شرایط لازم‌ برای‌ احراز مقام‌ قضا دانسته‌ است‌، اما باید به‌ خاطر داشت‌ كه‌ این‌ داوری‌ بر زبان‌ رقیب‌ او در تونس‌ جاری‌ شده‌ است‌.<br /> <br /> از علمای‌ مصری‌ معاصر ابن‌ خلدون‌، مقریزی‌، ابن‌ حجر، اقفهسى‌ و باعونى‌، شاید به‌ علت‌ اختلاط بیشترشان‌ با او و استفاده‌ از محضر وی‌، مقام‌ علمى‌ و كردارش‌ را ستوده‌اند و از او با تكریم‌ یاد كرده‌اند. مقریزی‌ مقدمه او را بى‌نظیر و آن‌ را چكیده دانش‌ها و اندیشه‌های‌ درست‌ مى‌دانست‌. ابن‌ حجر 7 جلد بزرگ‌ تاریخ‌ او را نمودار فضل‌ و اطلاع‌ او مى‌شمرد. وی‌ كه‌ بارها به‌ حضور ابن‌ خلدون‌ رسیده‌ و از بیانات‌ آموزنده‌ و به‌ویژه‌ تاریخ‌ او بهره‌مند شده‌ بوده‌، او را زبان‌آور، فصیح‌، بلیغ‌، با نگارش‌ خوب‌، آگاه‌ به‌ امور كشورداری‌ و با طبع‌ شعر متوسط معرفى‌ كرده‌ است‌. حافظ اقفهسى‌ نیز از او با تمجید سخن‌ گفته‌ است‌. باعونى‌ كه‌ با او محشور و میان‌ آن‌ دو پیوند دوستى‌ بوده‌ است‌، او را از «عجایب‌ زمان‌» و متبحر در علوم‌ نقلى‌ و عقلى‌ شمرده‌ است. ابن‌ عربشاه‌ او را به‌ هنگام‌ رفتن‌ به‌ حضور تیمور در دمشق‌، دانشمندی‌ مالكى‌مذهب‌ و شیرین‌سخنى‌ پسندیده‌مشرب‌ با عمامه‌ای‌ كوچك‌ و بُرْنُسى‌ زیبا (ردای‌ كلاهدار مغربى‌) و هیأتى‌ آراسته‌ وصف‌ كرده‌ است‌.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ در زمان‌ خود به‌ تاریخ‌نگاری‌ و تاریخ‌اندیشى‌ شهره‌ بود، اما با همه تأثیری‌ كه‌ در افزایش‌ توجه‌ به‌ تاریخ‌ در مصر سده‌های‌ 8 و 9ق‌/14 و 15م‌ داشت، اندیشه‌هایش‌ در روزگار خود او بازتاب‌ كافى‌ نیافت‌، و هیچ‌یك‌ از مورخان‌ حتى‌ شاگردانش‌ راه‌ او را در این‌ زمینه‌ ادامه‌ ندادند؛ لیكن‌ اندیشه‌های‌ بدیع‌ و عمیق‌ او در زمان‌ و مكانى‌ دیگر جلب‌ نظر كرد و از سده گذشته‌ (13ق‌/ 19م‌) نام‌، آثار و افكار او سخت‌ مطرح‌ شد و پژوهش‌های‌ بسیاری‌ را به‌ خود اختصاص‌ داد.<br /> == ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر==<br /> با مطرح‌ گشتن‌ مجدد ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر، شخصیت‌ او هم‌ مورد اظهار نظرهای‌ گوناگون‌ قرار گرفت‌. این‌ نظرها را كلاً مى‌توان‌ به‌ دو دسته مخالف‌ و موافق‌ تقسیم‌ كرد. انتقاد بزرگى‌ كه‌ بر ابن‌ خلدون‌ كرده‌اند، این‌ است‌ كه‌ وی‌ در دوره دوم‌ زندگانیش‌ مكرّراً موضع‌ سیاسى‌ خویش‌ را تغییر داده‌ است‌. زندگى‌نامه‌ای‌ كه‌ او از خود به‌ جا نهاده‌، حاكى‌ است‌ كه‌ چه‌ سان‌ با دگرگونى‌ اوضاع‌ او هم‌ به‌ آسانى‌ مخدوم‌ خود را عوض‌ مى‌كرد، یا از هم‌ پیمان‌ دیروز مى‌برید و با رقیبى‌ نیرومندتر هم‌دست‌ مى‌شد تا بر او بتازد، یا در توطئه‌های‌ پنهانى‌ دربارهای‌ مغرب‌ شركت‌ مى‌جست‌، یا اگر وضع‌ موطن‌ یا محل‌ خدمت‌ خود را مساعد نمى‌دید، به‌ جایى‌ دیگر رخت‌ برمى‌بست‌. این‌گونه‌ حركت‌ها موجب‌ شده‌ است‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ را فردی‌ فرصت‌طلب، جاه‌طلبى‌ بى‌اعتقاد به‌ اصول‌اخلاقى‌ و سیاست‌مدار متلونى‌ كه‌ میهن‌پرستى‌ را سخنى‌ بیهوده‌ مى‌دانست‌، بدانند. شاید این‌ همه‌ ناشى‌ از خصلت‌ خودپسندی‌ وی‌ باشد كه‌ برخى‌ آن‌ را در نگارش‌ «التعریف»‌ جلوه‌گر یافته‌اند. نصار بر آن‌ است‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ تحت‌ تأثیر محیط زندگیش‌ هیچ‌ پروای‌ آرمان‌گرایى‌ نداشته‌ و محرك‌ او در همه مراحل‌ حیات‌ فقط عامل‌ شخصى‌ بوده‌ است.<br /> <br /> در برابر این‌ گروه‌، دسته‌ای‌ دیگر از محققان‌ در عین‌ پذیرفتن‌ جاه‌طلبى‌، خودپسندی‌ و توطئه‌گری‌های‌ وی،‌ بعید مى‌دانند كه‌ این‌ رفتار برخاسته‌ از انگیزه‌هایى‌ شخصى‌ باشد. اینان‌ بر این‌ باورند كه‌ باید انگیزه‌های‌ اصلى‌ ماجراهای‌ زندگى‌ او را در جست‌وجوی‌ وی‌ برای‌ راه‌ نجاتى‌ برای‌ اسلام‌ از تباهى‌ دانست‌، هر چند خود در این‌ مورد بدین‌ نكته‌ تصریح‌ نكرده‌ است‌. توجیه‌كنندگان‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ از یك‌سو به‌ فقدان‌ مفهوم‌ وطن‌دوستى‌ در مغرب‌ سده 8ق‌/14م‌ متوسل‌ مى‌شوند و تصور مى‌كنند كه‌ در نظر ابن‌ خلدون‌ كشمكش‌ میان‌ مدعیان‌ قدرت‌ سیاسى‌ در مغرب‌ آن‌ روز جنبه تضاد فكری‌ و اعتقادی‌ نداشته‌ و منحصراً نتیجه تضاد منافع‌ و خودخواهی‌های‌ آنان‌ بوده‌ است‌ و از این‌ رو ابن‌ خلدون‌ كفایت‌ سیاسى‌ خود را در اختیار نیرویى‌ قرار مى‌داده‌ كه‌ سود بیشتری‌ از آن‌ عاید مى‌شده‌ است، و این‌ در حالى‌ است‌ كه‌ قراین‌ متعدد در زندگى‌ اجداد ابن‌ خلدون‌ و خود او حاكى‌ از دلبستگى‌ شدید آنان‌ به‌ مغرب‌ و وحدت‌ و نیرومندی‌ آن‌ است.<br /> <br /> از سوی‌ دیگر، تبرئه‌كنندگان‌ ابن‌ خلدون‌ مى‌گویند: خیانت‌ در آن‌ عصر به‌ مفهوم‌ امروزی‌ آن‌ نبوده‌ است‌. «اگر خیانتى‌ بود، در حیطه امور دینى‌ بود، نه‌ در حیطه سیاست‌، زیرا سپاهى‌ یا وزیر، خدمتگزار امیر یا خاندانى‌ بود، نه‌ خادم‌ ملت‌ و دولت‌».<br /> <br /> از مجموع‌ این‌ نظرها و از غور در تاریخ‌ عصر ابن‌ خلدون‌ مى‌توان‌ به‌ این‌ نتیجه‌ رسید كه‌ اولاً میراث‌ خانوادگى‌ ابن‌ خلدون‌ او را به‌ سوی‌ سیاست‌ مى‌كشاند، ثانیاً در عرصه سیاست‌ آن‌ روزگار، رفتاری‌ مانند رفتار ابن‌خلدون‌ رسمى‌رایج‌ بود و اختصاص‌ به‌ او نداشت‌؛ ثالثاً، و شاید مهم‌تر از همه آن‌چه‌ در توجیه‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ گفته‌ شده‌ است‌، این‌كه‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ در مقایسه‌ با حركت‌های‌ رجال‌ سیاسى‌ آن‌زمان‌ بسیار كمتر از آن‌چه‌ در وهله نخست‌ به‌ نظر مى‌رسد، قابل‌ سرزنش‌ است‌ و احتمالاً یكى‌ از علت‌های‌ این‌همه‌ اغماض‌ سلاطین‌ مغرب‌ در مورد گذشته او همان‌ سبكى‌ بار گناهان‌ سیاسى‌ او در سنجش‌ با مرسوم‌ زمان‌ بوده‌ است‌. گذشته‌ از اینها، آوازه ابن‌ خلدون‌ به‌ سبب‌ رفتار سیاسى‌ یا اخلاقى‌ او نیست‌ تا او را در این‌ زمینه‌ ارزیابى‌ كنیم‌. اشتهار او به‌ علت‌ بینش‌ تاریخى‌ عمیق‌، ابتكار شیوه‌ای‌ نو و یك‌ دانش‌ جدید (علم‌ العمران‌) برای‌ تمیز درستى‌ و نادرستى‌ خبرهای‌ تاریخى‌ و برخورد با تاریخ‌ به‌ مثابه یك‌ علم‌ است‌.<br /> <br /> ==جایگاه فرهنگی==<br /> ابن‌ خلدون‌ امروزه‌ در فرهنگ‌ جهانى‌ جایگاه‌ شایسته‌ای‌ دارد. او نه‌تنها نسبت‌ به‌ زمان‌ خود استثنایى‌ جلوه‌ مى‌كند، كه‌ با انسان‌ متفكر زمان‌ ما هم‌ سخنان‌ بسیار دارد، نه‌ از آن‌ رو كه‌ بتوان‌ نظریات‌ او را در مورد جامعه معاصر به‌ كار برد، بلكه‌ از آن‌ جهت‌ كه‌ تحلیل‌های‌ او برای‌ فهم‌ زمینه تاریخى‌ این‌ جامعه‌ سودمند است. او تفكر تاریخى‌ را به‌ مرحله‌ای‌ نو رساند و تاریخ‌ را از صورت‌ واقعه‌نویسى‌ پیشین‌ به‌ شكل‌ نوین‌ علمى‌ و قابل‌ تعقل‌ درآورد. شیوه تحلیل‌ استدلالى‌ پویای‌ او ارزشى‌ پایدار دارد و در پرتو نظریات‌ او، بسیاری‌ از تحولات‌ تاریخ‌ گذشته جوامع‌ اسلامى‌ و مبانى‌ تاریخى‌ ساختار كنونى‌ آنها را مى‌توان‌ روشن‌تر دریافت‌.<br /> ==آثار و اندیشه‌های‌ ابن‌ خلدون‌== <br /> آثار ابن‌ خلدون‌ را از لحاظ اهمیت‌ محتوا و از حیث‌ زمان‌ نگارش‌ و منابع‌ اطلاع‌ بر آنها مى‌توان‌ به‌ دو دسته‌ تقسیم‌ كرد:<br /> ===الف===<br /> آثاری‌ كه‌ در دوره جوانى‌ و در كشاكش‌ فعالیت‌های‌ سیاسى‌ در دربارهای‌ مغرب‌ نوشته‌ است‌ و تنها گواه‌ معاصر كه‌ از آنها نام‌ برده‌، ابن‌ خطیب‌ دوست‌ اوست‌ كه‌ تألیف‌ الإحاطة را در 765ق‌/1364م‌ به‌ پایان‌ برده‌ است‌. این‌ آثار عبارتند از: <br /> خلاصه‌ای‌ در منطق؛ رساله‌ای‌ در حساب‌؛ شرح‌ قصیدة البردة؛ شرح‌ الرّجز ابن‌ خطیب‌ در اصول‌ فقه؛، تلخیص‌ چند اثر از ابن‌ رشد و تلخیص‌ المحصّل‌ فخر رازی‌ با عنوان‌ لباب‌المحصل‌ في‌ أصول‌الدین‌. <br /> ابن‌ خطیب‌ در ضمن‌ بیان‌ این‌ آثار، نثرنویسى‌ ابن‌ خلدون‌ را از حیث‌ شیوه‌ و محتوا ستوده‌ است‌. هر چند ابن‌ خلدون‌ در زندگى‌نامه خود از این‌ آثار نام‌ نبرده‌، اما نام‌ آنها در فهرست‌های‌ كتاب‌شناسى‌ اسلامى‌ ادوار بعد آمده‌ و یك‌ اثر دیگر نیز با عنوان‌ شرح‌ قصیدة ابن‌ عبدون‌ بر آنها افزوده‌ شده‌ است‌، ولى‌ هیچ‌یك‌ از آثار مذكور جز لباب‌المحصّل‌ به‌ جای‌ نمانده‌ است‌. این‌ اثر در 1952م‌ به‌ كوشش‌ ل‌. روبیو در تطوان‌ (مراكش‌) چاپ‌ شده‌ است‌. ابن‌ خلدون‌ لباب‌ را به‌ اشاره آبلى‌، استاد مورد ستایش‌ خود، فراهم‌ آورده‌ است‌. توجه‌ ابن‌ خلدون‌ به‌ این‌ اثر نشان‌دهنده خصایل‌ اخلاقى‌ و فكری‌ بسیاری‌ است‌ كه‌ او هیچ‌گاه‌ یك‌سره‌ از آن‌ نگسست‌. <br /> <br /> دیگر نوشته‌های‌ یادشده ابن‌ خلدون‌ هم‌ ظاهراً همان‌ یادداشت‌های‌ دوران‌ تحصیل‌ یا جزوه‌های‌ تدریس‌ اوست‌ و شاید به‌ همین‌ دلیل‌ بوده‌ كه‌ از ذكر آنها در زندگى‌نامه خود چشم‌ پوشیده‌ است‌. برخى‌ گفته‌اند شاید علت‌ عدم‌ ذكر نام‌ این‌ آثار در «التعریف»‌ آن‌ بوده‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ آنها را دارای‌ اهمیت‌ و مایه مباهات‌ نمى‌دانسته‌ و به‌ بزرگى‌، تقدیم‌ نكرده‌ بوده‌ است‌. در شروح‌ او بر قصیدة البردة یا قصیدة ابن‌ عبدون‌ و الرجز ابن‌ خطیب‌ به‌ نظر نمى‌رسد كه‌ مطلب‌ نو و قابل‌ توجهى‌ یافت‌ شود. رساله او در حساب‌ هم‌ احتمالاً مشتمل‌ بر آن‌ مقدار از اطلاعات‌ بوده‌ كه‌ هر فقیهى‌ بدان‌ نیاز داشته‌ و ظاهراً خلاصه‌ای‌ از یك‌ رساله ابن‌ البناءِ مراكشى‌ یا مؤلفى‌ دیگر بوده‌ است‌.<br /> رساله منطق‌ او نیز مى‌بایست‌ تلخیص‌ كتابى‌ در منطق‌ بوده‌ باشد، اما دانسته‌ نیست‌ كه‌ این‌ خلاصه‌ را بر اساس‌ نوشته كدام‌ مؤلف‌ تدوین‌ كرده‌ بوده‌ است‌. از آن‌جا كه‌ وی‌ برخى‌ از نوشته‌های‌ ابن‌ رشد را تلخیص‌ كرده‌، شاید بتوان‌ گفت‌ كه‌ این‌ رساله‌ هم‌ خلاصه‌ای‌ از یك‌ اثر این‌ فیلسوف‌ مغربى‌ بوده‌ است‌، ولى‌ از بررسى‌ نوشته‌های‌ ابن‌ خلدون‌ برمى‌آید كه‌ تأثیر ابن‌ رشد بر اندیشه وی‌ ناچیز است‌. از این‌ رو باید گفت‌: خلاصه‌های‌ ابن‌ خلدون‌ از آثار ابن‌ رشد، بیشتر ارزشى‌ محدود و آموزشى‌ داشته‌اند تا ارزش‌ فلسفى‌ خاص‌، و به‌ احتمال‌ قوی‌ صرفاً اقتباساتى‌ از خلاصه‌ها و شرح‌های‌ ابن‌ رشد بر ارغنون‌، طبیعت‌ و ماوراءالطبیعه ارسطو بوده‌اند.<br /> <br /> اثر دیگری‌ به‌ نام‌ شفاءالسائل‌ لتهذیب‌المسائل‌ به‌ ابن‌ خلدون‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ كه‌ نه‌ در نوشته ابن‌ خطیب‌ از آن‌ یاد شده‌ است‌ و نه‌ در زندگى‌نامه خود مؤلف‌. این‌ كتاب‌ تنها در نوشته‌های‌ متأخّر جزو آثار ابن‌ خلدون‌ به‌ شمار آمده‌ است‌. طنجى‌، در مقدمه شفاء السائل‌، «یه‌ - یز»، نظرات‌ ابن‌ خلدون‌ را درباره دگرگونی‌های‌ تصوف‌ در مغرب‌ و نیز داوری‌ تند او پیرامون‌ این‌ جریان‌ فكری‌ و عملى‌ بازگو مى‌كند. این‌ اثر به‌ دنبال‌ مشاجره‌ای‌ سخت‌ كه‌ در پایان‌ نیمه دوم‌ سده 8ق‌/14م‌ میان‌ متصوفه اندلس‌ درگرفت‌، نوشته‌ شده‌ است‌. بحث‌ بر سر آن‌ بود كه‌ آیا نوشته‌های‌ صوفیه‌ و به‌ كار بستن‌ سخنان‌ ایشان‌ برای‌ وصول‌ به‌ معرفت‌ كافى‌ است‌ یا مرید در سیر و سلوك‌ برای‌ وصول،‌ نیازمند به‌ پیر و مراد است‌؟ ابواسحاق‌ ابراهیم‌ شاطبى‌ (د 790ق‌/1388م‌) در موضوع‌ این‌ مناقشه‌ از دانشمندان‌ فاس‌ فتوا خواست‌. ابن‌ خلدون‌، بى‌آن‌كه‌ از او خواسته‌ شود، پاسخ‌ خود را در كتاب‌ شفاءالسائل‌ تدوین‌ كرد. بررسى‌ تاریخى‌ ابن‌ خلدون‌ درباره این‌ مسأله،‌ كتاب‌ را به‌ صورت‌ مرجعى‌ برای‌ تحقیق‌ در تصوف‌ مغرب‌ درآورده‌ است‌. اقتباس‌ از إحیاء علوم‌الدین‌ غزالى‌ در این‌ كتاب‌ آشكار است‌.<br /> <br /> داوری‌ نهایى‌ ابن‌ خلدون‌ در مورد تصوف‌ با نظر علمای‌ گذشته‌ و معاصر وی‌ هماهنگ‌ است‌، اما در مقایسه‌ با نظری‌ كه‌ او خود در این‌ باره‌ در مقدمه، باز گفته‌ است‌ متناقض‌ است‌. به‌ همین‌ دلیل‌ است‌ كه‌ برخى‌ این‌ اثر را از آن‌ ابن‌ خلدون‌ ندانسته‌اند، اما طنجى‌ اختلاف‌ میان‌ نظرات‌ مندرج‌ در این‌ اثر را با نظرهای‌ مقدمه‌، معلول‌ گذشت‌ زمان‌ مى‌داند و معتقد است‌ كه‌ شفاءالسائل‌ در مغرب‌ و بین‌ سال‌های‌ 774 و 776ق‌/1372-1374م‌ نوشته‌ شده‌ است‌. طنجى‌ این‌ كتاب‌ را در 1957م‌ در استانبول‌ به‌ چاپ‌ رسانیده‌ و فتوای‌ كوتاه‌ و قاطع‌ ابن‌ خلدون‌ را در مورد تصوف‌، با نقل‌ از تنبیه‌الغبي‌ برهان‌الدین‌ ابراهیم‌ البقاعى‌ (د 885ق‌/ 1480م‌) و الرّدّ المتین‌ عبدالغنى‌ النابلسى‌ (د 1143ق‌/1731م‌) به‌ آن‌ ضمیمه‌ كرده‌ است. ابن‌ خلدون‌ در این‌ فتوا، متصوفه‌ را دو دسته‌ مى‌داند: پیروان‌ طریقه سنت‌ و پیروان‌ طریقه بدعت‌آمیز متأخّر. او كسانى‌ چون‌ ابن‌ عربى‌ و ابن‌ سبعین‌ و ابن‌ برجان‌ (د 536ق‌/1142م‌) را از دسته اخیر و آثارشان‌ را سوزاندنى‌ مى‌داند. در هر حال‌، این‌ اثر از نوشته‌های‌ كم‌ اهمیت‌ ابن‌ خلدون‌ به‌ شمار آمده‌ كه‌ در آن‌ برخى‌ از عقاید مذهبى‌ او و احیاناً بعضى‌ مطالب‌ كه‌ پاره‌ای‌ از مسائل‌ مقدمه‌ را توضیح‌ مى‌دهد و نیز فتوای‌ او پیرامون‌ تصوف‌ غیرسنتى‌ متأخر آمده‌ است‌<br /> <br /> ===ب‌=== <br /> آثاری‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از دست‌ شستن‌ از سیاست‌ نوشته‌ و به‌ لحاظ اهمیتشان‌ در زندگى‌نامه خود از آنها یاد كرده‌ است‌؛ و اساساً ابن‌ خلدون‌ به‌ واسطه نگارش‌ آنها پرآوازه‌ گشته‌ است‌. با توجه‌ به‌ رابطه درونى‌ و موضوعى‌ این‌ آثار و پیوستگى‌ طرحى‌ كه‌ آنها را پدید آورده‌ است‌، باید آنها را در كنار هم‌ مورد بحث‌ قرار داد. این‌ آثار عبارتند از كتاب‌ «العبر» و «التعریف‌».<br /> ابن‌ خلدون‌ اثر نخستین‌ را كتاب‌ «العبر و دیوان‌المبتدإ و الخبر في‌ أیام‌العرب‌ و العجم‌ و البربر و من‌ عاصرهم‌ من‌ ذوي‌السلطان‌ الأكبر» نامیده‌ است‌ یعنى‌ آن‌ را «تاریخ‌ نوع‌ بشر به‌ طور جامع‌ و كامل‌» معرفى‌ مى‌كند. ابن‌ خلدون‌ در فراغت‌ كامل‌ از اشتغالات‌ سیاسى‌ و در عزلت‌ قلعه ابن‌ سلامه‌ آغاز به‌ تألیف‌ این‌ تاریخ‌ كرد. او با تألیف‌ این‌ اثر مى‌خواست‌ پاسخى‌ برای‌ چراهای‌ بسیاری‌ كه‌ تجربه روزمره‌ و مشهوداتش‌ پیش‌ مى‌آورد، بیابد و اثری‌ بیافریند كه‌ به‌ منزله اصل‌ و مرجعى‌ باشد برای‌ مورخان‌ آینده‌ تا از آن‌ به‌ عنوان‌ نمونه‌ و سرمشق‌ خویش‌ بهره‌ گیرند.<br /> ابن‌ خلدون‌ در ضمن‌ گزارش‌ تاریخ‌ مغرب‌ در گذشته نزدیك‌ به‌ زمان‌ خود، جز نقل‌ از منابع‌ مكتوب‌، روایات‌ بسیاری‌ از استادش‌ آبلى‌ مى‌آورد. نكته اخیر را با توجه‌ به‌ فاصله زمانى‌ میان‌ دوره شاگردی‌ ابن‌ خلدون‌ نزد آبلى‌ و عزلت‌ در قلعه ابن‌ سلامه‌ (بیش‌ از 20 سال‌) شاید بتوان‌ به‌ عنوان‌ یكى‌ از مراحل‌ اوّلیه تكوین‌ اندیشه تاریخى‌ یا التفات‌ به‌ تاریخ‌ در ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ تلقى‌ كرد. وانگهى‌، هر چند تاریخ‌ غیردینى‌ در هیچ‌ مدرسه‌ای‌ در قلمرو اسلامى‌ عرضه‌ نمى‌شد و تاریخ‌ در میان‌ مسلمانان‌ نیز چون‌ جوامع‌ یونانى‌ و لاتینى‌ جنبه واقعه‌نگاری‌ و داستان‌سرایى‌ داشته‌ است‌، اما كثرت‌ نوشته‌های‌ تاریخى‌ مسلمانان‌ در سده‌های‌ میانى‌ مؤید آن‌ است‌ كه‌ در آن‌ اعصار، دنیای‌ اسلامى‌ بسى‌ بیش‌ از مناطق‌ دیگر مستعد پرورش‌ فكر تاریخى‌ بوده‌ است و پیش‌ از ابن‌ خلدون‌ در شمال‌ غرب‌ افریقا اندیشه‌هایى‌ شبیه‌ افكار وی‌ به‌ شكلى‌ ابتدایى‌ مطرح‌ بوده‌ است‌. در وهله نخست‌، گذشته مغرب‌ بود كه‌ ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ را به‌ خود مى‌كشید تا حال‌ را در پرتو آن‌ دریابد. بررسى‌ گذشته‌، خود مشكلاتى‌ پیش‌ مى‌آورد كه‌ جز با تعمق‌ در پدیده‌ها و تحولات‌ معاصر، راه‌بردن‌ به‌ حل‌ آن‌ میسر نبود.<br /> توجه‌ به‌ تاریخ‌، به‌ عنوان‌ وسیله‌ای‌ برای‌ حل‌ مشكل‌ زمان‌ حال‌، آن‌ را معنى‌دارتر از تاریخ‌ سنتى‌ مى‌كند و اشكال‌های‌ تاریخ‌ نگاری‌ سنتى‌ و اخبار تاریخى‌ را پیش‌ مى‌كشد كه‌ مستلزم‌ پیدا كردن‌ معیار و محكى‌ برای‌ تشخیص‌ صحیح‌ و سقیم‌ و غث‌ و سمین‌ آن‌ است‌. بر این‌ اساس‌، پیش‌ از پرداختن‌ به‌ علم‌ تاریخ‌ باید مبانى‌ آن‌ را مطرح‌ كرد. این‌ استدلال‌ ذهنى‌، موجب‌ تركیب‌ و فصل‌بندی‌ «شگفت‌» و بى‌سابقه تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ شده‌ است‌. او تألیف‌ خود را بر یك‌ مقدمه‌ (در معنای‌ عام‌ آن‌، پیش‌ گفتار) و 3 كتاب‌ قرار داده‌ است‌: مقدمه‌، در فضیلت‌ دانش‌ تاریخ‌ و تحقیق‌ روش‌های‌ آن‌ و اشاره‌ به‌ اغلاط مورخان‌؛ كتاب‌ نخست‌، در اجتماع‌ و تمدن‌ و یادكردن‌ عوارض‌ ذاتى‌ آن‌...؛ كتاب‌ دوم‌، در اخبار عرب‌ و قبیله‌ها و دولت‌های‌ آن‌... و برخى‌ از ملت‌ها و دولت‌های‌ مشهور كه‌ با ایشان‌ هم‌زمان‌ بوده‌اند...؛ كتاب‌ سوم‌، در اخبار بربر... و كشورها و دولت‌هایى‌ كه‌ آن‌ قوم‌ به‌ویژه‌ در دیار مغرب‌ تشكیل‌ داده‌اند. مقدمه‌ و كتاب‌ نخست‌ همان‌ است‌ كه‌ اصطلاحاً به‌ مقدمه ابن‌ خلدون‌ معروف‌ شده‌ و تقریباً یك‌ هفتم‌ كل‌ اثر تاریخى‌ او را دربرمى‌گیرد (ج‌ 1 از چاپ‌ 7 جلدی‌ تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌).<br /> ابن‌ خلدون‌ نخستین‌ نسخه تنقیح‌ شده‌ اثرش‌ را از قلعه ابن‌ سلامه‌ برای‌ سلطان‌ تونس‌ ابوالعباس‌ حفصى‌ ارسال‌ و به‌ او اهدا كرد. <br /> <br /> «التعریف‌» نه‌تنها از لحاظ آگاهى‌ به‌ وقایع‌ تاریخى‌ و اسناد مندرج‌ در آن‌، برای‌ تاریخ‌ سیاسى‌ و فكری‌ و ادبى‌ روزگار ابن‌ خلدون‌ اهمیت‌ دارد، بلكه‌ مطمئن‌ترین‌ وسیله‌ برای‌ یافتن‌ و تعقیب‌ مسیر اندیشه او در تألیف‌ مقدمه‌ است‌ و نصار در قسمتى‌ از تحقیق‌ خود به‌ این‌ كوشش‌ برخاسته‌ است. التعریف‌ از آغاز، جزئى‌ از تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ بوده‌ و تنها نامش‌ آن‌ را از دیگر بخش‌ها جدا مى‌كرده‌ است‌. در بعضى‌ نسخه‌های‌ این‌ اثر، كه‌ بعدها پرداخته‌ شده‌، عنوان‌ «رحلة» پسندیده‌تر نموده‌ و آن‌ را رحلة ابن‌ خلدون‌ نامیده‌اند. این‌ دوگانگى‌ عنوان‌ یك‌ اثر، بعدها عده‌ای‌ چون‌ بروكلمان‌ را به‌ متعدد و متفاوت‌ انگاشتن‌ آثار ابن‌ خلدون‌ در این‌ مورد كشاند، در حالى‌ كه‌ موضوع‌ این‌ عنوان‌ها یكى‌ بیش‌ نبوده‌ است‌.&lt;ref&gt; رحیم‌لو، یوسف‌، ج3، ص444-458&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> رحیم‌لو، یوسف‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[لباب المحصل في أصول‌الدين]]<br /> <br /> [[تاریخ العلامة ابن خلدون]] <br /> <br /> [[تاريخ ابن خلدون]] <br /> <br /> [[العبر: تاریخ ابن خلدون]] <br /> <br /> [[رحلة ابن خلدون]] <br /> <br /> [[مقدمه ابن خلدون]] <br /> <br /> [[شفاء السائل و تهذيب المسائل]]<br /> <br /> <br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=750233 2024-08-29T14:55:30Z

<p>Mhosseini: /* ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌<br /> | نام‌های دیگر = <br /> | لقب = ولى‌الدین<br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد<br /> | ولادت = 732ق<br /> | محل تولد = شهر تونس‌ (از سرزمین‌ افریقیه‌)<br /> | کشور تولد = <br /> | محل زندگی = <br /> | رحلت = 808ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = مزار صوفیان‌ در بیرون‌ باب‌ النصر قاهره‌<br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = مالکی<br /> | پیشه = <br /> | منصب = قضاوت<br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سلیمان‌ سطّى‌، ابومحمد بن‌ عبدالمهیمن‌ حضرمى‌، ابوالعباس‌ احمد زواوی‌<br /> | مشایخ = <br /> | معاصرین = باعونى‌<br /> | شاگردان = مقریزی‌، ابن‌ عماد اقفهسى‌، ابن‌ حجر عسقلانى‌<br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = العبر، التعریف‌<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE01863AUTHORCODE<br /> }}<br /> '''ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌''' (اول‌ رمضان‌ 732- 808ق‌/27 مه 1332-1406)، ملقب‌ به‌ '''ولى‌الدین'''، جامعه‌شناس‌، سیاست‌مدار، متفكر، مورخ‌ و قاضى‌ مالكى‌ مذهب‌. <br /> <br /> عبدالرحمان‌ در شهر تونس‌ (از سرزمین‌ افریقیه‌) چشم‌ به‌ جهان‌ گشود. او برخى‌ از مقدمات‌ را پیش‌ پدر آموخت‌ و برای‌ فراگیری‌ علوم‌ سنتى‌ نزد استادان‌ تونسى‌ به‌ شاگردی‌ نشست‌. او قرائت‌های‌ مختلف‌ قرآن‌ و نیز نحو و حدیث‌ و فقه‌ مالكى‌ را بیاموخت‌ و چندی‌ به‌ حفظ شعر پرداخت‌. وی‌ 16 ساله‌ بود كه‌ یك‌ حادثه سیاسى‌ بزرگ‌ در زادگاهش‌ روی‌ داد و در تربیت‌ علمى‌ او اثری‌ عمیق‌ نهاد. در 748ق‌/1347م‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ مرینى‌ (732- 749ق‌/ 1331- 1348م‌) سلطان‌ مغرب‌ اقصى‌، با استفاده‌ از ناتوانى‌ و كشمكش‌های‌ درونى‌ سلاطین‌ مغرب‌، برای‌ دو سال‌ مغرب‌ ادنى‌ را به‌ زیر فرمان‌ خود درآورد، و ابن‌ خلدون‌ به‌ سبب‌ پایگاه‌ اجتماعى‌ خانواده‌اش‌ و آمادگى‌ علمى‌ توانست‌ از دانشمندان‌ برجسته‌ای‌ كه‌ سلطان‌ مغرب‌ در دربار خود گرد آورده‌ بود، نیك‌ بهره‌ برگیرد. وی‌ در زندگى‌نامه خود از این‌ رویداد به‌ عنوان‌ یكى‌ از حوادث‌ فراموش‌ ناشدنى‌ یاد كرده‌ است‌. آشنایى‌ او با یكى‌ از همین‌ دانشمندان‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ آبلى‌ (د 757ق‌/1356م‌) در پرورش‌ اندیشه‌ و توجه‌ او به‌ فلسفه‌ و منطق‌، تأثیری‌ ژرف‌ نهاد. در همین‌ زمان‌ طاعون‌ مرگباری‌ كه‌ در آسیا شیوع‌ یافته‌ بود، در 749ق‌ مغرب‌ را نیز فراگرفت‌ و از جمله‌ پدر و مادر و بسیاری‌ از استادان‌ ابن‌ خلدون‌ را روانه دیار نیستى‌ كرد. بازتاب‌ این‌ فاجعه‌ در زندگى‌نامه ابن‌ خلدون‌ از آن‌ رو كم‌رنگ‌ است‌ كه‌ وی‌ پیش‌تر در مقدمه، به‌ اندازه كافى‌ از آن‌ سخن‌ گفته‌ و آن‌ را عامل‌ مهمى‌ در جهت‌ انحطاط جوامع‌ بشری‌ دانسته‌ است‌.<br /> <br /> دوره سوم‌ زندگى‌ ابن‌ خلدون‌ هنگامی آغاز مى‌شود كه‌ دوره دوری‌ از كارهای‌ سیاسى‌ و پرداختن‌ به‌ كار تحقیق‌ و تألیف‌ و تعلیم‌ است‌. ابن‌ خلدون‌ مدت‌ 4 سال‌ (776-780ق‌/1374- 1378م‌) در قلعه ابن‌ سلامه‌ یا قلعه تاوغزوت، در ایالت‌ وهران الجزایر در 6 كیلومتری‌ جنوب‌ غربى‌ شهر فرنده، به‌ دور از جنجال‌های‌ سیاسى‌ و توطئه‌های‌ درباری‌ به‌ تألیف‌ كتاب‌ تاریخ‌ العبر دست‌ زد و مقدمه آن‌ را به‌ شكلى‌ نوآیین‌ پرداخت‌. مى‌توان‌ گفت‌ كه‌ تا این‌ هنگام،‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از گذشت‌ 43 سال‌ از عمر خویش‌ با كسان‌ و مسائل‌ گوناگون‌ بسیاری‌ آشنا شده‌ بود كه‌ در دوره اخیر عزلتش‌ با تأمل‌ در آنها توانست‌ مطالب‌ مقدمه‌ و بخش‌هایى‌ از تاریخ‌ مغرب‌ را فراهم‌ آورد. ابن‌ خلدون‌ پس‌ از آن‌كه‌ بخشى‌ از اثر خود را از حافظه‌ نوشت‌، برای‌ تكمیل‌ و تصحیح‌ آن‌ نیازمند به‌ كتاب‌هایى‌ شد كه‌ تنها در شهرها به‌ دست‌ مى‌آمد. بنابراین‌، پس‌ از بهبود از یك‌ بیماری‌ برای‌ سفر از سلطان‌ ابوالعباس‌ حفصى‌ (772-796ق‌/ 1370-1394م‌) اجازه‌ و امان‌ گرفت‌ و قلعه ابن‌ سلامه‌ را به‌ سوی‌ تونس‌ ترك‌ گفت‌.<br /> <br /> وی‌ در شعبان‌ سال‌ 780ق‌/1378م‌ به‌ تونس‌ وارد شد و سلطان‌ او را به‌ خود نزدیك‌ گرداند، و طالبان‌ دانش‌ از هر سو به‌ او روی‌ آوردند. به‌ همین‌ سبب‌ برخى‌ از حاسدان‌ همچون‌ ابن‌ عرفه‌ امام‌ جماعت‌ تونس‌ و مفتى‌ آن‌جا، بدگویى‌ از ابن‌ خلدون‌ را آغاز كردند، اما سلطان‌ به‌ این‌ سخنان‌ غرض‌آلود توجهى‌ نكرد و از باب‌ دانش‌دوستى‌ ابن‌ خلدون‌ را به‌ ادامه تألیف‌ تاریخ‌ تشویق‌ مى‌كرد، تا آن‌كه‌ تاریخ‌ بربر و زناته‌ و امویان‌ و عباسیان‌ و پیش‌ از اسلام‌ را تا آن‌جا كه‌ توانست‌ نوشت‌ و نسخه‌ای‌ ترتیب‌ داد و آن‌ را به‌ خزانه سلطان‌ (كتابخانه سلطنتى‌) تقدیم‌ كرد و به‌ همین‌ مناسبت‌ قصیده‌ای‌ بلند در ستایش‌ سلطان‌ و سیرت‌ و فتوحات‌ او سرود تا خود را از گزند بدگویان‌ در امان‌ دارد، اما بدگویى‌ نزدیكان‌ سلطان‌ و فتنه‌انگیزی‌های‌ ابن‌ عرفه،‌ سلطان‌ را چندان‌ از او بیمناك‌ ساخت‌ كه‌ چون‌ مى‌خواست‌ سفر كند، او را با خود همراه‌ مى‌برد. چون‌ 4 سال‌ از اقامت‌ ابن‌ خلدون‌ در تونس‌ گذشت‌، سلطان‌ به‌ اندیشه سفر زاب‌ افتاد و وی‌ از ترس‌ تكرار داستان‌ سفر پیشین‌ از سلطان‌ اجازه‌ خواست‌ تا به‌ سفر حج‌ روانه‌ شود و بدین‌سان‌ در نیمه شعبان‌ 784/24 اكتبر 1382 با كشتى‌ به‌ بندر اسكندریه‌ رهسپار شد.<br /> <br /> آخرین‌ مرحله زندگى‌ ابن‌ خلدون‌ با این‌ سفر آغاز شد. او پس‌ از 40 شبانه‌روز سفر دریا در عید فطر 874ق‌/8 دسامبر 1382م‌ به‌ بندر اسكندریه‌ رسید. وی‌ از این‌ هنگام‌ تا پایان‌ عمر، نزدیك‌ به‌ یك‌ربع‌قرن‌، در مصر ماند و دیگر به‌ وطنش‌ بازنگشت‌. نه‌ تنها تجربه‌های‌ شخصى‌ او، كه‌ سرنوشت‌ غم‌انگیز دوستش‌ ابن‌خطیب‌ (ه م‌) و نیز كشته‌ شدن‌ بردارش‌ یحیى‌ در یكى‌ از شب‌های‌ رمضان‌ 780ق‌ در تلمسان‌ به‌ توطئه ابوتاشفین‌ پسر سلطان‌ ابوحمو او را نسبت‌ به‌ بیهودگى‌ كوشش‌ در عرصه سیاست‌ هشیارتر كرده‌ بود. سفر مصر گویای‌ عزم‌ راستین‌ او در كناره‌گیری‌ از سیاست‌ بود.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ 10 روز پس‌ از جلوس‌ الملك‌ الظاهر سیف‌الدین‌ برقوق‌ (784-791ق‌) از ممالیك‌ برجى‌ مصر، به‌ اسكندریه‌ رسید و چون‌ از سفر حج‌ بازماند. در اول‌ ذیقعده‌ به‌ قاهره‌ رفت‌ و شكوه‌ شگفت‌انگیز این‌ شهر را كه‌ پیش‌تر شنیده‌ بود، به‌ چشم‌ دید. چون‌ آوازه ابن‌ خلدون‌ پیش‌ از خود او به‌ قاهره‌ رسیده‌ بود و طالبان‌ علم‌، خواستار درس‌ وی‌ بودند، در جامع‌ الأزهر به‌ تدریس‌ پرداخت‌. پس‌ از آن‌ با سلطان‌ ملاقات‌ كرد و از او برای‌ رهایى‌ خانواده‌اش‌ كه‌ به‌ صورت‌ گروگان‌ در تونس‌ مانده‌ بودند، یاری‌ خواست‌. بدین‌سان‌ دیده‌ مى‌شود كه‌ ابن‌ خلدون‌ اگر چه‌ خود را از سیاست‌ دور مى‌داشت‌، اما ارتباط خود را از دربارها و سلاطین‌ نبریده‌ بود. در واقع‌، موقعیت‌ اجتماعى‌ و پایگاه‌ علمى‌ او این‌ پیوند را ضروری‌ مى‌ساخت‌.<br /> <br /> در قاهره‌ سلطان‌ دو وظیفه‌ بر عهده او نهاد: یكى‌ تدریس‌ در مدرسه قمحیه‌، از موقوفات‌ صلاح‌الدین‌ ایوبى‌ (532 - 589ق‌/1138-1193م‌)، به‌ جای‌ یكى‌ از مدرسان‌ تازه‌ درگذشته آن‌جا، و دیگر، منصب‌ قضای‌ مالكیان‌ مصر به‌ جای‌ جمال‌الدین‌ عبدالرحمان‌ قاضى‌ پیشین‌ مالكى‌ كه‌ مورد سخط سلطان‌ قرار گرفته‌ بود. او پس‌ از دریافت‌ خلعت‌ سلطانى‌ در مدرسه صالحیه‌ بر مسند قضا نشست‌، اما چون‌ بر آن‌ شد تا با فساد و سودپرستى‌ رایج‌ در كار قضا به‌ مبارزه‌ای‌ جدی‌ برخیزد، مخالفان‌ از هر سو بر ضد او برخاستند و مناسباتش‌ با بزرگان‌ دولت‌ تیره‌ شد. در این‌ میان‌ همسر و فرزندانش‌ كه‌ با كشتى‌ عازم‌ اسكندریه‌ بودند، گرفتار طوفان‌ دریا شدند و همگى‌ جان‌ سپردند.<br /> این‌ مصیبت‌، ابن‌ خلدون‌ را دل‌شكسته‌ و به‌ ترك‌ منصب‌ مصمم‌ كرد و سلطان‌ نیز درخواست‌ او را برآورد و مسند قضا را به‌ متصدی‌ پیشین‌ آن‌ باز گرداند، و بدین‌سان‌، ابن‌ خلدون‌ بهترین‌ پناه‌ را در تدریس‌ و مطالعه‌ و تألیف‌ و عبادت‌ بازیافت‌. گذشته‌ از مدرسه قمحیه‌، ابن‌ خلدون‌ در مدرسه نوبنیاد ظاهریه‌ نیز به‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ گماشته‌ شد، اما پس‌ از چندی‌ به‌ علت‌ اقدامات‌ مخالفانش‌ از این‌ سمت‌ بركنار شد.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ پس‌ از 3 سال‌ اقامت‌ در مصر قصد سفر حج‌ كرد. در نیمه رمضان‌ 789 قاهره‌ را ترك‌ گفت‌ و پس‌ از گزاردن‌ حج‌، در جمادی‌الأولی‌ سال‌ بعد به‌ آن‌جا بازگشت‌ و به‌ حضور سلطان‌ رسید و اجازه‌ یافت‌ كه‌ به‌ جبران‌ مسند تدریس‌ كه‌ در مدرسه ظاهریه‌ از دست‌ داده‌ بود، در محرم‌ 791 در مدرسه صلغتمش‌ (یا صرغتمش‌) به‌ تدریس‌ حدیث‌ پردازد. همچنین‌ سلطان‌ در همان‌ سال‌ او را به‌ تولیت‌ خانقاه‌ بیبرس‌ گماشت‌، ولى‌ پس‌ از یك‌ سال‌ یا بیشتر به‌ سبب‌ همراهى‌ با فقهای‌ دیگر در صدور جواز قتال‌ با سلطان‌ (الملك‌ الظاهر) كه‌ بر اثر توطئه بعضى‌ امرا از سلطلنت‌ بركنار شده‌ بود، از آن‌ مقام‌ عزل‌ شد، اما ابن‌ خلدون‌ با سرودن‌ ابیاتى‌ در مدح‌ سلطان‌ توانست‌ دیگر بار او را بر سر مهر آورد. به‌ نظر مى‌رسد وی‌ از این‌ دوره بركناری‌ كه‌ تا سال‌ 797 یا 799ق‌ ادامه‌ یافت‌، برای‌ بازنگری‌ در مقدمه‌ و تكمیل‌ تاریخ‌ و نگارش‌ زندگى‌نامه خود استفاده‌ كرده‌ باشد.<br /> <br /> در نیمه رمضان‌ 801 سلطان‌ او را به‌ جای‌ قاضى‌القضاة در گذشته مالكى‌ مذهب‌، ناصرالدین‌ بن‌ التنسى‌، برگماشت‌ و سلطان‌ خود در نیمه شوال‌ همان‌ سال‌ درگذشت‌ و پسرش‌ ناصرالدین‌ فرج‌ معروف‌ به‌ الناصر بر جای‌ او نشست‌. رقابت‌ فقیه‌ مالكى‌ نورالدین‌ بن‌ الخلّال‌ بر سر منصب‌ قاضى‌القضاتى‌ مالكیان‌ و بذل‌ مال‌ در این‌ راه‌ به‌ عزل‌ ابن‌ خلدون‌ از این‌ سمت‌ (نیمه محرم‌ 803) انجامید و او بار دیگر به‌ تدریس‌ و تألیف‌ سرگرم‌ شد.<br /> ==وفات==<br /> وی‌ چند روز پس‌ از بازگشت‌ به‌ مصر برای‌ سومین‌ بار به‌ قاضى‌القضاتى‌ مالكیان‌ منصوب‌ شد، اما بر اثر سعایت‌ عده‌ای‌ از آن‌ سمت‌ بركنار شد و جمال‌الدین‌ البساطى‌ جای‌ او را گرفت‌، او 3 بار دیگر به‌ این‌ سمت‌ گمارده‌ شد و سرانجام‌ در هنگامى‌ كه‌ عهده‌دار منصب‌ قضای‌ مالكیان‌ مصر بود، در روز چهارشنبه‌ 4 روز مانده‌ به‌ پایان‌ رمضان‌ (25 یا 26 رمضان‌) 808ق‌/16 یا 17مارس‌ 1406م‌، در 78 سالگى‌ درگذشت‌ و در مزار صوفیان‌ در بیرون‌ باب‌ النصر قاهره‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد. ابراهیم‌ بن‌ احمد باعونى‌ (777-870ق‌/1376- 1465م‌) وفات‌ او را در 807ق‌ یاد كرده‌، اما این‌ تاریخ‌ دقیق‌ نیست‌.<br /> ==اساتید==<br /> ابن‌ خلدون‌ در نزد 3 دسته‌ از عالمان‌ زمان‌ دانش‌ اندوخت‌:<br /> <br /> 1. پدر وی‌، استادان‌ مكتب‌ و شیوخ‌ دیگر تونس‌ پیش‌ از 748ق‌؛ <br /> 2. دانشمندان‌ مجلس‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ مرینى‌ در زمان‌ استیلای‌ او بر تونس‌ تا 752ق‌؛ <br /> 3. دانشمندان‌ مغرب‌ و اندلس‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از پیوستن‌ به‌ ابوعنان‌ در فاس‌، یعنى‌ بعد از 754ق‌، از آنان‌ استفاده‌ كرد.<br /> ===نخستین گروه اساتید===<br /> وی‌ از نخستین‌ گروه‌ استادانش‌ نام‌ چند تن‌ را یاد كرده‌ است‌: ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سعید بن‌ بُرّال‌ انصاری‌ در قرائت‌ و حدیث‌ و فقه، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ العربى‌ حصایری‌ در نحو، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ الشواش‌ زرزالى‌، ابوالعباس‌ احمد بن‌ القصّار در نحو. ابوعبدالله‌ محمد بن‌ بَحْر در ادب‌ و زبان‌ عربى‌ (همانجا)، شمس‌الدین‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ جابر قیسى‌ وادی‌ آشى‌ در حدیث‌ و فقه، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالله‌ جیانى‌، ابوالقاسم‌ محمد القصیر، قاضى‌القضاة ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالسلام‌ در فقه.<br /> ===دومین گروه اساتید===<br /> برخى‌ از استادان‌ گروه‌ دوم‌ اینهاست‌: <br /> فقیه‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سلیمان‌ سطّى‌، ابومحمد بن‌ عبدالمهیمن‌ حضرمى‌ محدّث‌ و نحوی‌، ابوالعباس‌ احمد زواوی‌ در قرائت‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ آبلى‌ در علوم‌ معقول. ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ یوسف‌ مشهور به‌ ابن‌ رضوان‌ مالقى‌، كاتب‌ سلطان‌. در مجلس‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ دانشمندان‌ بزرگ‌ دیگری‌ نیز بوده‌اند كه‌ سمت‌ استادی‌ بر ابن‌ خلدون‌ نداشته‌اند، ولى‌ چنان‌ تأثیری‌ در اندیشه او به‌ جا نهاده‌اند كه‌ وی‌ نام‌ و احوال‌ آنان‌ را به‌ عنوان‌ دوستان‌ خود اجمالاً آورده‌ است‌.<br /> ===سومین گروه اساتید===<br /> از گروه‌ سوم‌، ابن‌ خلدون‌ نام‌های‌ زیر را ضبط كرده‌ است: استاد ابوعبدالله‌ محمد بن‌ صفار مراكشى‌ در قرائت‌، قاضى‌القضاة فاس‌ ابوعبدالله‌ محمد المقری‌ تلمسانى‌ در فقه‌، ابوالبركات‌ محمد بن‌ محمد بلفیقى‌ اندلسى‌ در انواع‌ معارف‌ و آداب‌ مصاحبت‌ ملوك‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ احمد الشریف‌ حسنى‌ تلمسانى‌ در فقه‌، ابوالبركات‌ محمد بن‌ محمد بلفیقى‌ اندلسى‌ در انواع‌ معارف‌ و آداب‌ مصاحبت‌ ملوك‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ احمد الشریف‌ حسنى‌ تلمسانى‌ در معقول‌ و منقول‌، قاضى‌ ابوالقاسم‌ محمد بن‌ یحیى‌ برجى‌ اندلسى‌ كاتب‌ و منشى‌ مخصوص‌ سلطان‌ ابوعنان‌ و شیخ‌ رحّاله‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالرزاق‌ فاسى‌ در قرائت‌ و حدیث‌. ابن‌ خلدون‌ نزدیك‌ به‌ 50 صفحه‌ از كتاب‌ «التعریف» را به‌ ذكر نام‌ و احوال‌ استادان‌ خود اختصاص‌ داده‌ و از آنان‌ با تمجید و تكریم‌ فراوان‌ یاد كرده‌ است‌. طه‌ حسین‌ عقیده‌ دارد كه‌ انگیزه ابن‌ خلدون‌ در این‌ كار، مستند نشان‌ دادن‌ معلومات‌ و آموخته‌هایش‌ به‌ رقیبان‌ ازهری‌ خویش‌ بوده‌ است‌، اما احتمال‌ این‌كه‌ این‌ كار را از سر دلبستگى‌ به‌ استادان‌ و قدرشناسى‌ از آنان‌ انجام‌ داده‌ باشد، بیشتر است‌. كتاب‌های‌ تراجم‌ و طبقات‌، صحت‌ داوری‌های‌ ابن‌ خلدون‌ را درباره استادانش‌ جز در یك‌ مورد تأیید مى‌كند.<br /> ==شاگردان==<br /> ابن‌ خلدون‌ خود در مورد شاگردانش‌ اطلاعى‌ به‌ دست‌ نمى‌دهد و در مآخذ دیگر هم‌ آگاهى‌ كافى‌ در این‌ باره‌ نیامده‌ است‌. او كه‌ حتى‌ در گیرودار اشتغالات‌ سیاسى‌ دست‌ از تدریس‌ برنمى‌داشت‌، اصولاً مى‌بایست‌ شاگردان‌ بسیاری‌ داشته‌ باشد. سخاوی چند تن‌ مصری‌ را نام‌ مى‌برد كه‌ از ابن‌ خلدون‌ بهره‌ برده‌اند: مقریزی‌، ابن‌ عماد اقفهسى‌، ابن‌ حجر عسقلانى‌. ابن‌ حجر و عده‌ای‌ دیگر از وی‌ اجازه‌ گرفته‌اند و كسانى‌ چون‌ باعونى‌ هم‌ در دوره اقامت‌ او در قاهره‌ از هم‌ صحبتى‌ با او بهره‌مند شده‌اند.<br /> هر چند ابن‌ خلدون‌ علومى‌ را كه‌ تدریس‌ مى‌كرده‌ - مانند بسیاری‌ از جزئیات‌ مهم‌ زندگى‌ خود – به‌روشنى‌ بیان‌ نكرده‌ است‌. اما از آن‌چه‌ در مورد مدارس‌ محل‌ تدریس‌ خود آورده‌، مى‌توان‌ دریافت‌ كه‌ او در مناصب‌ تدریس‌ رسمى‌ خود علوم‌ دینى‌ به‌ویژه‌ فقه‌ تعلیم‌ مى‌داده‌ است‌. چه‌، مدرسه قمحیه‌ را صلاح‌الدین‌ ایوبى‌ برای‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ وقف‌ كرده‌ بود و در مدرسه ظاهریه‌ هم‌ ابن‌ خلدون‌ را برای‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ تعیین‌ كرده‌ بودند. در مدرسه صلغتمش‌ هم‌ او عهده‌دار درس‌ حدیث‌ بود و در آن‌جا الموطأ امام‌ مالك‌ را تدریس‌ مى‌كرد. آن‌چه‌ در مورد استماع‌ مقریزی‌ از ابن‌ خلدون‌ در مورد كتاب‌ تاریخ‌ او آمده‌ است‌، مربوط به‌ نشست‌هایى‌ غیر از جلسات‌ تدریس‌ رسمى‌ در مدارس‌ِ مذكور است‌.<br /> ==ابن خلدون از نگاه معاصرانش==<br /> ابن‌ خلدون‌ در نظر معاصران‌ و مؤلفان‌ نزدیك‌ به‌ زمانش‌ مورد ارزیابی‌های‌ مختلف‌ قرار گرفته‌ است‌. دوستش‌ ابن‌ خطیب‌ او را با صفات‌ پسندیده بسیار ستوده‌ و سرآمد در فنون‌ عقلى‌ و نقلى‌ دانسته‌ و مایه مباهات‌ سرزمین‌ مغرب‌ معرفى‌ كرده و محمد بن‌ محمد بن‌ عرفه‌ او را فاقد شرایط لازم‌ برای‌ احراز مقام‌ قضا دانسته‌ است‌، اما باید به‌ خاطر داشت‌ كه‌ این‌ داوری‌ بر زبان‌ رقیب‌ او در تونس‌ جاری‌ شده‌ است‌.<br /> <br /> از علمای‌ مصری‌ معاصر ابن‌ خلدون‌، مقریزی‌، ابن‌ حجر، اقفهسى‌ و باعونى‌، شاید به‌ علت‌ اختلاط بیشترشان‌ با او و استفاده‌ از محضر وی‌، مقام‌ علمى‌ و كردارش‌ را ستوده‌اند و از او با تكریم‌ یاد كرده‌اند. مقریزی‌ مقدمه او را بى‌نظیر و آن‌ را چكیده دانش‌ها و اندیشه‌های‌ درست‌ مى‌دانست‌. ابن‌ حجر 7 جلد بزرگ‌ تاریخ‌ او را نمودار فضل‌ و اطلاع‌ او مى‌شمرد. وی‌ كه‌ بارها به‌ حضور ابن‌ خلدون‌ رسیده‌ و از بیانات‌ آموزنده‌ و به‌ویژه‌ تاریخ‌ او بهره‌مند شده‌ بوده‌، او را زبان‌آور، فصیح‌، بلیغ‌، با نگارش‌ خوب‌، آگاه‌ به‌ امور كشورداری‌ و با طبع‌ شعر متوسط معرفى‌ كرده‌ است‌. حافظ اقفهسى‌ نیز از او با تمجید سخن‌ گفته‌ است‌. باعونى‌ كه‌ با او محشور و میان‌ آن‌ دو پیوند دوستى‌ بوده‌ است‌، او را از «عجایب‌ زمان‌» و متبحر در علوم‌ نقلى‌ و عقلى‌ شمرده‌ است. ابن‌ عربشاه‌ او را به‌ هنگام‌ رفتن‌ به‌ حضور تیمور در دمشق‌، دانشمندی‌ مالكى‌مذهب‌ و شیرین‌سخنى‌ پسندیده‌مشرب‌ با عمامه‌ای‌ كوچك‌ و بُرْنُسى‌ زیبا (ردای‌ كلاهدار مغربى‌) و هیأتى‌ آراسته‌ وصف‌ كرده‌ است‌.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ در زمان‌ خود به‌ تاریخ‌نگاری‌ و تاریخ‌اندیشى‌ شهره‌ بود، اما با همه تأثیری‌ كه‌ در افزایش‌ توجه‌ به‌ تاریخ‌ در مصر سده‌های‌ 8 و 9ق‌/14 و 15م‌ داشت، اندیشه‌هایش‌ در روزگار خود او بازتاب‌ كافى‌ نیافت‌، و هیچ‌یك‌ از مورخان‌ حتى‌ شاگردانش‌ راه‌ او را در این‌ زمینه‌ ادامه‌ ندادند؛ لیكن‌ اندیشه‌های‌ بدیع‌ و عمیق‌ او در زمان‌ و مكانى‌ دیگر جلب‌ نظر كرد و از سده گذشته‌ (13ق‌/ 19م‌) نام‌، آثار و افكار او سخت‌ مطرح‌ شد و پژوهش‌های‌ بسیاری‌ را به‌ خود اختصاص‌ داد.<br /> == ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر==<br /> با مطرح‌ گشتن‌ مجدد ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر، شخصیت‌ او هم‌ مورد اظهار نظرهای‌ گوناگون‌ قرار گرفت‌. این‌ نظرها را كلاً مى‌توان‌ به‌ دو دسته مخالف‌ و موافق‌ تقسیم‌ كرد. انتقاد بزرگى‌ كه‌ بر ابن‌ خلدون‌ كرده‌اند، این‌ است‌ كه‌ وی‌ در دوره دوم‌ زندگانیش‌ مكرّراً موضع‌ سیاسى‌ خویش‌ را تغییر داده‌ است‌. زندگى‌نامه‌ای‌ كه‌ او از خود به‌ جا نهاده‌، حاكى‌ است‌ كه‌ چه‌ سان‌ با دگرگونى‌ اوضاع‌ او هم‌ به‌ آسانى‌ مخدوم‌ خود را عوض‌ مى‌كرد، یا از هم‌ پیمان‌ دیروز مى‌برید و با رقیبى‌ نیرومندتر هم‌دست‌ مى‌شد تا بر او بتازد، یا در توطئه‌های‌ پنهانى‌ دربارهای‌ مغرب‌ شركت‌ مى‌جست‌، یا اگر وضع‌ موطن‌ یا محل‌ خدمت‌ خود را مساعد نمى‌دید، به‌ جایى‌ دیگر رخت‌ برمى‌بست‌. این‌گونه‌ حركت‌ها موجب‌ شده‌ است‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ را فردی‌ فرصت‌طلب، جاه‌طلبى‌ بى‌اعتقاد به‌ اصول‌اخلاقى‌ و سیاست‌مدار متلونى‌ كه‌ میهن‌پرستى‌ را سخنى‌ بیهوده‌ مى‌دانست‌، بدانند. شاید این‌ همه‌ ناشى‌ از خصلت‌ خودپسندی‌ وی‌ باشد كه‌ برخى‌ آن‌ را در نگارش‌ «التعریف»‌ جلوه‌گر یافته‌اند. نصار بر آن‌ است‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ تحت‌ تأثیر محیط زندگیش‌ هیچ‌ پروای‌ آرمان‌گرایى‌ نداشته‌ و محرك‌ او در همه مراحل‌ حیات‌ فقط عامل‌ شخصى‌ بوده‌ است.<br /> <br /> در برابر این‌ گروه‌، دسته‌ای‌ دیگر از محققان‌ در عین‌ پذیرفتن‌ جاه‌طلبى‌، خودپسندی‌ و توطئه‌گری‌های‌ وی،‌ بعید مى‌دانند كه‌ این‌ رفتار برخاسته‌ از انگیزه‌هایى‌ شخصى‌ باشد. اینان‌ بر این‌ باورند كه‌ باید انگیزه‌های‌ اصلى‌ ماجراهای‌ زندگى‌ او را در جست‌وجوی‌ وی‌ برای‌ راه‌ نجاتى‌ برای‌ اسلام‌ از تباهى‌ دانست‌، هر چند خود در این‌ مورد بدین‌ نكته‌ تصریح‌ نكرده‌ است‌. توجیه‌كنندگان‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ از یك‌سو به‌ فقدان‌ مفهوم‌ وطن‌دوستى‌ در مغرب‌ سده 8ق‌/14م‌ متوسل‌ مى‌شوند و تصور مى‌كنند كه‌ در نظر ابن‌ خلدون‌ كشمكش‌ میان‌ مدعیان‌ قدرت‌ سیاسى‌ در مغرب‌ آن‌ روز جنبه تضاد فكری‌ و اعتقادی‌ نداشته‌ و منحصراً نتیجه تضاد منافع‌ و خودخواهی‌های‌ آنان‌ بوده‌ است‌ و از این‌ رو ابن‌ خلدون‌ كفایت‌ سیاسى‌ خود را در اختیار نیرویى‌ قرار مى‌داده‌ كه‌ سود بیشتری‌ از آن‌ عاید مى‌شده‌ است، و این‌ در حالى‌ است‌ كه‌ قراین‌ متعدد در زندگى‌ اجداد ابن‌ خلدون‌ و خود او حاكى‌ از دلبستگى‌ شدید آنان‌ به‌ مغرب‌ و وحدت‌ و نیرومندی‌ آن‌ است.<br /> <br /> از سوی‌ دیگر، تبرئه‌كنندگان‌ ابن‌ خلدون‌ مى‌گویند: خیانت‌ در آن‌ عصر به‌ مفهوم‌ امروزی‌ آن‌ نبوده‌ است‌. «اگر خیانتى‌ بود، در حیطه امور دینى‌ بود، نه‌ در حیطه سیاست‌، زیرا سپاهى‌ یا وزیر، خدمتگزار امیر یا خاندانى‌ بود، نه‌ خادم‌ ملت‌ و دولت‌».<br /> <br /> از مجموع‌ این‌ نظرها و از غور در تاریخ‌ عصر ابن‌ خلدون‌ مى‌توان‌ به‌ این‌ نتیجه‌ رسید كه‌ اولاً میراث‌ خانوادگى‌ ابن‌ خلدون‌ او را به‌ سوی‌ سیاست‌ مى‌كشاند، ثانیاً در عرصه سیاست‌ آن‌ روزگار، رفتاری‌ مانند رفتار ابن‌خلدون‌ رسمى‌رایج‌ بود و اختصاص‌ به‌ او نداشت‌؛ ثالثاً، و شاید مهم‌تر از همه آن‌چه‌ در توجیه‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ گفته‌ شده‌ است‌، این‌كه‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ در مقایسه‌ با حركت‌های‌ رجال‌ سیاسى‌ آن‌زمان‌ بسیار كمتر از آن‌چه‌ در وهله نخست‌ به‌ نظر مى‌رسد، قابل‌ سرزنش‌ است‌ و احتمالاً یكى‌ از علت‌های‌ این‌همه‌ اغماض‌ سلاطین‌ مغرب‌ در مورد گذشته او همان‌ سبكى‌ بار گناهان‌ سیاسى‌ او در سنجش‌ با مرسوم‌ زمان‌ بوده‌ است‌. گذشته‌ از اینها، آوازه ابن‌ خلدون‌ به‌ سبب‌ رفتار سیاسى‌ یا اخلاقى‌ او نیست‌ تا او را در این‌ زمینه‌ ارزیابى‌ كنیم‌. اشتهار او به‌ علت‌ بینش‌ تاریخى‌ عمیق‌، ابتكار شیوه‌ای‌ نو و یك‌ دانش‌ جدید (علم‌ العمران‌) برای‌ تمیز درستى‌ و نادرستى‌ خبرهای‌ تاریخى‌ و برخورد با تاریخ‌ به‌ مثابه یك‌ علم‌ است‌.<br /> <br /> ==جایگاه فرهنگی==<br /> ابن‌ خلدون‌ امروزه‌ در فرهنگ‌ جهانى‌ جایگاه‌ شایسته‌ای‌ دارد. او نه‌تنها نسبت‌ به‌ زمان‌ خود استثنایى‌ جلوه‌ مى‌كند، كه‌ با انسان‌ متفكر زمان‌ ما هم‌ سخنان‌ بسیار دارد، نه‌ از آن‌ رو كه‌ بتوان‌ نظریات‌ او را در مورد جامعه معاصر به‌ كار برد، بلكه‌ از آن‌ جهت‌ كه‌ تحلیل‌های‌ او برای‌ فهم‌ زمینه تاریخى‌ این‌ جامعه‌ سودمند است. او تفكر تاریخى‌ را به‌ مرحله‌ای‌ نو رساند و تاریخ‌ را از صورت‌ واقعه‌نویسى‌ پیشین‌ به‌ شكل‌ نوین‌ علمى‌ و قابل‌ تعقل‌ درآورد. شیوه تحلیل‌ استدلالى‌ پویای‌ او ارزشى‌ پایدار دارد و در پرتو نظریات‌ او، بسیاری‌ از تحولات‌ تاریخ‌ گذشته جوامع‌ اسلامى‌ و مبانى‌ تاریخى‌ ساختار كنونى‌ آنها را مى‌توان‌ روشن‌تر دریافت‌.<br /> ==آثار و اندیشه‌های‌ ابن‌ خلدون‌== <br /> آثار ابن‌ خلدون‌ را از لحاظ اهمیت‌ محتوا و از حیث‌ زمان‌ نگارش‌ و منابع‌ اطلاع‌ بر آنها مى‌توان‌ به‌ دو دسته‌ تقسیم‌ كرد:<br /> ===الف===<br /> آثاری‌ كه‌ در دوره جوانى‌ و در كشاكش‌ فعالیت‌های‌ سیاسى‌ در دربارهای‌ مغرب‌ نوشته‌ است‌ و تنها گواه‌ معاصر كه‌ از آنها نام‌ برده‌، ابن‌ خطیب‌ دوست‌ اوست‌ كه‌ تألیف‌ الإحاطة را در 765ق‌/1364م‌ به‌ پایان‌ برده‌ است‌. این‌ آثار عبارتند از: <br /> خلاصه‌ای‌ در منطق؛ رساله‌ای‌ در حساب‌؛ شرح‌ قصیدة البردة؛ شرح‌ الرّجز ابن‌ خطیب‌ در اصول‌ فقه؛، تلخیص‌ چند اثر از ابن‌ رشد و تلخیص‌ المحصّل‌ فخر رازی‌ با عنوان‌ لباب‌المحصل‌ في‌ أصول‌الدین‌. <br /> ابن‌ خطیب‌ در ضمن‌ بیان‌ این‌ آثار، نثرنویسى‌ ابن‌ خلدون‌ را از حیث‌ شیوه‌ و محتوا ستوده‌ است‌. هر چند ابن‌ خلدون‌ در زندگى‌نامه خود از این‌ آثار نام‌ نبرده‌، اما نام‌ آنها در فهرست‌های‌ كتاب‌شناسى‌ اسلامى‌ ادوار بعد آمده‌ و یك‌ اثر دیگر نیز با عنوان‌ شرح‌ قصیدة ابن‌ عبدون‌ بر آنها افزوده‌ شده‌ است‌، ولى‌ هیچ‌یك‌ از آثار مذكور جز لباب‌المحصّل‌ به‌ جای‌ نمانده‌ است‌. این‌ اثر در 1952م‌ به‌ كوشش‌ ل‌. روبیو در تطوان‌ (مراكش‌) چاپ‌ شده‌ است‌. ابن‌ خلدون‌ لباب‌ را به‌ اشاره آبلى‌، استاد مورد ستایش‌ خود، فراهم‌ آورده‌ است‌. توجه‌ ابن‌ خلدون‌ به‌ این‌ اثر نشان‌دهنده خصایل‌ اخلاقى‌ و فكری‌ بسیاری‌ است‌ كه‌ او هیچ‌گاه‌ یك‌سره‌ از آن‌ نگسست‌. <br /> دیگر نوشته‌های‌ یادشده ابن‌ خلدون‌ هم‌ ظاهراً همان‌ یادداشت‌های‌ دوران‌ تحصیل‌ یا جزوه‌های‌ تدریس‌ اوست‌ و شاید به‌ همین‌ دلیل‌ بوده‌ كه‌ از ذكر آنها در زندگى‌نامه خود چشم‌ پوشیده‌ است‌. برخى‌ گفته‌اند شاید علت‌ عدم‌ ذكر نام‌ این‌ آثار در «التعریف»‌ آن‌ بوده‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ آنها را دارای‌ اهمیت‌ و مایه مباهات‌ نمى‌دانسته‌ و به‌ بزرگى‌، تقدیم‌ نكرده‌ بوده‌ است‌. در شروح‌ او بر قصیدة البردة یا قصیدة ابن‌ عبدون‌ و الرجز ابن‌ خطیب‌ به‌ نظر نمى‌رسد كه‌ مطلب‌ نو و قابل‌ توجهى‌ یافت‌ شود. رساله او در حساب‌ هم‌ احتمالاً مشتمل‌ بر آن‌ مقدار از اطلاعات‌ بوده‌ كه‌ هر فقیهى‌ بدان‌ نیاز داشته‌ و ظاهراً خلاصه‌ای‌ از یك‌ رساله ابن‌ البناءِ مراكشى‌ یا مؤلفى‌ دیگر بوده‌ است‌.<br /> رساله منطق‌ او نیز مى‌بایست‌ تلخیص‌ كتابى‌ در منطق‌ بوده‌ باشد، اما دانسته‌ نیست‌ كه‌ این‌ خلاصه‌ را بر اساس‌ نوشته كدام‌ مؤلف‌ تدوین‌ كرده‌ بوده‌ است‌. از آن‌جا كه‌ وی‌ برخى‌ از نوشته‌های‌ ابن‌ رشد را تلخیص‌ كرده‌، شاید بتوان‌ گفت‌ كه‌ این‌ رساله‌ هم‌ خلاصه‌ای‌ از یك‌ اثر این‌ فیلسوف‌ مغربى‌ بوده‌ است‌، ولى‌ از بررسى‌ نوشته‌های‌ ابن‌ خلدون‌ برمى‌آید كه‌ تأثیر ابن‌ رشد بر اندیشه وی‌ ناچیز است‌. از این‌ رو باید گفت‌: خلاصه‌های‌ ابن‌ خلدون‌ از آثار ابن‌ رشد، بیشتر ارزشى‌ محدود و آموزشى‌ داشته‌اند تا ارزش‌ فلسفى‌ خاص‌، و به‌ احتمال‌ قوی‌ صرفاً اقتباساتى‌ از خلاصه‌ها و شرح‌های‌ ابن‌ رشد بر ارغنون‌، طبیعت‌ و ماوراءالطبیعه ارسطو بوده‌اند.<br /> اثر دیگری‌ به‌ نام‌ شفاءالسائل‌ لتهذیب‌المسائل‌ به‌ ابن‌ خلدون‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ كه‌ نه‌ در نوشته ابن‌ خطیب‌ از آن‌ یاد شده‌ است‌ و نه‌ در زندگى‌نامه خود مؤلف‌. این‌ كتاب‌ تنها در نوشته‌های‌ متأخّر جزو آثار ابن‌ خلدون‌ به‌ شمار آمده‌ است‌. طنجى‌، در مقدمه شفاء السائل‌، «یه‌ - یز»، نظرات‌ ابن‌ خلدون‌ را درباره دگرگونی‌های‌ تصوف‌ در مغرب‌ و نیز داوری‌ تند او پیرامون‌ این‌ جریان‌ فكری‌ و عملى‌ بازگو مى‌كند. این‌ اثر به‌ دنبال‌ مشاجره‌ای‌ سخت‌ كه‌ در پایان‌ نیمه دوم‌ سده 8ق‌/14م‌ میان‌ متصوفه اندلس‌ درگرفت‌، نوشته‌ شده‌ است‌. بحث‌ بر سر آن‌ بود كه‌ آیا نوشته‌های‌ صوفیه‌ و به‌ كار بستن‌ سخنان‌ ایشان‌ برای‌ وصول‌ به‌ معرفت‌ كافى‌ است‌ یا مرید در سیر و سلوك‌ برای‌ وصول،‌ نیازمند به‌ پیر و مراد است‌؟ ابواسحاق‌ ابراهیم‌ شاطبى‌ (د 790ق‌/1388م‌) در موضوع‌ این‌ مناقشه‌ از دانشمندان‌ فاس‌ فتوا خواست‌. ابن‌ خلدون‌، بى‌آن‌كه‌ از او خواسته‌ شود، پاسخ‌ خود را در كتاب‌ شفاءالسائل‌ تدوین‌ كرد. بررسى‌ تاریخى‌ ابن‌ خلدون‌ درباره این‌ مسأله،‌ كتاب‌ را به‌ صورت‌ مرجعى‌ برای‌ تحقیق‌ در تصوف‌ مغرب‌ درآورده‌ است‌. اقتباس‌ از إحیاء علوم‌الدین‌ غزالى‌ در این‌ كتاب‌ آشكار است‌.<br /> داوری‌ نهایى‌ ابن‌ خلدون‌ در مورد تصوف‌ با نظر علمای‌ گذشته‌ و معاصر وی‌ هماهنگ‌ است‌، اما در مقایسه‌ با نظری‌ كه‌ او خود در این‌ باره‌ در مقدمه، باز گفته‌ است‌ متناقض‌ است‌. به‌ همین‌ دلیل‌ است‌ كه‌ برخى‌ این‌ اثر را از آن‌ ابن‌ خلدون‌ ندانسته‌اند، اما طنجى‌ اختلاف‌ میان‌ نظرات‌ مندرج‌ در این‌ اثر را با نظرهای‌ مقدمه‌، معلول‌ گذشت‌ زمان‌ مى‌داند و معتقد است‌ كه‌ شفاءالسائل‌ در مغرب‌ و بین‌ سال‌های‌ 774 و 776ق‌/1372-1374م‌ نوشته‌ شده‌ است‌. طنجى‌ این‌ كتاب‌ را در 1957م‌ در استانبول‌ به‌ چاپ‌ رسانیده‌ و فتوای‌ كوتاه‌ و قاطع‌ ابن‌ خلدون‌ را در مورد تصوف‌، با نقل‌ از تنبیه‌الغبي‌ برهان‌الدین‌ ابراهیم‌ البقاعى‌ (د 885ق‌/ 1480م‌) و الرّدّ المتین‌ عبدالغنى‌ النابلسى‌ (د 1143ق‌/1731م‌) به‌ آن‌ ضمیمه‌ كرده‌ است. ابن‌ خلدون‌ در این‌ فتوا، متصوفه‌ را دو دسته‌ مى‌داند: پیروان‌ طریقه سنت‌ و پیروان‌ طریقه بدعت‌آمیز متأخّر. او كسانى‌ چون‌ ابن‌ عربى‌ و ابن‌ سبعین‌ و ابن‌ برجان‌ (د 536ق‌/1142م‌) را از دسته اخیر و آثارشان‌ را سوزاندنى‌ مى‌داند. در هر حال‌، این‌ اثر از نوشته‌های‌ كم‌ اهمیت‌ ابن‌ خلدون‌ به‌ شمار آمده‌ كه‌ در آن‌ برخى‌ از عقاید مذهبى‌ او و احیاناً بعضى‌ مطالب‌ كه‌ پاره‌ای‌ از مسائل‌ مقدمه‌ را توضیح‌ مى‌دهد و نیز فتوای‌ او پیرامون‌ تصوف‌ غیرسنتى‌ متأخر آمده‌ است‌<br /> ===ب‌=== <br /> آثاری‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از دست‌ شستن‌ از سیاست‌ نوشته‌ و به‌ لحاظ اهمیتشان‌ در زندگى‌نامه خود از آنها یاد كرده‌ است‌؛ و اساساً ابن‌ خلدون‌ به‌ واسطه نگارش‌ آنها پرآوازه‌ گشته‌ است‌. با توجه‌ به‌ رابطه درونى‌ و موضوعى‌ این‌ آثار و پیوستگى‌ طرحى‌ كه‌ آنها را پدید آورده‌ است‌، باید آنها را در كنار هم‌ مورد بحث‌ قرار داد. این‌ آثار عبارتند از كتاب‌ «العبر» و «التعریف‌».<br /> ابن‌ خلدون‌ اثر نخستین‌ را كتاب‌ «العبر و دیوان‌المبتدإ و الخبر في‌ أیام‌العرب‌ و العجم‌ و البربر و من‌ عاصرهم‌ من‌ ذوي‌السلطان‌ الأكبر» نامیده‌ است‌ یعنى‌ آن‌ را «تاریخ‌ نوع‌ بشر به‌ طور جامع‌ و كامل‌» معرفى‌ مى‌كند. ابن‌ خلدون‌ در فراغت‌ كامل‌ از اشتغالات‌ سیاسى‌ و در عزلت‌ قلعه ابن‌ سلامه‌ آغاز به‌ تألیف‌ این‌ تاریخ‌ كرد. او با تألیف‌ این‌ اثر مى‌خواست‌ پاسخى‌ برای‌ چراهای‌ بسیاری‌ كه‌ تجربه روزمره‌ و مشهوداتش‌ پیش‌ مى‌آورد، بیابد و اثری‌ بیافریند كه‌ به‌ منزله اصل‌ و مرجعى‌ باشد برای‌ مورخان‌ آینده‌ تا از آن‌ به‌ عنوان‌ نمونه‌ و سرمشق‌ خویش‌ بهره‌ گیرند.<br /> ابن‌ خلدون‌ در ضمن‌ گزارش‌ تاریخ‌ مغرب‌ در گذشته نزدیك‌ به‌ زمان‌ خود، جز نقل‌ از منابع‌ مكتوب‌، روایات‌ بسیاری‌ از استادش‌ آبلى‌ مى‌آورد. نكته اخیر را با توجه‌ به‌ فاصله زمانى‌ میان‌ دوره شاگردی‌ ابن‌ خلدون‌ نزد آبلى‌ و عزلت‌ در قلعه ابن‌ سلامه‌ (بیش‌ از 20 سال‌) شاید بتوان‌ به‌ عنوان‌ یكى‌ از مراحل‌ اوّلیه تكوین‌ اندیشه تاریخى‌ یا التفات‌ به‌ تاریخ‌ در ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ تلقى‌ كرد. وانگهى‌، هر چند تاریخ‌ غیردینى‌ در هیچ‌ مدرسه‌ای‌ در قلمرو اسلامى‌ عرضه‌ نمى‌شد و تاریخ‌ در میان‌ مسلمانان‌ نیز چون‌ جوامع‌ یونانى‌ و لاتینى‌ جنبه واقعه‌نگاری‌ و داستان‌سرایى‌ داشته‌ است‌، اما كثرت‌ نوشته‌های‌ تاریخى‌ مسلمانان‌ در سده‌های‌ میانى‌ مؤید آن‌ است‌ كه‌ در آن‌ اعصار، دنیای‌ اسلامى‌ بسى‌ بیش‌ از مناطق‌ دیگر مستعد پرورش‌ فكر تاریخى‌ بوده‌ است و پیش‌ از ابن‌ خلدون‌ در شمال‌ غرب‌ افریقا اندیشه‌هایى‌ شبیه‌ افكار وی‌ به‌ شكلى‌ ابتدایى‌ مطرح‌ بوده‌ است‌. در وهله نخست‌، گذشته مغرب‌ بود كه‌ ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ را به‌ خود مى‌كشید تا حال‌ را در پرتو آن‌ دریابد. بررسى‌ گذشته‌، خود مشكلاتى‌ پیش‌ مى‌آورد كه‌ جز با تعمق‌ در پدیده‌ها و تحولات‌ معاصر، راه‌بردن‌ به‌ حل‌ آن‌ میسر نبود.<br /> توجه‌ به‌ تاریخ‌، به‌ عنوان‌ وسیله‌ای‌ برای‌ حل‌ مشكل‌ زمان‌ حال‌، آن‌ را معنى‌دارتر از تاریخ‌ سنتى‌ مى‌كند و اشكال‌های‌ تاریخ‌ نگاری‌ سنتى‌ و اخبار تاریخى‌ را پیش‌ مى‌كشد كه‌ مستلزم‌ پیدا كردن‌ معیار و محكى‌ برای‌ تشخیص‌ صحیح‌ و سقیم‌ و غث‌ و سمین‌ آن‌ است‌. بر این‌ اساس‌، پیش‌ از پرداختن‌ به‌ علم‌ تاریخ‌ باید مبانى‌ آن‌ را مطرح‌ كرد. این‌ استدلال‌ ذهنى‌، موجب‌ تركیب‌ و فصل‌بندی‌ «شگفت‌» و بى‌سابقه تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ شده‌ است‌. او تألیف‌ خود را بر یك‌ مقدمه‌ (در معنای‌ عام‌ آن‌، پیش‌ گفتار) و 3 كتاب‌ قرار داده‌ است‌: مقدمه‌، در فضیلت‌ دانش‌ تاریخ‌ و تحقیق‌ روش‌های‌ آن‌ و اشاره‌ به‌ اغلاط مورخان‌؛ كتاب‌ نخست‌، در اجتماع‌ و تمدن‌ و یادكردن‌ عوارض‌ ذاتى‌ آن‌...؛ كتاب‌ دوم‌، در اخبار عرب‌ و قبیله‌ها و دولت‌های‌ آن‌... و برخى‌ از ملت‌ها و دولت‌های‌ مشهور كه‌ با ایشان‌ هم‌زمان‌ بوده‌اند...؛ كتاب‌ سوم‌، در اخبار بربر... و كشورها و دولت‌هایى‌ كه‌ آن‌ قوم‌ به‌ویژه‌ در دیار مغرب‌ تشكیل‌ داده‌اند. مقدمه‌ و كتاب‌ نخست‌ همان‌ است‌ كه‌ اصطلاحاً به‌ مقدمه ابن‌ خلدون‌ معروف‌ شده‌ و تقریباً یك‌ هفتم‌ كل‌ اثر تاریخى‌ او را دربرمى‌گیرد (ج‌ 1 از چاپ‌ 7 جلدی‌ تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌).<br /> ابن‌ خلدون‌ نخستین‌ نسخه تنقیح‌ شده‌ اثرش‌ را از قلعه ابن‌ سلامه‌ برای‌ سلطان‌ تونس‌ ابوالعباس‌ حفصى‌ ارسال‌ و به‌ او اهدا كرد. <br /> <br /> «التعریف‌» نه‌تنها از لحاظ آگاهى‌ به‌ وقایع‌ تاریخى‌ و اسناد مندرج‌ در آن‌، برای‌ تاریخ‌ سیاسى‌ و فكری‌ و ادبى‌ روزگار ابن‌ خلدون‌ اهمیت‌ دارد، بلكه‌ مطمئن‌ترین‌ وسیله‌ برای‌ یافتن‌ و تعقیب‌ مسیر اندیشه او در تألیف‌ مقدمه‌ است‌ و نصار در قسمتى‌ از تحقیق‌ خود به‌ این‌ كوشش‌ برخاسته‌ است. التعریف‌ از آغاز، جزئى‌ از تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ بوده‌ و تنها نامش‌ آن‌ را از دیگر بخش‌ها جدا مى‌كرده‌ است‌. در بعضى‌ نسخه‌های‌ این‌ اثر، كه‌ بعدها پرداخته‌ شده‌، عنوان‌ «رحلة» پسندیده‌تر نموده‌ و آن‌ را رحلة ابن‌ خلدون‌ نامیده‌اند. این‌ دوگانگى‌ عنوان‌ یك‌ اثر، بعدها عده‌ای‌ چون‌ بروكلمان‌ را به‌ متعدد و متفاوت‌ انگاشتن‌ آثار ابن‌ خلدون‌ در این‌ مورد كشاند، در حالى‌ كه‌ موضوع‌ این‌ عنوان‌ها یكى‌ بیش‌ نبوده‌ است‌.&lt;ref&gt; رحیم‌لو، یوسف‌، ج3، ص444-458&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> رحیم‌لو، یوسف‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[لباب المحصل في أصول‌الدين]]<br /> <br /> [[تاریخ العلامة ابن خلدون]] <br /> <br /> [[تاريخ ابن خلدون]] <br /> <br /> [[العبر: تاریخ ابن خلدون]] <br /> <br /> [[رحلة ابن خلدون]] <br /> <br /> [[مقدمه ابن خلدون]] <br /> <br /> [[شفاء السائل و تهذيب المسائل]]<br /> <br /> <br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=750232 2024-08-29T14:54:32Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌<br /> | نام‌های دیگر = <br /> | لقب = ولى‌الدین<br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد<br /> | ولادت = 732ق<br /> | محل تولد = شهر تونس‌ (از سرزمین‌ افریقیه‌)<br /> | کشور تولد = <br /> | محل زندگی = <br /> | رحلت = 808ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = مزار صوفیان‌ در بیرون‌ باب‌ النصر قاهره‌<br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = مالکی<br /> | پیشه = <br /> | منصب = قضاوت<br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سلیمان‌ سطّى‌، ابومحمد بن‌ عبدالمهیمن‌ حضرمى‌، ابوالعباس‌ احمد زواوی‌<br /> | مشایخ = <br /> | معاصرین = باعونى‌<br /> | شاگردان = مقریزی‌، ابن‌ عماد اقفهسى‌، ابن‌ حجر عسقلانى‌<br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = العبر، التعریف‌<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE01863AUTHORCODE<br /> }}<br /> '''ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌''' (اول‌ رمضان‌ 732- 808ق‌/27 مه 1332-1406)، ملقب‌ به‌ '''ولى‌الدین'''، جامعه‌شناس‌، سیاست‌مدار، متفكر، مورخ‌ و قاضى‌ مالكى‌ مذهب‌. <br /> <br /> عبدالرحمان‌ در شهر تونس‌ (از سرزمین‌ افریقیه‌) چشم‌ به‌ جهان‌ گشود. او برخى‌ از مقدمات‌ را پیش‌ پدر آموخت‌ و برای‌ فراگیری‌ علوم‌ سنتى‌ نزد استادان‌ تونسى‌ به‌ شاگردی‌ نشست‌. او قرائت‌های‌ مختلف‌ قرآن‌ و نیز نحو و حدیث‌ و فقه‌ مالكى‌ را بیاموخت‌ و چندی‌ به‌ حفظ شعر پرداخت‌. وی‌ 16 ساله‌ بود كه‌ یك‌ حادثه سیاسى‌ بزرگ‌ در زادگاهش‌ روی‌ داد و در تربیت‌ علمى‌ او اثری‌ عمیق‌ نهاد. در 748ق‌/1347م‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ مرینى‌ (732- 749ق‌/ 1331- 1348م‌) سلطان‌ مغرب‌ اقصى‌، با استفاده‌ از ناتوانى‌ و كشمكش‌های‌ درونى‌ سلاطین‌ مغرب‌، برای‌ دو سال‌ مغرب‌ ادنى‌ را به‌ زیر فرمان‌ خود درآورد، و ابن‌ خلدون‌ به‌ سبب‌ پایگاه‌ اجتماعى‌ خانواده‌اش‌ و آمادگى‌ علمى‌ توانست‌ از دانشمندان‌ برجسته‌ای‌ كه‌ سلطان‌ مغرب‌ در دربار خود گرد آورده‌ بود، نیك‌ بهره‌ برگیرد. وی‌ در زندگى‌نامه خود از این‌ رویداد به‌ عنوان‌ یكى‌ از حوادث‌ فراموش‌ ناشدنى‌ یاد كرده‌ است‌. آشنایى‌ او با یكى‌ از همین‌ دانشمندان‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ آبلى‌ (د 757ق‌/1356م‌) در پرورش‌ اندیشه‌ و توجه‌ او به‌ فلسفه‌ و منطق‌، تأثیری‌ ژرف‌ نهاد. در همین‌ زمان‌ طاعون‌ مرگباری‌ كه‌ در آسیا شیوع‌ یافته‌ بود، در 749ق‌ مغرب‌ را نیز فراگرفت‌ و از جمله‌ پدر و مادر و بسیاری‌ از استادان‌ ابن‌ خلدون‌ را روانه دیار نیستى‌ كرد. بازتاب‌ این‌ فاجعه‌ در زندگى‌نامه ابن‌ خلدون‌ از آن‌ رو كم‌رنگ‌ است‌ كه‌ وی‌ پیش‌تر در مقدمه، به‌ اندازه كافى‌ از آن‌ سخن‌ گفته‌ و آن‌ را عامل‌ مهمى‌ در جهت‌ انحطاط جوامع‌ بشری‌ دانسته‌ است‌.<br /> <br /> دوره سوم‌ زندگى‌ ابن‌ خلدون‌ هنگامی آغاز مى‌شود كه‌ دوره دوری‌ از كارهای‌ سیاسى‌ و پرداختن‌ به‌ كار تحقیق‌ و تألیف‌ و تعلیم‌ است‌. ابن‌ خلدون‌ مدت‌ 4 سال‌ (776-780ق‌/1374- 1378م‌) در قلعه ابن‌ سلامه‌ یا قلعه تاوغزوت، در ایالت‌ وهران الجزایر در 6 كیلومتری‌ جنوب‌ غربى‌ شهر فرنده، به‌ دور از جنجال‌های‌ سیاسى‌ و توطئه‌های‌ درباری‌ به‌ تألیف‌ كتاب‌ تاریخ‌ العبر دست‌ زد و مقدمه آن‌ را به‌ شكلى‌ نوآیین‌ پرداخت‌. مى‌توان‌ گفت‌ كه‌ تا این‌ هنگام،‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از گذشت‌ 43 سال‌ از عمر خویش‌ با كسان‌ و مسائل‌ گوناگون‌ بسیاری‌ آشنا شده‌ بود كه‌ در دوره اخیر عزلتش‌ با تأمل‌ در آنها توانست‌ مطالب‌ مقدمه‌ و بخش‌هایى‌ از تاریخ‌ مغرب‌ را فراهم‌ آورد. ابن‌ خلدون‌ پس‌ از آن‌كه‌ بخشى‌ از اثر خود را از حافظه‌ نوشت‌، برای‌ تكمیل‌ و تصحیح‌ آن‌ نیازمند به‌ كتاب‌هایى‌ شد كه‌ تنها در شهرها به‌ دست‌ مى‌آمد. بنابراین‌، پس‌ از بهبود از یك‌ بیماری‌ برای‌ سفر از سلطان‌ ابوالعباس‌ حفصى‌ (772-796ق‌/ 1370-1394م‌) اجازه‌ و امان‌ گرفت‌ و قلعه ابن‌ سلامه‌ را به‌ سوی‌ تونس‌ ترك‌ گفت‌.<br /> <br /> وی‌ در شعبان‌ سال‌ 780ق‌/1378م‌ به‌ تونس‌ وارد شد و سلطان‌ او را به‌ خود نزدیك‌ گرداند، و طالبان‌ دانش‌ از هر سو به‌ او روی‌ آوردند. به‌ همین‌ سبب‌ برخى‌ از حاسدان‌ همچون‌ ابن‌ عرفه‌ امام‌ جماعت‌ تونس‌ و مفتى‌ آن‌جا، بدگویى‌ از ابن‌ خلدون‌ را آغاز كردند، اما سلطان‌ به‌ این‌ سخنان‌ غرض‌آلود توجهى‌ نكرد و از باب‌ دانش‌دوستى‌ ابن‌ خلدون‌ را به‌ ادامه تألیف‌ تاریخ‌ تشویق‌ مى‌كرد، تا آن‌كه‌ تاریخ‌ بربر و زناته‌ و امویان‌ و عباسیان‌ و پیش‌ از اسلام‌ را تا آن‌جا كه‌ توانست‌ نوشت‌ و نسخه‌ای‌ ترتیب‌ داد و آن‌ را به‌ خزانه سلطان‌ (كتابخانه سلطنتى‌) تقدیم‌ كرد و به‌ همین‌ مناسبت‌ قصیده‌ای‌ بلند در ستایش‌ سلطان‌ و سیرت‌ و فتوحات‌ او سرود تا خود را از گزند بدگویان‌ در امان‌ دارد، اما بدگویى‌ نزدیكان‌ سلطان‌ و فتنه‌انگیزی‌های‌ ابن‌ عرفه،‌ سلطان‌ را چندان‌ از او بیمناك‌ ساخت‌ كه‌ چون‌ مى‌خواست‌ سفر كند، او را با خود همراه‌ مى‌برد. چون‌ 4 سال‌ از اقامت‌ ابن‌ خلدون‌ در تونس‌ گذشت‌، سلطان‌ به‌ اندیشه سفر زاب‌ افتاد و وی‌ از ترس‌ تكرار داستان‌ سفر پیشین‌ از سلطان‌ اجازه‌ خواست‌ تا به‌ سفر حج‌ روانه‌ شود و بدین‌سان‌ در نیمه شعبان‌ 784/24 اكتبر 1382 با كشتى‌ به‌ بندر اسكندریه‌ رهسپار شد.<br /> <br /> آخرین‌ مرحله زندگى‌ ابن‌ خلدون‌ با این‌ سفر آغاز شد. او پس‌ از 40 شبانه‌روز سفر دریا در عید فطر 874ق‌/8 دسامبر 1382م‌ به‌ بندر اسكندریه‌ رسید. وی‌ از این‌ هنگام‌ تا پایان‌ عمر، نزدیك‌ به‌ یك‌ربع‌قرن‌، در مصر ماند و دیگر به‌ وطنش‌ بازنگشت‌. نه‌ تنها تجربه‌های‌ شخصى‌ او، كه‌ سرنوشت‌ غم‌انگیز دوستش‌ ابن‌خطیب‌ (ه م‌) و نیز كشته‌ شدن‌ بردارش‌ یحیى‌ در یكى‌ از شب‌های‌ رمضان‌ 780ق‌ در تلمسان‌ به‌ توطئه ابوتاشفین‌ پسر سلطان‌ ابوحمو او را نسبت‌ به‌ بیهودگى‌ كوشش‌ در عرصه سیاست‌ هشیارتر كرده‌ بود. سفر مصر گویای‌ عزم‌ راستین‌ او در كناره‌گیری‌ از سیاست‌ بود.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ 10 روز پس‌ از جلوس‌ الملك‌ الظاهر سیف‌الدین‌ برقوق‌ (784-791ق‌) از ممالیك‌ برجى‌ مصر، به‌ اسكندریه‌ رسید و چون‌ از سفر حج‌ بازماند. در اول‌ ذیقعده‌ به‌ قاهره‌ رفت‌ و شكوه‌ شگفت‌انگیز این‌ شهر را كه‌ پیش‌تر شنیده‌ بود، به‌ چشم‌ دید. چون‌ آوازه ابن‌ خلدون‌ پیش‌ از خود او به‌ قاهره‌ رسیده‌ بود و طالبان‌ علم‌، خواستار درس‌ وی‌ بودند، در جامع‌ الأزهر به‌ تدریس‌ پرداخت‌. پس‌ از آن‌ با سلطان‌ ملاقات‌ كرد و از او برای‌ رهایى‌ خانواده‌اش‌ كه‌ به‌ صورت‌ گروگان‌ در تونس‌ مانده‌ بودند، یاری‌ خواست‌. بدین‌سان‌ دیده‌ مى‌شود كه‌ ابن‌ خلدون‌ اگر چه‌ خود را از سیاست‌ دور مى‌داشت‌، اما ارتباط خود را از دربارها و سلاطین‌ نبریده‌ بود. در واقع‌، موقعیت‌ اجتماعى‌ و پایگاه‌ علمى‌ او این‌ پیوند را ضروری‌ مى‌ساخت‌.<br /> <br /> در قاهره‌ سلطان‌ دو وظیفه‌ بر عهده او نهاد: یكى‌ تدریس‌ در مدرسه قمحیه‌، از موقوفات‌ صلاح‌الدین‌ ایوبى‌ (532 - 589ق‌/1138-1193م‌)، به‌ جای‌ یكى‌ از مدرسان‌ تازه‌ درگذشته آن‌جا، و دیگر، منصب‌ قضای‌ مالكیان‌ مصر به‌ جای‌ جمال‌الدین‌ عبدالرحمان‌ قاضى‌ پیشین‌ مالكى‌ كه‌ مورد سخط سلطان‌ قرار گرفته‌ بود. او پس‌ از دریافت‌ خلعت‌ سلطانى‌ در مدرسه صالحیه‌ بر مسند قضا نشست‌، اما چون‌ بر آن‌ شد تا با فساد و سودپرستى‌ رایج‌ در كار قضا به‌ مبارزه‌ای‌ جدی‌ برخیزد، مخالفان‌ از هر سو بر ضد او برخاستند و مناسباتش‌ با بزرگان‌ دولت‌ تیره‌ شد. در این‌ میان‌ همسر و فرزندانش‌ كه‌ با كشتى‌ عازم‌ اسكندریه‌ بودند، گرفتار طوفان‌ دریا شدند و همگى‌ جان‌ سپردند.<br /> این‌ مصیبت‌، ابن‌ خلدون‌ را دل‌شكسته‌ و به‌ ترك‌ منصب‌ مصمم‌ كرد و سلطان‌ نیز درخواست‌ او را برآورد و مسند قضا را به‌ متصدی‌ پیشین‌ آن‌ باز گرداند، و بدین‌سان‌، ابن‌ خلدون‌ بهترین‌ پناه‌ را در تدریس‌ و مطالعه‌ و تألیف‌ و عبادت‌ بازیافت‌. گذشته‌ از مدرسه قمحیه‌، ابن‌ خلدون‌ در مدرسه نوبنیاد ظاهریه‌ نیز به‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ گماشته‌ شد، اما پس‌ از چندی‌ به‌ علت‌ اقدامات‌ مخالفانش‌ از این‌ سمت‌ بركنار شد.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ پس‌ از 3 سال‌ اقامت‌ در مصر قصد سفر حج‌ كرد. در نیمه رمضان‌ 789 قاهره‌ را ترك‌ گفت‌ و پس‌ از گزاردن‌ حج‌، در جمادی‌الأولی‌ سال‌ بعد به‌ آن‌جا بازگشت‌ و به‌ حضور سلطان‌ رسید و اجازه‌ یافت‌ كه‌ به‌ جبران‌ مسند تدریس‌ كه‌ در مدرسه ظاهریه‌ از دست‌ داده‌ بود، در محرم‌ 791 در مدرسه صلغتمش‌ (یا صرغتمش‌) به‌ تدریس‌ حدیث‌ پردازد. همچنین‌ سلطان‌ در همان‌ سال‌ او را به‌ تولیت‌ خانقاه‌ بیبرس‌ گماشت‌، ولى‌ پس‌ از یك‌ سال‌ یا بیشتر به‌ سبب‌ همراهى‌ با فقهای‌ دیگر در صدور جواز قتال‌ با سلطان‌ (الملك‌ الظاهر) كه‌ بر اثر توطئه بعضى‌ امرا از سلطلنت‌ بركنار شده‌ بود، از آن‌ مقام‌ عزل‌ شد، اما ابن‌ خلدون‌ با سرودن‌ ابیاتى‌ در مدح‌ سلطان‌ توانست‌ دیگر بار او را بر سر مهر آورد. به‌ نظر مى‌رسد وی‌ از این‌ دوره بركناری‌ كه‌ تا سال‌ 797 یا 799ق‌ ادامه‌ یافت‌، برای‌ بازنگری‌ در مقدمه‌ و تكمیل‌ تاریخ‌ و نگارش‌ زندگى‌نامه خود استفاده‌ كرده‌ باشد.<br /> <br /> در نیمه رمضان‌ 801 سلطان‌ او را به‌ جای‌ قاضى‌القضاة در گذشته مالكى‌ مذهب‌، ناصرالدین‌ بن‌ التنسى‌، برگماشت‌ و سلطان‌ خود در نیمه شوال‌ همان‌ سال‌ درگذشت‌ و پسرش‌ ناصرالدین‌ فرج‌ معروف‌ به‌ الناصر بر جای‌ او نشست‌. رقابت‌ فقیه‌ مالكى‌ نورالدین‌ بن‌ الخلّال‌ بر سر منصب‌ قاضى‌القضاتى‌ مالكیان‌ و بذل‌ مال‌ در این‌ راه‌ به‌ عزل‌ ابن‌ خلدون‌ از این‌ سمت‌ (نیمه محرم‌ 803) انجامید و او بار دیگر به‌ تدریس‌ و تألیف‌ سرگرم‌ شد.<br /> ==وفات==<br /> وی‌ چند روز پس‌ از بازگشت‌ به‌ مصر برای‌ سومین‌ بار به‌ قاضى‌القضاتى‌ مالكیان‌ منصوب‌ شد، اما بر اثر سعایت‌ عده‌ای‌ از آن‌ سمت‌ بركنار شد و جمال‌الدین‌ البساطى‌ جای‌ او را گرفت‌، او 3 بار دیگر به‌ این‌ سمت‌ گمارده‌ شد و سرانجام‌ در هنگامى‌ كه‌ عهده‌دار منصب‌ قضای‌ مالكیان‌ مصر بود، در روز چهارشنبه‌ 4 روز مانده‌ به‌ پایان‌ رمضان‌ (25 یا 26 رمضان‌) 808ق‌/16 یا 17مارس‌ 1406م‌، در 78 سالگى‌ درگذشت‌ و در مزار صوفیان‌ در بیرون‌ باب‌ النصر قاهره‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد. ابراهیم‌ بن‌ احمد باعونى‌ (777-870ق‌/1376- 1465م‌) وفات‌ او را در 807ق‌ یاد كرده‌، اما این‌ تاریخ‌ دقیق‌ نیست‌.<br /> ==اساتید==<br /> ابن‌ خلدون‌ در نزد 3 دسته‌ از عالمان‌ زمان‌ دانش‌ اندوخت‌:<br /> <br /> 1. پدر وی‌، استادان‌ مكتب‌ و شیوخ‌ دیگر تونس‌ پیش‌ از 748ق‌؛ <br /> 2. دانشمندان‌ مجلس‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ مرینى‌ در زمان‌ استیلای‌ او بر تونس‌ تا 752ق‌؛ <br /> 3. دانشمندان‌ مغرب‌ و اندلس‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از پیوستن‌ به‌ ابوعنان‌ در فاس‌، یعنى‌ بعد از 754ق‌، از آنان‌ استفاده‌ كرد.<br /> ===نخستین گروه اساتید===<br /> وی‌ از نخستین‌ گروه‌ استادانش‌ نام‌ چند تن‌ را یاد كرده‌ است‌: ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سعید بن‌ بُرّال‌ انصاری‌ در قرائت‌ و حدیث‌ و فقه، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ العربى‌ حصایری‌ در نحو، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ الشواش‌ زرزالى‌، ابوالعباس‌ احمد بن‌ القصّار در نحو. ابوعبدالله‌ محمد بن‌ بَحْر در ادب‌ و زبان‌ عربى‌ (همانجا)، شمس‌الدین‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ جابر قیسى‌ وادی‌ آشى‌ در حدیث‌ و فقه، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالله‌ جیانى‌، ابوالقاسم‌ محمد القصیر، قاضى‌القضاة ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالسلام‌ در فقه.<br /> ===دومین گروه اساتید===<br /> برخى‌ از استادان‌ گروه‌ دوم‌ اینهاست‌: <br /> فقیه‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سلیمان‌ سطّى‌، ابومحمد بن‌ عبدالمهیمن‌ حضرمى‌ محدّث‌ و نحوی‌، ابوالعباس‌ احمد زواوی‌ در قرائت‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ آبلى‌ در علوم‌ معقول. ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ یوسف‌ مشهور به‌ ابن‌ رضوان‌ مالقى‌، كاتب‌ سلطان‌. در مجلس‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ دانشمندان‌ بزرگ‌ دیگری‌ نیز بوده‌اند كه‌ سمت‌ استادی‌ بر ابن‌ خلدون‌ نداشته‌اند، ولى‌ چنان‌ تأثیری‌ در اندیشه او به‌ جا نهاده‌اند كه‌ وی‌ نام‌ و احوال‌ آنان‌ را به‌ عنوان‌ دوستان‌ خود اجمالاً آورده‌ است‌.<br /> ===سومین گروه اساتید===<br /> از گروه‌ سوم‌، ابن‌ خلدون‌ نام‌های‌ زیر را ضبط كرده‌ است: استاد ابوعبدالله‌ محمد بن‌ صفار مراكشى‌ در قرائت‌، قاضى‌القضاة فاس‌ ابوعبدالله‌ محمد المقری‌ تلمسانى‌ در فقه‌، ابوالبركات‌ محمد بن‌ محمد بلفیقى‌ اندلسى‌ در انواع‌ معارف‌ و آداب‌ مصاحبت‌ ملوك‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ احمد الشریف‌ حسنى‌ تلمسانى‌ در فقه‌، ابوالبركات‌ محمد بن‌ محمد بلفیقى‌ اندلسى‌ در انواع‌ معارف‌ و آداب‌ مصاحبت‌ ملوك‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ احمد الشریف‌ حسنى‌ تلمسانى‌ در معقول‌ و منقول‌، قاضى‌ ابوالقاسم‌ محمد بن‌ یحیى‌ برجى‌ اندلسى‌ كاتب‌ و منشى‌ مخصوص‌ سلطان‌ ابوعنان‌ و شیخ‌ رحّاله‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالرزاق‌ فاسى‌ در قرائت‌ و حدیث‌. ابن‌ خلدون‌ نزدیك‌ به‌ 50 صفحه‌ از كتاب‌ «التعریف» را به‌ ذكر نام‌ و احوال‌ استادان‌ خود اختصاص‌ داده‌ و از آنان‌ با تمجید و تكریم‌ فراوان‌ یاد كرده‌ است‌. طه‌ حسین‌ عقیده‌ دارد كه‌ انگیزه ابن‌ خلدون‌ در این‌ كار، مستند نشان‌ دادن‌ معلومات‌ و آموخته‌هایش‌ به‌ رقیبان‌ ازهری‌ خویش‌ بوده‌ است‌، اما احتمال‌ این‌كه‌ این‌ كار را از سر دلبستگى‌ به‌ استادان‌ و قدرشناسى‌ از آنان‌ انجام‌ داده‌ باشد، بیشتر است‌. كتاب‌های‌ تراجم‌ و طبقات‌، صحت‌ داوری‌های‌ ابن‌ خلدون‌ را درباره استادانش‌ جز در یك‌ مورد تأیید مى‌كند.<br /> ==شاگردان==<br /> ابن‌ خلدون‌ خود در مورد شاگردانش‌ اطلاعى‌ به‌ دست‌ نمى‌دهد و در مآخذ دیگر هم‌ آگاهى‌ كافى‌ در این‌ باره‌ نیامده‌ است‌. او كه‌ حتى‌ در گیرودار اشتغالات‌ سیاسى‌ دست‌ از تدریس‌ برنمى‌داشت‌، اصولاً مى‌بایست‌ شاگردان‌ بسیاری‌ داشته‌ باشد. سخاوی چند تن‌ مصری‌ را نام‌ مى‌برد كه‌ از ابن‌ خلدون‌ بهره‌ برده‌اند: مقریزی‌، ابن‌ عماد اقفهسى‌، ابن‌ حجر عسقلانى‌. ابن‌ حجر و عده‌ای‌ دیگر از وی‌ اجازه‌ گرفته‌اند و كسانى‌ چون‌ باعونى‌ هم‌ در دوره اقامت‌ او در قاهره‌ از هم‌ صحبتى‌ با او بهره‌مند شده‌اند.<br /> هر چند ابن‌ خلدون‌ علومى‌ را كه‌ تدریس‌ مى‌كرده‌ - مانند بسیاری‌ از جزئیات‌ مهم‌ زندگى‌ خود – به‌روشنى‌ بیان‌ نكرده‌ است‌. اما از آن‌چه‌ در مورد مدارس‌ محل‌ تدریس‌ خود آورده‌، مى‌توان‌ دریافت‌ كه‌ او در مناصب‌ تدریس‌ رسمى‌ خود علوم‌ دینى‌ به‌ویژه‌ فقه‌ تعلیم‌ مى‌داده‌ است‌. چه‌، مدرسه قمحیه‌ را صلاح‌الدین‌ ایوبى‌ برای‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ وقف‌ كرده‌ بود و در مدرسه ظاهریه‌ هم‌ ابن‌ خلدون‌ را برای‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ تعیین‌ كرده‌ بودند. در مدرسه صلغتمش‌ هم‌ او عهده‌دار درس‌ حدیث‌ بود و در آن‌جا الموطأ امام‌ مالك‌ را تدریس‌ مى‌كرد. آن‌چه‌ در مورد استماع‌ مقریزی‌ از ابن‌ خلدون‌ در مورد كتاب‌ تاریخ‌ او آمده‌ است‌، مربوط به‌ نشست‌هایى‌ غیر از جلسات‌ تدریس‌ رسمى‌ در مدارس‌ِ مذكور است‌.<br /> ==ابن خلدون از نگاه معاصرانش==<br /> ابن‌ خلدون‌ در نظر معاصران‌ و مؤلفان‌ نزدیك‌ به‌ زمانش‌ مورد ارزیابی‌های‌ مختلف‌ قرار گرفته‌ است‌. دوستش‌ ابن‌ خطیب‌ او را با صفات‌ پسندیده بسیار ستوده‌ و سرآمد در فنون‌ عقلى‌ و نقلى‌ دانسته‌ و مایه مباهات‌ سرزمین‌ مغرب‌ معرفى‌ كرده و محمد بن‌ محمد بن‌ عرفه‌ او را فاقد شرایط لازم‌ برای‌ احراز مقام‌ قضا دانسته‌ است‌، اما باید به‌ خاطر داشت‌ كه‌ این‌ داوری‌ بر زبان‌ رقیب‌ او در تونس‌ جاری‌ شده‌ است‌.<br /> <br /> از علمای‌ مصری‌ معاصر ابن‌ خلدون‌، مقریزی‌، ابن‌ حجر، اقفهسى‌ و باعونى‌، شاید به‌ علت‌ اختلاط بیشترشان‌ با او و استفاده‌ از محضر وی‌، مقام‌ علمى‌ و كردارش‌ را ستوده‌اند و از او با تكریم‌ یاد كرده‌اند. مقریزی‌ مقدمه او را بى‌نظیر و آن‌ را چكیده دانش‌ها و اندیشه‌های‌ درست‌ مى‌دانست‌. ابن‌ حجر 7 جلد بزرگ‌ تاریخ‌ او را نمودار فضل‌ و اطلاع‌ او مى‌شمرد. وی‌ كه‌ بارها به‌ حضور ابن‌ خلدون‌ رسیده‌ و از بیانات‌ آموزنده‌ و به‌ویژه‌ تاریخ‌ او بهره‌مند شده‌ بوده‌، او را زبان‌آور، فصیح‌، بلیغ‌، با نگارش‌ خوب‌، آگاه‌ به‌ امور كشورداری‌ و با طبع‌ شعر متوسط معرفى‌ كرده‌ است‌. حافظ اقفهسى‌ نیز از او با تمجید سخن‌ گفته‌ است‌. باعونى‌ كه‌ با او محشور و میان‌ آن‌ دو پیوند دوستى‌ بوده‌ است‌، او را از «عجایب‌ زمان‌» و متبحر در علوم‌ نقلى‌ و عقلى‌ شمرده‌ است. ابن‌ عربشاه‌ او را به‌ هنگام‌ رفتن‌ به‌ حضور تیمور در دمشق‌، دانشمندی‌ مالكى‌مذهب‌ و شیرین‌سخنى‌ پسندیده‌مشرب‌ با عمامه‌ای‌ كوچك‌ و بُرْنُسى‌ زیبا (ردای‌ كلاهدار مغربى‌) و هیأتى‌ آراسته‌ وصف‌ كرده‌ است‌.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ در زمان‌ خود به‌ تاریخ‌نگاری‌ و تاریخ‌اندیشى‌ شهره‌ بود، اما با همه تأثیری‌ كه‌ در افزایش‌ توجه‌ به‌ تاریخ‌ در مصر سده‌های‌ 8 و 9ق‌/14 و 15م‌ داشت، اندیشه‌هایش‌ در روزگار خود او بازتاب‌ كافى‌ نیافت‌، و هیچ‌یك‌ از مورخان‌ حتى‌ شاگردانش‌ راه‌ او را در این‌ زمینه‌ ادامه‌ ندادند؛ لیكن‌ اندیشه‌های‌ بدیع‌ و عمیق‌ او در زمان‌ و مكانى‌ دیگر جلب‌ نظر كرد و از سده گذشته‌ (13ق‌/ 19م‌) نام‌، آثار و افكار او سخت‌ مطرح‌ شد و پژوهش‌های‌ بسیاری‌ را به‌ خود اختصاص‌ داد.<br /> == ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر==<br /> با مطرح‌ گشتن‌ مجدد ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر، شخصیت‌ او هم‌ مورد اظهار نظرهای‌ گوناگون‌ قرار گرفت‌. این‌ نظرها را كلاً مى‌توان‌ به‌ دو دسته مخالف‌ و موافق‌ تقسیم‌ كرد. انتقاد بزرگى‌ كه‌ بر ابن‌ خلدون‌ كرده‌اند، این‌ است‌ كه‌ وی‌ در دوره دوم‌ زندگانیش‌ مكرّراً موضع‌ سیاسى‌ خویش‌ را تغییر داده‌ است‌. زندگى‌نامه‌ای‌ كه‌ او از خود به‌ جا نهاده‌، حاكى‌ است‌ كه‌ چه‌ سان‌ با دگرگونى‌ اوضاع‌ او هم‌ به‌ آسانى‌ مخدوم‌ خود را عوض‌ مى‌كرد، یا از هم‌ پیمان‌ دیروز مى‌برید و با رقیبى‌ نیرومندتر هم‌دست‌ مى‌شد تا بر او بتازد، یا در توطئه‌های‌ پنهانى‌ دربارهای‌ مغرب‌ شركت‌ مى‌جست‌، یا اگر وضع‌ موطن‌ یا محل‌ خدمت‌ خود را مساعد نمى‌دید، به‌ جایى‌ دیگر رخت‌ برمى‌بست‌. این‌گونه‌ حركت‌ها موجب‌ شده‌ است‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ را فردی‌ فرصت‌طلب، جاه‌طلبى‌ بى‌اعتقاد به‌ اصول‌اخلاقى‌ و سیاست‌مدار متلونى‌ كه‌ میهن‌پرستى‌ را سخنى‌ بیهوده‌ مى‌دانست‌، بدانند. شاید این‌ همه‌ ناشى‌ از خصلت‌ خودپسندی‌ وی‌ باشد كه‌ برخى‌ آن‌ را در نگارش‌ «التعریف»‌ جلوه‌گر یافته‌اند. نصار بر آن‌ است‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ تحت‌ تأثیر محیط زندگیش‌ هیچ‌ پروای‌ آرمان‌گرایى‌ نداشته‌ و محرك‌ او در همه مراحل‌ حیات‌ فقط عامل‌ شخصى‌ بوده‌ است.<br /> در برابر این‌ گروه‌، دسته‌ای‌ دیگر از محققان‌ در عین‌ پذیرفتن‌ جاه‌طلبى‌، خودپسندی‌ و توطئه‌گری‌های‌ وی،‌ بعید مى‌دانند كه‌ این‌ رفتار برخاسته‌ از انگیزه‌هایى‌ شخصى‌ باشد. اینان‌ بر این‌ باورند كه‌ باید انگیزه‌های‌ اصلى‌ ماجراهای‌ زندگى‌ او را در جست‌وجوی‌ وی‌ برای‌ راه‌ نجاتى‌ برای‌ اسلام‌ از تباهى‌ دانست‌، هر چند خود در این‌ مورد بدین‌ نكته‌ تصریح‌ نكرده‌ است‌. توجیه‌كنندگان‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ از یك‌سو به‌ فقدان‌ مفهوم‌ وطن‌دوستى‌ در مغرب‌ سده 8ق‌/14م‌ متوسل‌ مى‌شوند و تصور مى‌كنند كه‌ در نظر ابن‌ خلدون‌ كشمكش‌ میان‌ مدعیان‌ قدرت‌ سیاسى‌ در مغرب‌ آن‌ روز جنبه تضاد فكری‌ و اعتقادی‌ نداشته‌ و منحصراً نتیجه تضاد منافع‌ و خودخواهی‌های‌ آنان‌ بوده‌ است‌ و از این‌ رو ابن‌ خلدون‌ كفایت‌ سیاسى‌ خود را در اختیار نیرویى‌ قرار مى‌داده‌ كه‌ سود بیشتری‌ از آن‌ عاید مى‌شده‌ است، و این‌ در حالى‌ است‌ كه‌ قراین‌ متعدد در زندگى‌ اجداد ابن‌ خلدون‌ و خود او حاكى‌ از دلبستگى‌ شدید آنان‌ به‌ مغرب‌ و وحدت‌ و نیرومندی‌ آن‌ است.<br /> از سوی‌ دیگر، تبرئه‌كنندگان‌ ابن‌ خلدون‌ مى‌گویند: خیانت‌ در آن‌ عصر به‌ مفهوم‌ امروزی‌ آن‌ نبوده‌ است‌. «اگر خیانتى‌ بود، در حیطه امور دینى‌ بود، نه‌ در حیطه سیاست‌، زیرا سپاهى‌ یا وزیر، خدمتگزار امیر یا خاندانى‌ بود، نه‌ خادم‌ ملت‌ و دولت‌».<br /> از مجموع‌ این‌ نظرها و از غور در تاریخ‌ عصر ابن‌ خلدون‌ مى‌توان‌ به‌ این‌ نتیجه‌ رسید كه‌ اولاً میراث‌ خانوادگى‌ ابن‌ خلدون‌ او را به‌ سوی‌ سیاست‌ مى‌كشاند، ثانیاً در عرصه سیاست‌ آن‌ روزگار، رفتاری‌ مانند رفتار ابن‌خلدون‌ رسمى‌رایج‌ بود و اختصاص‌ به‌ او نداشت‌؛ ثالثاً، و شاید مهم‌تر از همه آن‌چه‌ در توجیه‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ گفته‌ شده‌ است‌، این‌كه‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ در مقایسه‌ با حركت‌های‌ رجال‌ سیاسى‌ آن‌زمان‌ بسیار كمتر از آن‌چه‌ در وهله نخست‌ به‌ نظر مى‌رسد، قابل‌ سرزنش‌ است‌ و احتمالاً یكى‌ از علت‌های‌ این‌همه‌ اغماض‌ سلاطین‌ مغرب‌ در مورد گذشته او همان‌ سبكى‌ بار گناهان‌ سیاسى‌ او در سنجش‌ با مرسوم‌ زمان‌ بوده‌ است‌. گذشته‌ از اینها، آوازه ابن‌ خلدون‌ به‌ سبب‌ رفتار سیاسى‌ یا اخلاقى‌ او نیست‌ تا او را در این‌ زمینه‌ ارزیابى‌ كنیم‌. اشتهار او به‌ علت‌ بینش‌ تاریخى‌ عمیق‌، ابتكار شیوه‌ای‌ نو و یك‌ دانش‌ جدید (علم‌ العمران‌) برای‌ تمیز درستى‌ و نادرستى‌ خبرهای‌ تاریخى‌ و برخورد با تاریخ‌ به‌ مثابه یك‌ علم‌ است‌.<br /> ==جایگاه فرهنگی==<br /> ابن‌ خلدون‌ امروزه‌ در فرهنگ‌ جهانى‌ جایگاه‌ شایسته‌ای‌ دارد. او نه‌تنها نسبت‌ به‌ زمان‌ خود استثنایى‌ جلوه‌ مى‌كند، كه‌ با انسان‌ متفكر زمان‌ ما هم‌ سخنان‌ بسیار دارد، نه‌ از آن‌ رو كه‌ بتوان‌ نظریات‌ او را در مورد جامعه معاصر به‌ كار برد، بلكه‌ از آن‌ جهت‌ كه‌ تحلیل‌های‌ او برای‌ فهم‌ زمینه تاریخى‌ این‌ جامعه‌ سودمند است. او تفكر تاریخى‌ را به‌ مرحله‌ای‌ نو رساند و تاریخ‌ را از صورت‌ واقعه‌نویسى‌ پیشین‌ به‌ شكل‌ نوین‌ علمى‌ و قابل‌ تعقل‌ درآورد. شیوه تحلیل‌ استدلالى‌ پویای‌ او ارزشى‌ پایدار دارد و در پرتو نظریات‌ او، بسیاری‌ از تحولات‌ تاریخ‌ گذشته جوامع‌ اسلامى‌ و مبانى‌ تاریخى‌ ساختار كنونى‌ آنها را مى‌توان‌ روشن‌تر دریافت‌.<br /> ==آثار و اندیشه‌های‌ ابن‌ خلدون‌== <br /> آثار ابن‌ خلدون‌ را از لحاظ اهمیت‌ محتوا و از حیث‌ زمان‌ نگارش‌ و منابع‌ اطلاع‌ بر آنها مى‌توان‌ به‌ دو دسته‌ تقسیم‌ كرد:<br /> ===الف===<br /> آثاری‌ كه‌ در دوره جوانى‌ و در كشاكش‌ فعالیت‌های‌ سیاسى‌ در دربارهای‌ مغرب‌ نوشته‌ است‌ و تنها گواه‌ معاصر كه‌ از آنها نام‌ برده‌، ابن‌ خطیب‌ دوست‌ اوست‌ كه‌ تألیف‌ الإحاطة را در 765ق‌/1364م‌ به‌ پایان‌ برده‌ است‌. این‌ آثار عبارتند از: <br /> خلاصه‌ای‌ در منطق؛ رساله‌ای‌ در حساب‌؛ شرح‌ قصیدة البردة؛ شرح‌ الرّجز ابن‌ خطیب‌ در اصول‌ فقه؛، تلخیص‌ چند اثر از ابن‌ رشد و تلخیص‌ المحصّل‌ فخر رازی‌ با عنوان‌ لباب‌المحصل‌ في‌ أصول‌الدین‌. <br /> ابن‌ خطیب‌ در ضمن‌ بیان‌ این‌ آثار، نثرنویسى‌ ابن‌ خلدون‌ را از حیث‌ شیوه‌ و محتوا ستوده‌ است‌. هر چند ابن‌ خلدون‌ در زندگى‌نامه خود از این‌ آثار نام‌ نبرده‌، اما نام‌ آنها در فهرست‌های‌ كتاب‌شناسى‌ اسلامى‌ ادوار بعد آمده‌ و یك‌ اثر دیگر نیز با عنوان‌ شرح‌ قصیدة ابن‌ عبدون‌ بر آنها افزوده‌ شده‌ است‌، ولى‌ هیچ‌یك‌ از آثار مذكور جز لباب‌المحصّل‌ به‌ جای‌ نمانده‌ است‌. این‌ اثر در 1952م‌ به‌ كوشش‌ ل‌. روبیو در تطوان‌ (مراكش‌) چاپ‌ شده‌ است‌. ابن‌ خلدون‌ لباب‌ را به‌ اشاره آبلى‌، استاد مورد ستایش‌ خود، فراهم‌ آورده‌ است‌. توجه‌ ابن‌ خلدون‌ به‌ این‌ اثر نشان‌دهنده خصایل‌ اخلاقى‌ و فكری‌ بسیاری‌ است‌ كه‌ او هیچ‌گاه‌ یك‌سره‌ از آن‌ نگسست‌. <br /> دیگر نوشته‌های‌ یادشده ابن‌ خلدون‌ هم‌ ظاهراً همان‌ یادداشت‌های‌ دوران‌ تحصیل‌ یا جزوه‌های‌ تدریس‌ اوست‌ و شاید به‌ همین‌ دلیل‌ بوده‌ كه‌ از ذكر آنها در زندگى‌نامه خود چشم‌ پوشیده‌ است‌. برخى‌ گفته‌اند شاید علت‌ عدم‌ ذكر نام‌ این‌ آثار در «التعریف»‌ آن‌ بوده‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ آنها را دارای‌ اهمیت‌ و مایه مباهات‌ نمى‌دانسته‌ و به‌ بزرگى‌، تقدیم‌ نكرده‌ بوده‌ است‌. در شروح‌ او بر قصیدة البردة یا قصیدة ابن‌ عبدون‌ و الرجز ابن‌ خطیب‌ به‌ نظر نمى‌رسد كه‌ مطلب‌ نو و قابل‌ توجهى‌ یافت‌ شود. رساله او در حساب‌ هم‌ احتمالاً مشتمل‌ بر آن‌ مقدار از اطلاعات‌ بوده‌ كه‌ هر فقیهى‌ بدان‌ نیاز داشته‌ و ظاهراً خلاصه‌ای‌ از یك‌ رساله ابن‌ البناءِ مراكشى‌ یا مؤلفى‌ دیگر بوده‌ است‌.<br /> رساله منطق‌ او نیز مى‌بایست‌ تلخیص‌ كتابى‌ در منطق‌ بوده‌ باشد، اما دانسته‌ نیست‌ كه‌ این‌ خلاصه‌ را بر اساس‌ نوشته كدام‌ مؤلف‌ تدوین‌ كرده‌ بوده‌ است‌. از آن‌جا كه‌ وی‌ برخى‌ از نوشته‌های‌ ابن‌ رشد را تلخیص‌ كرده‌، شاید بتوان‌ گفت‌ كه‌ این‌ رساله‌ هم‌ خلاصه‌ای‌ از یك‌ اثر این‌ فیلسوف‌ مغربى‌ بوده‌ است‌، ولى‌ از بررسى‌ نوشته‌های‌ ابن‌ خلدون‌ برمى‌آید كه‌ تأثیر ابن‌ رشد بر اندیشه وی‌ ناچیز است‌. از این‌ رو باید گفت‌: خلاصه‌های‌ ابن‌ خلدون‌ از آثار ابن‌ رشد، بیشتر ارزشى‌ محدود و آموزشى‌ داشته‌اند تا ارزش‌ فلسفى‌ خاص‌، و به‌ احتمال‌ قوی‌ صرفاً اقتباساتى‌ از خلاصه‌ها و شرح‌های‌ ابن‌ رشد بر ارغنون‌، طبیعت‌ و ماوراءالطبیعه ارسطو بوده‌اند.<br /> اثر دیگری‌ به‌ نام‌ شفاءالسائل‌ لتهذیب‌المسائل‌ به‌ ابن‌ خلدون‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ كه‌ نه‌ در نوشته ابن‌ خطیب‌ از آن‌ یاد شده‌ است‌ و نه‌ در زندگى‌نامه خود مؤلف‌. این‌ كتاب‌ تنها در نوشته‌های‌ متأخّر جزو آثار ابن‌ خلدون‌ به‌ شمار آمده‌ است‌. طنجى‌، در مقدمه شفاء السائل‌، «یه‌ - یز»، نظرات‌ ابن‌ خلدون‌ را درباره دگرگونی‌های‌ تصوف‌ در مغرب‌ و نیز داوری‌ تند او پیرامون‌ این‌ جریان‌ فكری‌ و عملى‌ بازگو مى‌كند. این‌ اثر به‌ دنبال‌ مشاجره‌ای‌ سخت‌ كه‌ در پایان‌ نیمه دوم‌ سده 8ق‌/14م‌ میان‌ متصوفه اندلس‌ درگرفت‌، نوشته‌ شده‌ است‌. بحث‌ بر سر آن‌ بود كه‌ آیا نوشته‌های‌ صوفیه‌ و به‌ كار بستن‌ سخنان‌ ایشان‌ برای‌ وصول‌ به‌ معرفت‌ كافى‌ است‌ یا مرید در سیر و سلوك‌ برای‌ وصول،‌ نیازمند به‌ پیر و مراد است‌؟ ابواسحاق‌ ابراهیم‌ شاطبى‌ (د 790ق‌/1388م‌) در موضوع‌ این‌ مناقشه‌ از دانشمندان‌ فاس‌ فتوا خواست‌. ابن‌ خلدون‌، بى‌آن‌كه‌ از او خواسته‌ شود، پاسخ‌ خود را در كتاب‌ شفاءالسائل‌ تدوین‌ كرد. بررسى‌ تاریخى‌ ابن‌ خلدون‌ درباره این‌ مسأله،‌ كتاب‌ را به‌ صورت‌ مرجعى‌ برای‌ تحقیق‌ در تصوف‌ مغرب‌ درآورده‌ است‌. اقتباس‌ از إحیاء علوم‌الدین‌ غزالى‌ در این‌ كتاب‌ آشكار است‌.<br /> داوری‌ نهایى‌ ابن‌ خلدون‌ در مورد تصوف‌ با نظر علمای‌ گذشته‌ و معاصر وی‌ هماهنگ‌ است‌، اما در مقایسه‌ با نظری‌ كه‌ او خود در این‌ باره‌ در مقدمه، باز گفته‌ است‌ متناقض‌ است‌. به‌ همین‌ دلیل‌ است‌ كه‌ برخى‌ این‌ اثر را از آن‌ ابن‌ خلدون‌ ندانسته‌اند، اما طنجى‌ اختلاف‌ میان‌ نظرات‌ مندرج‌ در این‌ اثر را با نظرهای‌ مقدمه‌، معلول‌ گذشت‌ زمان‌ مى‌داند و معتقد است‌ كه‌ شفاءالسائل‌ در مغرب‌ و بین‌ سال‌های‌ 774 و 776ق‌/1372-1374م‌ نوشته‌ شده‌ است‌. طنجى‌ این‌ كتاب‌ را در 1957م‌ در استانبول‌ به‌ چاپ‌ رسانیده‌ و فتوای‌ كوتاه‌ و قاطع‌ ابن‌ خلدون‌ را در مورد تصوف‌، با نقل‌ از تنبیه‌الغبي‌ برهان‌الدین‌ ابراهیم‌ البقاعى‌ (د 885ق‌/ 1480م‌) و الرّدّ المتین‌ عبدالغنى‌ النابلسى‌ (د 1143ق‌/1731م‌) به‌ آن‌ ضمیمه‌ كرده‌ است. ابن‌ خلدون‌ در این‌ فتوا، متصوفه‌ را دو دسته‌ مى‌داند: پیروان‌ طریقه سنت‌ و پیروان‌ طریقه بدعت‌آمیز متأخّر. او كسانى‌ چون‌ ابن‌ عربى‌ و ابن‌ سبعین‌ و ابن‌ برجان‌ (د 536ق‌/1142م‌) را از دسته اخیر و آثارشان‌ را سوزاندنى‌ مى‌داند. در هر حال‌، این‌ اثر از نوشته‌های‌ كم‌ اهمیت‌ ابن‌ خلدون‌ به‌ شمار آمده‌ كه‌ در آن‌ برخى‌ از عقاید مذهبى‌ او و احیاناً بعضى‌ مطالب‌ كه‌ پاره‌ای‌ از مسائل‌ مقدمه‌ را توضیح‌ مى‌دهد و نیز فتوای‌ او پیرامون‌ تصوف‌ غیرسنتى‌ متأخر آمده‌ است‌<br /> ===ب‌=== <br /> آثاری‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از دست‌ شستن‌ از سیاست‌ نوشته‌ و به‌ لحاظ اهمیتشان‌ در زندگى‌نامه خود از آنها یاد كرده‌ است‌؛ و اساساً ابن‌ خلدون‌ به‌ واسطه نگارش‌ آنها پرآوازه‌ گشته‌ است‌. با توجه‌ به‌ رابطه درونى‌ و موضوعى‌ این‌ آثار و پیوستگى‌ طرحى‌ كه‌ آنها را پدید آورده‌ است‌، باید آنها را در كنار هم‌ مورد بحث‌ قرار داد. این‌ آثار عبارتند از كتاب‌ «العبر» و «التعریف‌».<br /> ابن‌ خلدون‌ اثر نخستین‌ را كتاب‌ «العبر و دیوان‌المبتدإ و الخبر في‌ أیام‌العرب‌ و العجم‌ و البربر و من‌ عاصرهم‌ من‌ ذوي‌السلطان‌ الأكبر» نامیده‌ است‌ یعنى‌ آن‌ را «تاریخ‌ نوع‌ بشر به‌ طور جامع‌ و كامل‌» معرفى‌ مى‌كند. ابن‌ خلدون‌ در فراغت‌ كامل‌ از اشتغالات‌ سیاسى‌ و در عزلت‌ قلعه ابن‌ سلامه‌ آغاز به‌ تألیف‌ این‌ تاریخ‌ كرد. او با تألیف‌ این‌ اثر مى‌خواست‌ پاسخى‌ برای‌ چراهای‌ بسیاری‌ كه‌ تجربه روزمره‌ و مشهوداتش‌ پیش‌ مى‌آورد، بیابد و اثری‌ بیافریند كه‌ به‌ منزله اصل‌ و مرجعى‌ باشد برای‌ مورخان‌ آینده‌ تا از آن‌ به‌ عنوان‌ نمونه‌ و سرمشق‌ خویش‌ بهره‌ گیرند.<br /> ابن‌ خلدون‌ در ضمن‌ گزارش‌ تاریخ‌ مغرب‌ در گذشته نزدیك‌ به‌ زمان‌ خود، جز نقل‌ از منابع‌ مكتوب‌، روایات‌ بسیاری‌ از استادش‌ آبلى‌ مى‌آورد. نكته اخیر را با توجه‌ به‌ فاصله زمانى‌ میان‌ دوره شاگردی‌ ابن‌ خلدون‌ نزد آبلى‌ و عزلت‌ در قلعه ابن‌ سلامه‌ (بیش‌ از 20 سال‌) شاید بتوان‌ به‌ عنوان‌ یكى‌ از مراحل‌ اوّلیه تكوین‌ اندیشه تاریخى‌ یا التفات‌ به‌ تاریخ‌ در ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ تلقى‌ كرد. وانگهى‌، هر چند تاریخ‌ غیردینى‌ در هیچ‌ مدرسه‌ای‌ در قلمرو اسلامى‌ عرضه‌ نمى‌شد و تاریخ‌ در میان‌ مسلمانان‌ نیز چون‌ جوامع‌ یونانى‌ و لاتینى‌ جنبه واقعه‌نگاری‌ و داستان‌سرایى‌ داشته‌ است‌، اما كثرت‌ نوشته‌های‌ تاریخى‌ مسلمانان‌ در سده‌های‌ میانى‌ مؤید آن‌ است‌ كه‌ در آن‌ اعصار، دنیای‌ اسلامى‌ بسى‌ بیش‌ از مناطق‌ دیگر مستعد پرورش‌ فكر تاریخى‌ بوده‌ است و پیش‌ از ابن‌ خلدون‌ در شمال‌ غرب‌ افریقا اندیشه‌هایى‌ شبیه‌ افكار وی‌ به‌ شكلى‌ ابتدایى‌ مطرح‌ بوده‌ است‌. در وهله نخست‌، گذشته مغرب‌ بود كه‌ ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ را به‌ خود مى‌كشید تا حال‌ را در پرتو آن‌ دریابد. بررسى‌ گذشته‌، خود مشكلاتى‌ پیش‌ مى‌آورد كه‌ جز با تعمق‌ در پدیده‌ها و تحولات‌ معاصر، راه‌بردن‌ به‌ حل‌ آن‌ میسر نبود.<br /> توجه‌ به‌ تاریخ‌، به‌ عنوان‌ وسیله‌ای‌ برای‌ حل‌ مشكل‌ زمان‌ حال‌، آن‌ را معنى‌دارتر از تاریخ‌ سنتى‌ مى‌كند و اشكال‌های‌ تاریخ‌ نگاری‌ سنتى‌ و اخبار تاریخى‌ را پیش‌ مى‌كشد كه‌ مستلزم‌ پیدا كردن‌ معیار و محكى‌ برای‌ تشخیص‌ صحیح‌ و سقیم‌ و غث‌ و سمین‌ آن‌ است‌. بر این‌ اساس‌، پیش‌ از پرداختن‌ به‌ علم‌ تاریخ‌ باید مبانى‌ آن‌ را مطرح‌ كرد. این‌ استدلال‌ ذهنى‌، موجب‌ تركیب‌ و فصل‌بندی‌ «شگفت‌» و بى‌سابقه تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ شده‌ است‌. او تألیف‌ خود را بر یك‌ مقدمه‌ (در معنای‌ عام‌ آن‌، پیش‌ گفتار) و 3 كتاب‌ قرار داده‌ است‌: مقدمه‌، در فضیلت‌ دانش‌ تاریخ‌ و تحقیق‌ روش‌های‌ آن‌ و اشاره‌ به‌ اغلاط مورخان‌؛ كتاب‌ نخست‌، در اجتماع‌ و تمدن‌ و یادكردن‌ عوارض‌ ذاتى‌ آن‌...؛ كتاب‌ دوم‌، در اخبار عرب‌ و قبیله‌ها و دولت‌های‌ آن‌... و برخى‌ از ملت‌ها و دولت‌های‌ مشهور كه‌ با ایشان‌ هم‌زمان‌ بوده‌اند...؛ كتاب‌ سوم‌، در اخبار بربر... و كشورها و دولت‌هایى‌ كه‌ آن‌ قوم‌ به‌ویژه‌ در دیار مغرب‌ تشكیل‌ داده‌اند. مقدمه‌ و كتاب‌ نخست‌ همان‌ است‌ كه‌ اصطلاحاً به‌ مقدمه ابن‌ خلدون‌ معروف‌ شده‌ و تقریباً یك‌ هفتم‌ كل‌ اثر تاریخى‌ او را دربرمى‌گیرد (ج‌ 1 از چاپ‌ 7 جلدی‌ تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌).<br /> ابن‌ خلدون‌ نخستین‌ نسخه تنقیح‌ شده‌ اثرش‌ را از قلعه ابن‌ سلامه‌ برای‌ سلطان‌ تونس‌ ابوالعباس‌ حفصى‌ ارسال‌ و به‌ او اهدا كرد. <br /> <br /> «التعریف‌» نه‌تنها از لحاظ آگاهى‌ به‌ وقایع‌ تاریخى‌ و اسناد مندرج‌ در آن‌، برای‌ تاریخ‌ سیاسى‌ و فكری‌ و ادبى‌ روزگار ابن‌ خلدون‌ اهمیت‌ دارد، بلكه‌ مطمئن‌ترین‌ وسیله‌ برای‌ یافتن‌ و تعقیب‌ مسیر اندیشه او در تألیف‌ مقدمه‌ است‌ و نصار در قسمتى‌ از تحقیق‌ خود به‌ این‌ كوشش‌ برخاسته‌ است. التعریف‌ از آغاز، جزئى‌ از تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ بوده‌ و تنها نامش‌ آن‌ را از دیگر بخش‌ها جدا مى‌كرده‌ است‌. در بعضى‌ نسخه‌های‌ این‌ اثر، كه‌ بعدها پرداخته‌ شده‌، عنوان‌ «رحلة» پسندیده‌تر نموده‌ و آن‌ را رحلة ابن‌ خلدون‌ نامیده‌اند. این‌ دوگانگى‌ عنوان‌ یك‌ اثر، بعدها عده‌ای‌ چون‌ بروكلمان‌ را به‌ متعدد و متفاوت‌ انگاشتن‌ آثار ابن‌ خلدون‌ در این‌ مورد كشاند، در حالى‌ كه‌ موضوع‌ این‌ عنوان‌ها یكى‌ بیش‌ نبوده‌ است‌.&lt;ref&gt; رحیم‌لو، یوسف‌، ج3، ص444-458&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> رحیم‌لو، یوسف‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[لباب المحصل في أصول‌الدين]]<br /> <br /> [[تاریخ العلامة ابن خلدون]] <br /> <br /> [[تاريخ ابن خلدون]] <br /> <br /> [[العبر: تاریخ ابن خلدون]] <br /> <br /> [[رحلة ابن خلدون]] <br /> <br /> [[مقدمه ابن خلدون]] <br /> <br /> [[شفاء السائل و تهذيب المسائل]]<br /> <br /> <br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=750231 2024-08-29T14:51:23Z

<p>Mhosseini: /* وابسته‌ها */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌<br /> | نام‌های دیگر = <br /> | لقب = ولى‌الدین<br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد<br /> | ولادت = 732ق<br /> | محل تولد = شهر تونس‌ (از سرزمین‌ افریقیه‌)<br /> | کشور تولد = <br /> | محل زندگی = <br /> | رحلت = 808ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = مزار صوفیان‌ در بیرون‌ باب‌ النصر قاهره‌<br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = مالکی<br /> | پیشه = <br /> | منصب = <br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سلیمان‌ سطّى‌، ابومحمد بن‌ عبدالمهیمن‌ حضرمى‌، ابوالعباس‌ احمد زواوی‌<br /> | مشایخ = <br /> | معاصرین = باعونى‌<br /> | شاگردان = مقریزی‌، ابن‌ عماد اقفهسى‌، ابن‌ حجر عسقلانى‌<br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = العبر، التعریف‌<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE01863AUTHORCODE<br /> }}<br /> '''ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌''' (اول‌ رمضان‌ 732- 808ق‌/27 مه 1332-1406)، ملقب‌ به‌ '''ولى‌الدین'''، جامعه‌شناس‌، سیاست‌مدار، متفكر، مورخ‌ و قاضى‌ مالكى‌ مذهب‌. <br /> <br /> عبدالرحمان‌ در شهر تونس‌ (از سرزمین‌ افریقیه‌) چشم‌ به‌ جهان‌ گشود. او برخى‌ از مقدمات‌ را پیش‌ پدر آموخت‌ و برای‌ فراگیری‌ علوم‌ سنتى‌ نزد استادان‌ تونسى‌ به‌ شاگردی‌ نشست‌. او قرائت‌های‌ مختلف‌ قرآن‌ و نیز نحو و حدیث‌ و فقه‌ مالكى‌ را بیاموخت‌ و چندی‌ به‌ حفظ شعر پرداخت‌. وی‌ 16 ساله‌ بود كه‌ یك‌ حادثه سیاسى‌ بزرگ‌ در زادگاهش‌ روی‌ داد و در تربیت‌ علمى‌ او اثری‌ عمیق‌ نهاد. در 748ق‌/1347م‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ مرینى‌ (732- 749ق‌/ 1331- 1348م‌) سلطان‌ مغرب‌ اقصى‌، با استفاده‌ از ناتوانى‌ و كشمكش‌های‌ درونى‌ سلاطین‌ مغرب‌، برای‌ دو سال‌ مغرب‌ ادنى‌ را به‌ زیر فرمان‌ خود درآورد، و ابن‌ خلدون‌ به‌ سبب‌ پایگاه‌ اجتماعى‌ خانواده‌اش‌ و آمادگى‌ علمى‌ توانست‌ از دانشمندان‌ برجسته‌ای‌ كه‌ سلطان‌ مغرب‌ در دربار خود گرد آورده‌ بود، نیك‌ بهره‌ برگیرد. وی‌ در زندگى‌نامه خود از این‌ رویداد به‌ عنوان‌ یكى‌ از حوادث‌ فراموش‌ ناشدنى‌ یاد كرده‌ است‌. آشنایى‌ او با یكى‌ از همین‌ دانشمندان‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ آبلى‌ (د 757ق‌/1356م‌) در پرورش‌ اندیشه‌ و توجه‌ او به‌ فلسفه‌ و منطق‌، تأثیری‌ ژرف‌ نهاد. در همین‌ زمان‌ طاعون‌ مرگباری‌ كه‌ در آسیا شیوع‌ یافته‌ بود، در 749ق‌ مغرب‌ را نیز فراگرفت‌ و از جمله‌ پدر و مادر و بسیاری‌ از استادان‌ ابن‌ خلدون‌ را روانه دیار نیستى‌ كرد. بازتاب‌ این‌ فاجعه‌ در زندگى‌نامه ابن‌ خلدون‌ از آن‌ رو كم‌رنگ‌ است‌ كه‌ وی‌ پیش‌تر در مقدمه، به‌ اندازه كافى‌ از آن‌ سخن‌ گفته‌ و آن‌ را عامل‌ مهمى‌ در جهت‌ انحطاط جوامع‌ بشری‌ دانسته‌ است‌.<br /> دوره سوم‌ زندگى‌ ابن‌ خلدون‌ هنگامی آغاز مى‌شود كه‌ دوره دوری‌ از كارهای‌ سیاسى‌ و پرداختن‌ به‌ كار تحقیق‌ و تألیف‌ و تعلیم‌ است‌. ابن‌ خلدون‌ مدت‌ 4 سال‌ (776-780ق‌/1374- 1378م‌) در قلعه ابن‌ سلامه‌ یا قلعه تاوغزوت، در ایالت‌ وهران الجزایر در 6 كیلومتری‌ جنوب‌ غربى‌ شهر فرنده، به‌ دور از جنجال‌های‌ سیاسى‌ و توطئه‌های‌ درباری‌ به‌ تألیف‌ كتاب‌ تاریخ‌ العبر دست‌ زد و مقدمه آن‌ را به‌ شكلى‌ نوآیین‌ پرداخت‌. مى‌توان‌ گفت‌ كه‌ تا این‌ هنگام،‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از گذشت‌ 43 سال‌ از عمر خویش‌ با كسان‌ و مسائل‌ گوناگون‌ بسیاری‌ آشنا شده‌ بود كه‌ در دوره اخیر عزلتش‌ با تأمل‌ در آنها توانست‌ مطالب‌ مقدمه‌ و بخش‌هایى‌ از تاریخ‌ مغرب‌ را فراهم‌ آورد. ابن‌ خلدون‌ پس‌ از آن‌كه‌ بخشى‌ از اثر خود را از حافظه‌ نوشت‌، برای‌ تكمیل‌ و تصحیح‌ آن‌ نیازمند به‌ كتاب‌هایى‌ شد كه‌ تنها در شهرها به‌ دست‌ مى‌آمد. بنابراین‌، پس‌ از بهبود از یك‌ بیماری‌ برای‌ سفر از سلطان‌ ابوالعباس‌ حفصى‌ (772-796ق‌/ 1370-1394م‌) اجازه‌ و امان‌ گرفت‌ و قلعه ابن‌ سلامه‌ را به‌ سوی‌ تونس‌ ترك‌ گفت‌.<br /> وی‌ در شعبان‌ سال‌ 780ق‌/1378م‌ به‌ تونس‌ وارد شد و سلطان‌ او را به‌ خود نزدیك‌ گرداند، و طالبان‌ دانش‌ از هر سو به‌ او روی‌ آوردند. به‌ همین‌ سبب‌ برخى‌ از حاسدان‌ همچون‌ ابن‌ عرفه‌ امام‌ جماعت‌ تونس‌ و مفتى‌ آن‌جا، بدگویى‌ از ابن‌ خلدون‌ را آغاز كردند، اما سلطان‌ به‌ این‌ سخنان‌ غرض‌آلود توجهى‌ نكرد و از باب‌ دانش‌دوستى‌ ابن‌ خلدون‌ را به‌ ادامه تألیف‌ تاریخ‌ تشویق‌ مى‌كرد، تا آن‌كه‌ تاریخ‌ بربر و زناته‌ و امویان‌ و عباسیان‌ و پیش‌ از اسلام‌ را تا آن‌جا كه‌ توانست‌ نوشت‌ و نسخه‌ای‌ ترتیب‌ داد و آن‌ را به‌ خزانه سلطان‌ (كتابخانه سلطنتى‌) تقدیم‌ كرد و به‌ همین‌ مناسبت‌ قصیده‌ای‌ بلند در ستایش‌ سلطان‌ و سیرت‌ و فتوحات‌ او سرود تا خود را از گزند بدگویان‌ در امان‌ دارد، اما بدگویى‌ نزدیكان‌ سلطان‌ و فتنه‌انگیزی‌های‌ ابن‌ عرفه،‌ سلطان‌ را چندان‌ از او بیمناك‌ ساخت‌ كه‌ چون‌ مى‌خواست‌ سفر كند، او را با خود همراه‌ مى‌برد. چون‌ 4 سال‌ از اقامت‌ ابن‌ خلدون‌ در تونس‌ گذشت‌، سلطان‌ به‌ اندیشه سفر زاب‌ افتاد و وی‌ از ترس‌ تكرار داستان‌ سفر پیشین‌ از سلطان‌ اجازه‌ خواست‌ تا به‌ سفر حج‌ روانه‌ شود و بدین‌سان‌ در نیمه شعبان‌ 784/24 اكتبر 1382 با كشتى‌ به‌ بندر اسكندریه‌ رهسپار شد.<br /> آخرین‌ مرحله زندگى‌ ابن‌ خلدون‌ با این‌ سفر آغاز شد. او پس‌ از 40 شبانه‌روز سفر دریا در عید فطر 874ق‌/8 دسامبر 1382م‌ به‌ بندر اسكندریه‌ رسید. وی‌ از این‌ هنگام‌ تا پایان‌ عمر، نزدیك‌ به‌ یك‌ربع‌قرن‌، در مصر ماند و دیگر به‌ وطنش‌ بازنگشت‌. نه‌ تنها تجربه‌های‌ شخصى‌ او، كه‌ سرنوشت‌ غم‌انگیز دوستش‌ ابن‌خطیب‌ (ه م‌) و نیز كشته‌ شدن‌ بردارش‌ یحیى‌ در یكى‌ از شب‌های‌ رمضان‌ 780ق‌ در تلمسان‌ به‌ توطئه ابوتاشفین‌ پسر سلطان‌ ابوحمو او را نسبت‌ به‌ بیهودگى‌ كوشش‌ در عرصه سیاست‌ هشیارتر كرده‌ بود. سفر مصر گویای‌ عزم‌ راستین‌ او در كناره‌گیری‌ از سیاست‌ بود.<br /> ابن‌ خلدون‌ 10 روز پس‌ از جلوس‌ الملك‌ الظاهر سیف‌الدین‌ برقوق‌ (784-791ق‌) از ممالیك‌ برجى‌ مصر، به‌ اسكندریه‌ رسید و چون‌ از سفر حج‌ بازماند. در اول‌ ذیقعده‌ به‌ قاهره‌ رفت‌ و شكوه‌ شگفت‌انگیز این‌ شهر را كه‌ پیش‌تر شنیده‌ بود، به‌ چشم‌ دید. چون‌ آوازه ابن‌ خلدون‌ پیش‌ از خود او به‌ قاهره‌ رسیده‌ بود و طالبان‌ علم‌، خواستار درس‌ وی‌ بودند، در جامع‌ الأزهر به‌ تدریس‌ پرداخت‌. پس‌ از آن‌ با سلطان‌ ملاقات‌ كرد و از او برای‌ رهایى‌ خانواده‌اش‌ كه‌ به‌ صورت‌ گروگان‌ در تونس‌ مانده‌ بودند، یاری‌ خواست‌. بدین‌سان‌ دیده‌ مى‌شود كه‌ ابن‌ خلدون‌ اگر چه‌ خود را از سیاست‌ دور مى‌داشت‌، اما ارتباط خود را از دربارها و سلاطین‌ نبریده‌ بود. در واقع‌، موقعیت‌ اجتماعى‌ و پایگاه‌ علمى‌ او این‌ پیوند را ضروری‌ مى‌ساخت‌.<br /> در قاهره‌ سلطان‌ دو وظیفه‌ بر عهده او نهاد: یكى‌ تدریس‌ در مدرسه قمحیه‌، از موقوفات‌ صلاح‌الدین‌ ایوبى‌ (532 - 589ق‌/1138-1193م‌)، به‌ جای‌ یكى‌ از مدرسان‌ تازه‌ درگذشته آن‌جا، و دیگر، منصب‌ قضای‌ مالكیان‌ مصر به‌ جای‌ جمال‌الدین‌ عبدالرحمان‌ قاضى‌ پیشین‌ مالكى‌ كه‌ مورد سخط سلطان‌ قرار گرفته‌ بود. او پس‌ از دریافت‌ خلعت‌ سلطانى‌ در مدرسه صالحیه‌ بر مسند قضا نشست‌، اما چون‌ بر آن‌ شد تا با فساد و سودپرستى‌ رایج‌ در كار قضا به‌ مبارزه‌ای‌ جدی‌ برخیزد، مخالفان‌ از هر سو بر ضد او برخاستند و مناسباتش‌ با بزرگان‌ دولت‌ تیره‌ شد. در این‌ میان‌ همسر و فرزندانش‌ كه‌ با كشتى‌ عازم‌ اسكندریه‌ بودند، گرفتار طوفان‌ دریا شدند و همگى‌ جان‌ سپردند.<br /> این‌ مصیبت‌، ابن‌ خلدون‌ را دل‌شكسته‌ و به‌ ترك‌ منصب‌ مصمم‌ كرد و سلطان‌ نیز درخواست‌ او را برآورد و مسند قضا را به‌ متصدی‌ پیشین‌ آن‌ باز گرداند، و بدین‌سان‌، ابن‌ خلدون‌ بهترین‌ پناه‌ را در تدریس‌ و مطالعه‌ و تألیف‌ و عبادت‌ بازیافت‌. گذشته‌ از مدرسه قمحیه‌، ابن‌ خلدون‌ در مدرسه نوبنیاد ظاهریه‌ نیز به‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ گماشته‌ شد، اما پس‌ از چندی‌ به‌ علت‌ اقدامات‌ مخالفانش‌ از این‌ سمت‌ بركنار شد.<br /> ابن‌ خلدون‌ پس‌ از 3 سال‌ اقامت‌ در مصر قصد سفر حج‌ كرد. در نیمه رمضان‌ 789 قاهره‌ را ترك‌ گفت‌ و پس‌ از گزاردن‌ حج‌، در جمادی‌الأولی‌ سال‌ بعد به‌ آن‌جا بازگشت‌ و به‌ حضور سلطان‌ رسید و اجازه‌ یافت‌ كه‌ به‌ جبران‌ مسند تدریس‌ كه‌ در مدرسه ظاهریه‌ از دست‌ داده‌ بود، در محرم‌ 791 در مدرسه صلغتمش‌ (یا صرغتمش‌) به‌ تدریس‌ حدیث‌ پردازد. همچنین‌ سلطان‌ در همان‌ سال‌ او را به‌ تولیت‌ خانقاه‌ بیبرس‌ گماشت‌، ولى‌ پس‌ از یك‌ سال‌ یا بیشتر به‌ سبب‌ همراهى‌ با فقهای‌ دیگر در صدور جواز قتال‌ با سلطان‌ (الملك‌ الظاهر) كه‌ بر اثر توطئه بعضى‌ امرا از سلطلنت‌ بركنار شده‌ بود، از آن‌ مقام‌ عزل‌ شد، اما ابن‌ خلدون‌ با سرودن‌ ابیاتى‌ در مدح‌ سلطان‌ توانست‌ دیگر بار او را بر سر مهر آورد. به‌ نظر مى‌رسد وی‌ از این‌ دوره بركناری‌ كه‌ تا سال‌ 797 یا 799ق‌ ادامه‌ یافت‌، برای‌ بازنگری‌ در مقدمه‌ و تكمیل‌ تاریخ‌ و نگارش‌ زندگى‌نامه خود استفاده‌ كرده‌ باشد.<br /> در نیمه رمضان‌ 801 سلطان‌ او را به‌ جای‌ قاضى‌القضاة در گذشته مالكى‌ مذهب‌، ناصرالدین‌ بن‌ التنسى‌، برگماشت‌ و سلطان‌ خود در نیمه شوال‌ همان‌ سال‌ درگذشت‌ و پسرش‌ ناصرالدین‌ فرج‌ معروف‌ به‌ الناصر بر جای‌ او نشست‌. رقابت‌ فقیه‌ مالكى‌ نورالدین‌ بن‌ الخلّال‌ بر سر منصب‌ قاضى‌القضاتى‌ مالكیان‌ و بذل‌ مال‌ در این‌ راه‌ به‌ عزل‌ ابن‌ خلدون‌ از این‌ سمت‌ (نیمه محرم‌ 803) انجامید و او بار دیگر به‌ تدریس‌ و تألیف‌ سرگرم‌ شد.<br /> ==وفات==<br /> وی‌ چند روز پس‌ از بازگشت‌ به‌ مصر برای‌ سومین‌ بار به‌ قاضى‌القضاتى‌ مالكیان‌ منصوب‌ شد، اما بر اثر سعایت‌ عده‌ای‌ از آن‌ سمت‌ بركنار شد و جمال‌الدین‌ البساطى‌ جای‌ او را گرفت‌، او 3 بار دیگر به‌ این‌ سمت‌ گمارده‌ شد و سرانجام‌ در هنگامى‌ كه‌ عهده‌دار منصب‌ قضای‌ مالكیان‌ مصر بود، در روز چهارشنبه‌ 4 روز مانده‌ به‌ پایان‌ رمضان‌ (25 یا 26 رمضان‌) 808ق‌/16 یا 17مارس‌ 1406م‌، در 78 سالگى‌ درگذشت‌ و در مزار صوفیان‌ در بیرون‌ باب‌ النصر قاهره‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد. ابراهیم‌ بن‌ احمد باعونى‌ (777-870ق‌/1376- 1465م‌) وفات‌ او را در 807ق‌ یاد كرده‌، اما این‌ تاریخ‌ دقیق‌ نیست‌.<br /> ==اساتید==<br /> ابن‌ خلدون‌ در نزد 3 دسته‌ از عالمان‌ زمان‌ دانش‌ اندوخت‌:<br /> <br /> 1. پدر وی‌، استادان‌ مكتب‌ و شیوخ‌ دیگر تونس‌ پیش‌ از 748ق‌؛ <br /> 2. دانشمندان‌ مجلس‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ مرینى‌ در زمان‌ استیلای‌ او بر تونس‌ تا 752ق‌؛ <br /> 3. دانشمندان‌ مغرب‌ و اندلس‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از پیوستن‌ به‌ ابوعنان‌ در فاس‌، یعنى‌ بعد از 754ق‌، از آنان‌ استفاده‌ كرد.<br /> ===نخستین گروه اساتید===<br /> وی‌ از نخستین‌ گروه‌ استادانش‌ نام‌ چند تن‌ را یاد كرده‌ است‌: ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سعید بن‌ بُرّال‌ انصاری‌ در قرائت‌ و حدیث‌ و فقه، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ العربى‌ حصایری‌ در نحو، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ الشواش‌ زرزالى‌، ابوالعباس‌ احمد بن‌ القصّار در نحو. ابوعبدالله‌ محمد بن‌ بَحْر در ادب‌ و زبان‌ عربى‌ (همانجا)، شمس‌الدین‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ جابر قیسى‌ وادی‌ آشى‌ در حدیث‌ و فقه، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالله‌ جیانى‌، ابوالقاسم‌ محمد القصیر، قاضى‌القضاة ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالسلام‌ در فقه.<br /> ===دومین گروه اساتید===<br /> برخى‌ از استادان‌ گروه‌ دوم‌ اینهاست‌: <br /> فقیه‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سلیمان‌ سطّى‌، ابومحمد بن‌ عبدالمهیمن‌ حضرمى‌ محدّث‌ و نحوی‌، ابوالعباس‌ احمد زواوی‌ در قرائت‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ آبلى‌ در علوم‌ معقول. ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ یوسف‌ مشهور به‌ ابن‌ رضوان‌ مالقى‌، كاتب‌ سلطان‌. در مجلس‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ دانشمندان‌ بزرگ‌ دیگری‌ نیز بوده‌اند كه‌ سمت‌ استادی‌ بر ابن‌ خلدون‌ نداشته‌اند، ولى‌ چنان‌ تأثیری‌ در اندیشه او به‌ جا نهاده‌اند كه‌ وی‌ نام‌ و احوال‌ آنان‌ را به‌ عنوان‌ دوستان‌ خود اجمالاً آورده‌ است‌.<br /> ===سومین گروه اساتید===<br /> از گروه‌ سوم‌، ابن‌ خلدون‌ نام‌های‌ زیر را ضبط كرده‌ است: استاد ابوعبدالله‌ محمد بن‌ صفار مراكشى‌ در قرائت‌، قاضى‌القضاة فاس‌ ابوعبدالله‌ محمد المقری‌ تلمسانى‌ در فقه‌، ابوالبركات‌ محمد بن‌ محمد بلفیقى‌ اندلسى‌ در انواع‌ معارف‌ و آداب‌ مصاحبت‌ ملوك‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ احمد الشریف‌ حسنى‌ تلمسانى‌ در فقه‌، ابوالبركات‌ محمد بن‌ محمد بلفیقى‌ اندلسى‌ در انواع‌ معارف‌ و آداب‌ مصاحبت‌ ملوك‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ احمد الشریف‌ حسنى‌ تلمسانى‌ در معقول‌ و منقول‌، قاضى‌ ابوالقاسم‌ محمد بن‌ یحیى‌ برجى‌ اندلسى‌ كاتب‌ و منشى‌ مخصوص‌ سلطان‌ ابوعنان‌ و شیخ‌ رحّاله‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالرزاق‌ فاسى‌ در قرائت‌ و حدیث‌. ابن‌ خلدون‌ نزدیك‌ به‌ 50 صفحه‌ از كتاب‌ «التعریف» را به‌ ذكر نام‌ و احوال‌ استادان‌ خود اختصاص‌ داده‌ و از آنان‌ با تمجید و تكریم‌ فراوان‌ یاد كرده‌ است‌. طه‌ حسین‌ عقیده‌ دارد كه‌ انگیزه ابن‌ خلدون‌ در این‌ كار، مستند نشان‌ دادن‌ معلومات‌ و آموخته‌هایش‌ به‌ رقیبان‌ ازهری‌ خویش‌ بوده‌ است‌، اما احتمال‌ این‌كه‌ این‌ كار را از سر دلبستگى‌ به‌ استادان‌ و قدرشناسى‌ از آنان‌ انجام‌ داده‌ باشد، بیشتر است‌. كتاب‌های‌ تراجم‌ و طبقات‌، صحت‌ داوری‌های‌ ابن‌ خلدون‌ را درباره استادانش‌ جز در یك‌ مورد تأیید مى‌كند.<br /> ==شاگردان==<br /> ابن‌ خلدون‌ خود در مورد شاگردانش‌ اطلاعى‌ به‌ دست‌ نمى‌دهد و در مآخذ دیگر هم‌ آگاهى‌ كافى‌ در این‌ باره‌ نیامده‌ است‌. او كه‌ حتى‌ در گیرودار اشتغالات‌ سیاسى‌ دست‌ از تدریس‌ برنمى‌داشت‌، اصولاً مى‌بایست‌ شاگردان‌ بسیاری‌ داشته‌ باشد. سخاوی چند تن‌ مصری‌ را نام‌ مى‌برد كه‌ از ابن‌ خلدون‌ بهره‌ برده‌اند: مقریزی‌، ابن‌ عماد اقفهسى‌، ابن‌ حجر عسقلانى‌. ابن‌ حجر و عده‌ای‌ دیگر از وی‌ اجازه‌ گرفته‌اند و كسانى‌ چون‌ باعونى‌ هم‌ در دوره اقامت‌ او در قاهره‌ از هم‌ صحبتى‌ با او بهره‌مند شده‌اند.<br /> هر چند ابن‌ خلدون‌ علومى‌ را كه‌ تدریس‌ مى‌كرده‌ - مانند بسیاری‌ از جزئیات‌ مهم‌ زندگى‌ خود – به‌روشنى‌ بیان‌ نكرده‌ است‌. اما از آن‌چه‌ در مورد مدارس‌ محل‌ تدریس‌ خود آورده‌، مى‌توان‌ دریافت‌ كه‌ او در مناصب‌ تدریس‌ رسمى‌ خود علوم‌ دینى‌ به‌ویژه‌ فقه‌ تعلیم‌ مى‌داده‌ است‌. چه‌، مدرسه قمحیه‌ را صلاح‌الدین‌ ایوبى‌ برای‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ وقف‌ كرده‌ بود و در مدرسه ظاهریه‌ هم‌ ابن‌ خلدون‌ را برای‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ تعیین‌ كرده‌ بودند. در مدرسه صلغتمش‌ هم‌ او عهده‌دار درس‌ حدیث‌ بود و در آن‌جا الموطأ امام‌ مالك‌ را تدریس‌ مى‌كرد. آن‌چه‌ در مورد استماع‌ مقریزی‌ از ابن‌ خلدون‌ در مورد كتاب‌ تاریخ‌ او آمده‌ است‌، مربوط به‌ نشست‌هایى‌ غیر از جلسات‌ تدریس‌ رسمى‌ در مدارس‌ِ مذكور است‌.<br /> ==ابن خلدون از نگاه معاصرانش==<br /> ابن‌ خلدون‌ در نظر معاصران‌ و مؤلفان‌ نزدیك‌ به‌ زمانش‌ مورد ارزیابی‌های‌ مختلف‌ قرار گرفته‌ است‌. دوستش‌ ابن‌ خطیب‌ او را با صفات‌ پسندیده بسیار ستوده‌ و سرآمد در فنون‌ عقلى‌ و نقلى‌ دانسته‌ و مایه مباهات‌ سرزمین‌ مغرب‌ معرفى‌ كرده و محمد بن‌ محمد بن‌ عرفه‌ او را فاقد شرایط لازم‌ برای‌ احراز مقام‌ قضا دانسته‌ است‌، اما باید به‌ خاطر داشت‌ كه‌ این‌ داوری‌ بر زبان‌ رقیب‌ او در تونس‌ جاری‌ شده‌ است‌.<br /> <br /> از علمای‌ مصری‌ معاصر ابن‌ خلدون‌، مقریزی‌، ابن‌ حجر، اقفهسى‌ و باعونى‌، شاید به‌ علت‌ اختلاط بیشترشان‌ با او و استفاده‌ از محضر وی‌، مقام‌ علمى‌ و كردارش‌ را ستوده‌اند و از او با تكریم‌ یاد كرده‌اند. مقریزی‌ مقدمه او را بى‌نظیر و آن‌ را چكیده دانش‌ها و اندیشه‌های‌ درست‌ مى‌دانست‌. ابن‌ حجر 7 جلد بزرگ‌ تاریخ‌ او را نمودار فضل‌ و اطلاع‌ او مى‌شمرد. وی‌ كه‌ بارها به‌ حضور ابن‌ خلدون‌ رسیده‌ و از بیانات‌ آموزنده‌ و به‌ویژه‌ تاریخ‌ او بهره‌مند شده‌ بوده‌، او را زبان‌آور، فصیح‌، بلیغ‌، با نگارش‌ خوب‌، آگاه‌ به‌ امور كشورداری‌ و با طبع‌ شعر متوسط معرفى‌ كرده‌ است‌. حافظ اقفهسى‌ نیز از او با تمجید سخن‌ گفته‌ است‌. باعونى‌ كه‌ با او محشور و میان‌ آن‌ دو پیوند دوستى‌ بوده‌ است‌، او را از «عجایب‌ زمان‌» و متبحر در علوم‌ نقلى‌ و عقلى‌ شمرده‌ است. ابن‌ عربشاه‌ او را به‌ هنگام‌ رفتن‌ به‌ حضور تیمور در دمشق‌، دانشمندی‌ مالكى‌مذهب‌ و شیرین‌سخنى‌ پسندیده‌مشرب‌ با عمامه‌ای‌ كوچك‌ و بُرْنُسى‌ زیبا (ردای‌ كلاهدار مغربى‌) و هیأتى‌ آراسته‌ وصف‌ كرده‌ است‌.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ در زمان‌ خود به‌ تاریخ‌نگاری‌ و تاریخ‌اندیشى‌ شهره‌ بود، اما با همه تأثیری‌ كه‌ در افزایش‌ توجه‌ به‌ تاریخ‌ در مصر سده‌های‌ 8 و 9ق‌/14 و 15م‌ داشت، اندیشه‌هایش‌ در روزگار خود او بازتاب‌ كافى‌ نیافت‌، و هیچ‌یك‌ از مورخان‌ حتى‌ شاگردانش‌ راه‌ او را در این‌ زمینه‌ ادامه‌ ندادند؛ لیكن‌ اندیشه‌های‌ بدیع‌ و عمیق‌ او در زمان‌ و مكانى‌ دیگر جلب‌ نظر كرد و از سده گذشته‌ (13ق‌/ 19م‌) نام‌، آثار و افكار او سخت‌ مطرح‌ شد و پژوهش‌های‌ بسیاری‌ را به‌ خود اختصاص‌ داد.<br /> == ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر==<br /> با مطرح‌ گشتن‌ مجدد ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر، شخصیت‌ او هم‌ مورد اظهار نظرهای‌ گوناگون‌ قرار گرفت‌. این‌ نظرها را كلاً مى‌توان‌ به‌ دو دسته مخالف‌ و موافق‌ تقسیم‌ كرد. انتقاد بزرگى‌ كه‌ بر ابن‌ خلدون‌ كرده‌اند، این‌ است‌ كه‌ وی‌ در دوره دوم‌ زندگانیش‌ مكرّراً موضع‌ سیاسى‌ خویش‌ را تغییر داده‌ است‌. زندگى‌نامه‌ای‌ كه‌ او از خود به‌ جا نهاده‌، حاكى‌ است‌ كه‌ چه‌ سان‌ با دگرگونى‌ اوضاع‌ او هم‌ به‌ آسانى‌ مخدوم‌ خود را عوض‌ مى‌كرد، یا از هم‌ پیمان‌ دیروز مى‌برید و با رقیبى‌ نیرومندتر هم‌دست‌ مى‌شد تا بر او بتازد، یا در توطئه‌های‌ پنهانى‌ دربارهای‌ مغرب‌ شركت‌ مى‌جست‌، یا اگر وضع‌ موطن‌ یا محل‌ خدمت‌ خود را مساعد نمى‌دید، به‌ جایى‌ دیگر رخت‌ برمى‌بست‌. این‌گونه‌ حركت‌ها موجب‌ شده‌ است‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ را فردی‌ فرصت‌طلب، جاه‌طلبى‌ بى‌اعتقاد به‌ اصول‌اخلاقى‌ و سیاست‌مدار متلونى‌ كه‌ میهن‌پرستى‌ را سخنى‌ بیهوده‌ مى‌دانست‌، بدانند. شاید این‌ همه‌ ناشى‌ از خصلت‌ خودپسندی‌ وی‌ باشد كه‌ برخى‌ آن‌ را در نگارش‌ «التعریف»‌ جلوه‌گر یافته‌اند. نصار بر آن‌ است‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ تحت‌ تأثیر محیط زندگیش‌ هیچ‌ پروای‌ آرمان‌گرایى‌ نداشته‌ و محرك‌ او در همه مراحل‌ حیات‌ فقط عامل‌ شخصى‌ بوده‌ است.<br /> در برابر این‌ گروه‌، دسته‌ای‌ دیگر از محققان‌ در عین‌ پذیرفتن‌ جاه‌طلبى‌، خودپسندی‌ و توطئه‌گری‌های‌ وی،‌ بعید مى‌دانند كه‌ این‌ رفتار برخاسته‌ از انگیزه‌هایى‌ شخصى‌ باشد. اینان‌ بر این‌ باورند كه‌ باید انگیزه‌های‌ اصلى‌ ماجراهای‌ زندگى‌ او را در جست‌وجوی‌ وی‌ برای‌ راه‌ نجاتى‌ برای‌ اسلام‌ از تباهى‌ دانست‌، هر چند خود در این‌ مورد بدین‌ نكته‌ تصریح‌ نكرده‌ است‌. توجیه‌كنندگان‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ از یك‌سو به‌ فقدان‌ مفهوم‌ وطن‌دوستى‌ در مغرب‌ سده 8ق‌/14م‌ متوسل‌ مى‌شوند و تصور مى‌كنند كه‌ در نظر ابن‌ خلدون‌ كشمكش‌ میان‌ مدعیان‌ قدرت‌ سیاسى‌ در مغرب‌ آن‌ روز جنبه تضاد فكری‌ و اعتقادی‌ نداشته‌ و منحصراً نتیجه تضاد منافع‌ و خودخواهی‌های‌ آنان‌ بوده‌ است‌ و از این‌ رو ابن‌ خلدون‌ كفایت‌ سیاسى‌ خود را در اختیار نیرویى‌ قرار مى‌داده‌ كه‌ سود بیشتری‌ از آن‌ عاید مى‌شده‌ است، و این‌ در حالى‌ است‌ كه‌ قراین‌ متعدد در زندگى‌ اجداد ابن‌ خلدون‌ و خود او حاكى‌ از دلبستگى‌ شدید آنان‌ به‌ مغرب‌ و وحدت‌ و نیرومندی‌ آن‌ است.<br /> از سوی‌ دیگر، تبرئه‌كنندگان‌ ابن‌ خلدون‌ مى‌گویند: خیانت‌ در آن‌ عصر به‌ مفهوم‌ امروزی‌ آن‌ نبوده‌ است‌. «اگر خیانتى‌ بود، در حیطه امور دینى‌ بود، نه‌ در حیطه سیاست‌، زیرا سپاهى‌ یا وزیر، خدمتگزار امیر یا خاندانى‌ بود، نه‌ خادم‌ ملت‌ و دولت‌».<br /> از مجموع‌ این‌ نظرها و از غور در تاریخ‌ عصر ابن‌ خلدون‌ مى‌توان‌ به‌ این‌ نتیجه‌ رسید كه‌ اولاً میراث‌ خانوادگى‌ ابن‌ خلدون‌ او را به‌ سوی‌ سیاست‌ مى‌كشاند، ثانیاً در عرصه سیاست‌ آن‌ روزگار، رفتاری‌ مانند رفتار ابن‌خلدون‌ رسمى‌رایج‌ بود و اختصاص‌ به‌ او نداشت‌؛ ثالثاً، و شاید مهم‌تر از همه آن‌چه‌ در توجیه‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ گفته‌ شده‌ است‌، این‌كه‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ در مقایسه‌ با حركت‌های‌ رجال‌ سیاسى‌ آن‌زمان‌ بسیار كمتر از آن‌چه‌ در وهله نخست‌ به‌ نظر مى‌رسد، قابل‌ سرزنش‌ است‌ و احتمالاً یكى‌ از علت‌های‌ این‌همه‌ اغماض‌ سلاطین‌ مغرب‌ در مورد گذشته او همان‌ سبكى‌ بار گناهان‌ سیاسى‌ او در سنجش‌ با مرسوم‌ زمان‌ بوده‌ است‌. گذشته‌ از اینها، آوازه ابن‌ خلدون‌ به‌ سبب‌ رفتار سیاسى‌ یا اخلاقى‌ او نیست‌ تا او را در این‌ زمینه‌ ارزیابى‌ كنیم‌. اشتهار او به‌ علت‌ بینش‌ تاریخى‌ عمیق‌، ابتكار شیوه‌ای‌ نو و یك‌ دانش‌ جدید (علم‌ العمران‌) برای‌ تمیز درستى‌ و نادرستى‌ خبرهای‌ تاریخى‌ و برخورد با تاریخ‌ به‌ مثابه یك‌ علم‌ است‌.<br /> ==جایگاه فرهنگی==<br /> ابن‌ خلدون‌ امروزه‌ در فرهنگ‌ جهانى‌ جایگاه‌ شایسته‌ای‌ دارد. او نه‌تنها نسبت‌ به‌ زمان‌ خود استثنایى‌ جلوه‌ مى‌كند، كه‌ با انسان‌ متفكر زمان‌ ما هم‌ سخنان‌ بسیار دارد، نه‌ از آن‌ رو كه‌ بتوان‌ نظریات‌ او را در مورد جامعه معاصر به‌ كار برد، بلكه‌ از آن‌ جهت‌ كه‌ تحلیل‌های‌ او برای‌ فهم‌ زمینه تاریخى‌ این‌ جامعه‌ سودمند است. او تفكر تاریخى‌ را به‌ مرحله‌ای‌ نو رساند و تاریخ‌ را از صورت‌ واقعه‌نویسى‌ پیشین‌ به‌ شكل‌ نوین‌ علمى‌ و قابل‌ تعقل‌ درآورد. شیوه تحلیل‌ استدلالى‌ پویای‌ او ارزشى‌ پایدار دارد و در پرتو نظریات‌ او، بسیاری‌ از تحولات‌ تاریخ‌ گذشته جوامع‌ اسلامى‌ و مبانى‌ تاریخى‌ ساختار كنونى‌ آنها را مى‌توان‌ روشن‌تر دریافت‌.<br /> ==آثار و اندیشه‌های‌ ابن‌ خلدون‌== <br /> آثار ابن‌ خلدون‌ را از لحاظ اهمیت‌ محتوا و از حیث‌ زمان‌ نگارش‌ و منابع‌ اطلاع‌ بر آنها مى‌توان‌ به‌ دو دسته‌ تقسیم‌ كرد:<br /> ===الف===<br /> آثاری‌ كه‌ در دوره جوانى‌ و در كشاكش‌ فعالیت‌های‌ سیاسى‌ در دربارهای‌ مغرب‌ نوشته‌ است‌ و تنها گواه‌ معاصر كه‌ از آنها نام‌ برده‌، ابن‌ خطیب‌ دوست‌ اوست‌ كه‌ تألیف‌ الإحاطة را در 765ق‌/1364م‌ به‌ پایان‌ برده‌ است‌. این‌ آثار عبارتند از: <br /> خلاصه‌ای‌ در منطق؛ رساله‌ای‌ در حساب‌؛ شرح‌ قصیدة البردة؛ شرح‌ الرّجز ابن‌ خطیب‌ در اصول‌ فقه؛، تلخیص‌ چند اثر از ابن‌ رشد و تلخیص‌ المحصّل‌ فخر رازی‌ با عنوان‌ لباب‌المحصل‌ في‌ أصول‌الدین‌. <br /> ابن‌ خطیب‌ در ضمن‌ بیان‌ این‌ آثار، نثرنویسى‌ ابن‌ خلدون‌ را از حیث‌ شیوه‌ و محتوا ستوده‌ است‌. هر چند ابن‌ خلدون‌ در زندگى‌نامه خود از این‌ آثار نام‌ نبرده‌، اما نام‌ آنها در فهرست‌های‌ كتاب‌شناسى‌ اسلامى‌ ادوار بعد آمده‌ و یك‌ اثر دیگر نیز با عنوان‌ شرح‌ قصیدة ابن‌ عبدون‌ بر آنها افزوده‌ شده‌ است‌، ولى‌ هیچ‌یك‌ از آثار مذكور جز لباب‌المحصّل‌ به‌ جای‌ نمانده‌ است‌. این‌ اثر در 1952م‌ به‌ كوشش‌ ل‌. روبیو در تطوان‌ (مراكش‌) چاپ‌ شده‌ است‌. ابن‌ خلدون‌ لباب‌ را به‌ اشاره آبلى‌، استاد مورد ستایش‌ خود، فراهم‌ آورده‌ است‌. توجه‌ ابن‌ خلدون‌ به‌ این‌ اثر نشان‌دهنده خصایل‌ اخلاقى‌ و فكری‌ بسیاری‌ است‌ كه‌ او هیچ‌گاه‌ یك‌سره‌ از آن‌ نگسست‌. <br /> دیگر نوشته‌های‌ یادشده ابن‌ خلدون‌ هم‌ ظاهراً همان‌ یادداشت‌های‌ دوران‌ تحصیل‌ یا جزوه‌های‌ تدریس‌ اوست‌ و شاید به‌ همین‌ دلیل‌ بوده‌ كه‌ از ذكر آنها در زندگى‌نامه خود چشم‌ پوشیده‌ است‌. برخى‌ گفته‌اند شاید علت‌ عدم‌ ذكر نام‌ این‌ آثار در «التعریف»‌ آن‌ بوده‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ آنها را دارای‌ اهمیت‌ و مایه مباهات‌ نمى‌دانسته‌ و به‌ بزرگى‌، تقدیم‌ نكرده‌ بوده‌ است‌. در شروح‌ او بر قصیدة البردة یا قصیدة ابن‌ عبدون‌ و الرجز ابن‌ خطیب‌ به‌ نظر نمى‌رسد كه‌ مطلب‌ نو و قابل‌ توجهى‌ یافت‌ شود. رساله او در حساب‌ هم‌ احتمالاً مشتمل‌ بر آن‌ مقدار از اطلاعات‌ بوده‌ كه‌ هر فقیهى‌ بدان‌ نیاز داشته‌ و ظاهراً خلاصه‌ای‌ از یك‌ رساله ابن‌ البناءِ مراكشى‌ یا مؤلفى‌ دیگر بوده‌ است‌.<br /> رساله منطق‌ او نیز مى‌بایست‌ تلخیص‌ كتابى‌ در منطق‌ بوده‌ باشد، اما دانسته‌ نیست‌ كه‌ این‌ خلاصه‌ را بر اساس‌ نوشته كدام‌ مؤلف‌ تدوین‌ كرده‌ بوده‌ است‌. از آن‌جا كه‌ وی‌ برخى‌ از نوشته‌های‌ ابن‌ رشد را تلخیص‌ كرده‌، شاید بتوان‌ گفت‌ كه‌ این‌ رساله‌ هم‌ خلاصه‌ای‌ از یك‌ اثر این‌ فیلسوف‌ مغربى‌ بوده‌ است‌، ولى‌ از بررسى‌ نوشته‌های‌ ابن‌ خلدون‌ برمى‌آید كه‌ تأثیر ابن‌ رشد بر اندیشه وی‌ ناچیز است‌. از این‌ رو باید گفت‌: خلاصه‌های‌ ابن‌ خلدون‌ از آثار ابن‌ رشد، بیشتر ارزشى‌ محدود و آموزشى‌ داشته‌اند تا ارزش‌ فلسفى‌ خاص‌، و به‌ احتمال‌ قوی‌ صرفاً اقتباساتى‌ از خلاصه‌ها و شرح‌های‌ ابن‌ رشد بر ارغنون‌، طبیعت‌ و ماوراءالطبیعه ارسطو بوده‌اند.<br /> اثر دیگری‌ به‌ نام‌ شفاءالسائل‌ لتهذیب‌المسائل‌ به‌ ابن‌ خلدون‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ كه‌ نه‌ در نوشته ابن‌ خطیب‌ از آن‌ یاد شده‌ است‌ و نه‌ در زندگى‌نامه خود مؤلف‌. این‌ كتاب‌ تنها در نوشته‌های‌ متأخّر جزو آثار ابن‌ خلدون‌ به‌ شمار آمده‌ است‌. طنجى‌، در مقدمه شفاء السائل‌، «یه‌ - یز»، نظرات‌ ابن‌ خلدون‌ را درباره دگرگونی‌های‌ تصوف‌ در مغرب‌ و نیز داوری‌ تند او پیرامون‌ این‌ جریان‌ فكری‌ و عملى‌ بازگو مى‌كند. این‌ اثر به‌ دنبال‌ مشاجره‌ای‌ سخت‌ كه‌ در پایان‌ نیمه دوم‌ سده 8ق‌/14م‌ میان‌ متصوفه اندلس‌ درگرفت‌، نوشته‌ شده‌ است‌. بحث‌ بر سر آن‌ بود كه‌ آیا نوشته‌های‌ صوفیه‌ و به‌ كار بستن‌ سخنان‌ ایشان‌ برای‌ وصول‌ به‌ معرفت‌ كافى‌ است‌ یا مرید در سیر و سلوك‌ برای‌ وصول،‌ نیازمند به‌ پیر و مراد است‌؟ ابواسحاق‌ ابراهیم‌ شاطبى‌ (د 790ق‌/1388م‌) در موضوع‌ این‌ مناقشه‌ از دانشمندان‌ فاس‌ فتوا خواست‌. ابن‌ خلدون‌، بى‌آن‌كه‌ از او خواسته‌ شود، پاسخ‌ خود را در كتاب‌ شفاءالسائل‌ تدوین‌ كرد. بررسى‌ تاریخى‌ ابن‌ خلدون‌ درباره این‌ مسأله،‌ كتاب‌ را به‌ صورت‌ مرجعى‌ برای‌ تحقیق‌ در تصوف‌ مغرب‌ درآورده‌ است‌. اقتباس‌ از إحیاء علوم‌الدین‌ غزالى‌ در این‌ كتاب‌ آشكار است‌.<br /> داوری‌ نهایى‌ ابن‌ خلدون‌ در مورد تصوف‌ با نظر علمای‌ گذشته‌ و معاصر وی‌ هماهنگ‌ است‌، اما در مقایسه‌ با نظری‌ كه‌ او خود در این‌ باره‌ در مقدمه، باز گفته‌ است‌ متناقض‌ است‌. به‌ همین‌ دلیل‌ است‌ كه‌ برخى‌ این‌ اثر را از آن‌ ابن‌ خلدون‌ ندانسته‌اند، اما طنجى‌ اختلاف‌ میان‌ نظرات‌ مندرج‌ در این‌ اثر را با نظرهای‌ مقدمه‌، معلول‌ گذشت‌ زمان‌ مى‌داند و معتقد است‌ كه‌ شفاءالسائل‌ در مغرب‌ و بین‌ سال‌های‌ 774 و 776ق‌/1372-1374م‌ نوشته‌ شده‌ است‌. طنجى‌ این‌ كتاب‌ را در 1957م‌ در استانبول‌ به‌ چاپ‌ رسانیده‌ و فتوای‌ كوتاه‌ و قاطع‌ ابن‌ خلدون‌ را در مورد تصوف‌، با نقل‌ از تنبیه‌الغبي‌ برهان‌الدین‌ ابراهیم‌ البقاعى‌ (د 885ق‌/ 1480م‌) و الرّدّ المتین‌ عبدالغنى‌ النابلسى‌ (د 1143ق‌/1731م‌) به‌ آن‌ ضمیمه‌ كرده‌ است. ابن‌ خلدون‌ در این‌ فتوا، متصوفه‌ را دو دسته‌ مى‌داند: پیروان‌ طریقه سنت‌ و پیروان‌ طریقه بدعت‌آمیز متأخّر. او كسانى‌ چون‌ ابن‌ عربى‌ و ابن‌ سبعین‌ و ابن‌ برجان‌ (د 536ق‌/1142م‌) را از دسته اخیر و آثارشان‌ را سوزاندنى‌ مى‌داند. در هر حال‌، این‌ اثر از نوشته‌های‌ كم‌ اهمیت‌ ابن‌ خلدون‌ به‌ شمار آمده‌ كه‌ در آن‌ برخى‌ از عقاید مذهبى‌ او و احیاناً بعضى‌ مطالب‌ كه‌ پاره‌ای‌ از مسائل‌ مقدمه‌ را توضیح‌ مى‌دهد و نیز فتوای‌ او پیرامون‌ تصوف‌ غیرسنتى‌ متأخر آمده‌ است‌<br /> ===ب‌=== <br /> آثاری‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از دست‌ شستن‌ از سیاست‌ نوشته‌ و به‌ لحاظ اهمیتشان‌ در زندگى‌نامه خود از آنها یاد كرده‌ است‌؛ و اساساً ابن‌ خلدون‌ به‌ واسطه نگارش‌ آنها پرآوازه‌ گشته‌ است‌. با توجه‌ به‌ رابطه درونى‌ و موضوعى‌ این‌ آثار و پیوستگى‌ طرحى‌ كه‌ آنها را پدید آورده‌ است‌، باید آنها را در كنار هم‌ مورد بحث‌ قرار داد. این‌ آثار عبارتند از كتاب‌ «العبر» و «التعریف‌».<br /> ابن‌ خلدون‌ اثر نخستین‌ را كتاب‌ «العبر و دیوان‌المبتدإ و الخبر في‌ أیام‌العرب‌ و العجم‌ و البربر و من‌ عاصرهم‌ من‌ ذوي‌السلطان‌ الأكبر» نامیده‌ است‌ یعنى‌ آن‌ را «تاریخ‌ نوع‌ بشر به‌ طور جامع‌ و كامل‌» معرفى‌ مى‌كند. ابن‌ خلدون‌ در فراغت‌ كامل‌ از اشتغالات‌ سیاسى‌ و در عزلت‌ قلعه ابن‌ سلامه‌ آغاز به‌ تألیف‌ این‌ تاریخ‌ كرد. او با تألیف‌ این‌ اثر مى‌خواست‌ پاسخى‌ برای‌ چراهای‌ بسیاری‌ كه‌ تجربه روزمره‌ و مشهوداتش‌ پیش‌ مى‌آورد، بیابد و اثری‌ بیافریند كه‌ به‌ منزله اصل‌ و مرجعى‌ باشد برای‌ مورخان‌ آینده‌ تا از آن‌ به‌ عنوان‌ نمونه‌ و سرمشق‌ خویش‌ بهره‌ گیرند.<br /> ابن‌ خلدون‌ در ضمن‌ گزارش‌ تاریخ‌ مغرب‌ در گذشته نزدیك‌ به‌ زمان‌ خود، جز نقل‌ از منابع‌ مكتوب‌، روایات‌ بسیاری‌ از استادش‌ آبلى‌ مى‌آورد. نكته اخیر را با توجه‌ به‌ فاصله زمانى‌ میان‌ دوره شاگردی‌ ابن‌ خلدون‌ نزد آبلى‌ و عزلت‌ در قلعه ابن‌ سلامه‌ (بیش‌ از 20 سال‌) شاید بتوان‌ به‌ عنوان‌ یكى‌ از مراحل‌ اوّلیه تكوین‌ اندیشه تاریخى‌ یا التفات‌ به‌ تاریخ‌ در ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ تلقى‌ كرد. وانگهى‌، هر چند تاریخ‌ غیردینى‌ در هیچ‌ مدرسه‌ای‌ در قلمرو اسلامى‌ عرضه‌ نمى‌شد و تاریخ‌ در میان‌ مسلمانان‌ نیز چون‌ جوامع‌ یونانى‌ و لاتینى‌ جنبه واقعه‌نگاری‌ و داستان‌سرایى‌ داشته‌ است‌، اما كثرت‌ نوشته‌های‌ تاریخى‌ مسلمانان‌ در سده‌های‌ میانى‌ مؤید آن‌ است‌ كه‌ در آن‌ اعصار، دنیای‌ اسلامى‌ بسى‌ بیش‌ از مناطق‌ دیگر مستعد پرورش‌ فكر تاریخى‌ بوده‌ است و پیش‌ از ابن‌ خلدون‌ در شمال‌ غرب‌ افریقا اندیشه‌هایى‌ شبیه‌ افكار وی‌ به‌ شكلى‌ ابتدایى‌ مطرح‌ بوده‌ است‌. در وهله نخست‌، گذشته مغرب‌ بود كه‌ ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ را به‌ خود مى‌كشید تا حال‌ را در پرتو آن‌ دریابد. بررسى‌ گذشته‌، خود مشكلاتى‌ پیش‌ مى‌آورد كه‌ جز با تعمق‌ در پدیده‌ها و تحولات‌ معاصر، راه‌بردن‌ به‌ حل‌ آن‌ میسر نبود.<br /> توجه‌ به‌ تاریخ‌، به‌ عنوان‌ وسیله‌ای‌ برای‌ حل‌ مشكل‌ زمان‌ حال‌، آن‌ را معنى‌دارتر از تاریخ‌ سنتى‌ مى‌كند و اشكال‌های‌ تاریخ‌ نگاری‌ سنتى‌ و اخبار تاریخى‌ را پیش‌ مى‌كشد كه‌ مستلزم‌ پیدا كردن‌ معیار و محكى‌ برای‌ تشخیص‌ صحیح‌ و سقیم‌ و غث‌ و سمین‌ آن‌ است‌. بر این‌ اساس‌، پیش‌ از پرداختن‌ به‌ علم‌ تاریخ‌ باید مبانى‌ آن‌ را مطرح‌ كرد. این‌ استدلال‌ ذهنى‌، موجب‌ تركیب‌ و فصل‌بندی‌ «شگفت‌» و بى‌سابقه تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ شده‌ است‌. او تألیف‌ خود را بر یك‌ مقدمه‌ (در معنای‌ عام‌ آن‌، پیش‌ گفتار) و 3 كتاب‌ قرار داده‌ است‌: مقدمه‌، در فضیلت‌ دانش‌ تاریخ‌ و تحقیق‌ روش‌های‌ آن‌ و اشاره‌ به‌ اغلاط مورخان‌؛ كتاب‌ نخست‌، در اجتماع‌ و تمدن‌ و یادكردن‌ عوارض‌ ذاتى‌ آن‌...؛ كتاب‌ دوم‌، در اخبار عرب‌ و قبیله‌ها و دولت‌های‌ آن‌... و برخى‌ از ملت‌ها و دولت‌های‌ مشهور كه‌ با ایشان‌ هم‌زمان‌ بوده‌اند...؛ كتاب‌ سوم‌، در اخبار بربر... و كشورها و دولت‌هایى‌ كه‌ آن‌ قوم‌ به‌ویژه‌ در دیار مغرب‌ تشكیل‌ داده‌اند. مقدمه‌ و كتاب‌ نخست‌ همان‌ است‌ كه‌ اصطلاحاً به‌ مقدمه ابن‌ خلدون‌ معروف‌ شده‌ و تقریباً یك‌ هفتم‌ كل‌ اثر تاریخى‌ او را دربرمى‌گیرد (ج‌ 1 از چاپ‌ 7 جلدی‌ تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌).<br /> ابن‌ خلدون‌ نخستین‌ نسخه تنقیح‌ شده‌ اثرش‌ را از قلعه ابن‌ سلامه‌ برای‌ سلطان‌ تونس‌ ابوالعباس‌ حفصى‌ ارسال‌ و به‌ او اهدا كرد. <br /> <br /> «التعریف‌» نه‌تنها از لحاظ آگاهى‌ به‌ وقایع‌ تاریخى‌ و اسناد مندرج‌ در آن‌، برای‌ تاریخ‌ سیاسى‌ و فكری‌ و ادبى‌ روزگار ابن‌ خلدون‌ اهمیت‌ دارد، بلكه‌ مطمئن‌ترین‌ وسیله‌ برای‌ یافتن‌ و تعقیب‌ مسیر اندیشه او در تألیف‌ مقدمه‌ است‌ و نصار در قسمتى‌ از تحقیق‌ خود به‌ این‌ كوشش‌ برخاسته‌ است. التعریف‌ از آغاز، جزئى‌ از تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ بوده‌ و تنها نامش‌ آن‌ را از دیگر بخش‌ها جدا مى‌كرده‌ است‌. در بعضى‌ نسخه‌های‌ این‌ اثر، كه‌ بعدها پرداخته‌ شده‌، عنوان‌ «رحلة» پسندیده‌تر نموده‌ و آن‌ را رحلة ابن‌ خلدون‌ نامیده‌اند. این‌ دوگانگى‌ عنوان‌ یك‌ اثر، بعدها عده‌ای‌ چون‌ بروكلمان‌ را به‌ متعدد و متفاوت‌ انگاشتن‌ آثار ابن‌ خلدون‌ در این‌ مورد كشاند، در حالى‌ كه‌ موضوع‌ این‌ عنوان‌ها یكى‌ بیش‌ نبوده‌ است‌.&lt;ref&gt; رحیم‌لو، یوسف‌، ج3، ص444-458&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> رحیم‌لو، یوسف‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[لباب المحصل في أصول‌الدين]]<br /> <br /> [[تاریخ العلامة ابن خلدون]] <br /> <br /> [[تاريخ ابن خلدون]] <br /> <br /> [[العبر: تاریخ ابن خلدون]] <br /> <br /> [[رحلة ابن خلدون]] <br /> <br /> [[مقدمه ابن خلدون]] <br /> <br /> [[شفاء السائل و تهذيب المسائل]]<br /> <br /> <br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=750230 2024-08-29T14:49:37Z

<p>Mhosseini: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه | عنوان = ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد | تصویر = NUR00000.jpg | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | نام کامل = ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محم...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌<br /> | نام‌های دیگر = <br /> | لقب = ولى‌الدین<br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد<br /> | ولادت = 732ق<br /> | محل تولد = شهر تونس‌ (از سرزمین‌ افریقیه‌)<br /> | کشور تولد = <br /> | محل زندگی = <br /> | رحلت = 808ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = مزار صوفیان‌ در بیرون‌ باب‌ النصر قاهره‌<br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = مالکی<br /> | پیشه = <br /> | منصب = <br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سلیمان‌ سطّى‌، ابومحمد بن‌ عبدالمهیمن‌ حضرمى‌، ابوالعباس‌ احمد زواوی‌<br /> | مشایخ = <br /> | معاصرین = باعونى‌<br /> | شاگردان = مقریزی‌، ابن‌ عماد اقفهسى‌، ابن‌ حجر عسقلانى‌<br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = العبر، التعریف‌<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE01863AUTHORCODE<br /> }}<br /> '''ابن خَلْدون‌ ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابوبكر محمد بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ خلدون‌ حَضْرَمى‌ اِشبیلى‌ تونسى‌''' (اول‌ رمضان‌ 732- 808ق‌/27 مه 1332-1406)، ملقب‌ به‌ '''ولى‌الدین'''، جامعه‌شناس‌، سیاست‌مدار، متفكر، مورخ‌ و قاضى‌ مالكى‌ مذهب‌. <br /> <br /> عبدالرحمان‌ در شهر تونس‌ (از سرزمین‌ افریقیه‌) چشم‌ به‌ جهان‌ گشود. او برخى‌ از مقدمات‌ را پیش‌ پدر آموخت‌ و برای‌ فراگیری‌ علوم‌ سنتى‌ نزد استادان‌ تونسى‌ به‌ شاگردی‌ نشست‌. او قرائت‌های‌ مختلف‌ قرآن‌ و نیز نحو و حدیث‌ و فقه‌ مالكى‌ را بیاموخت‌ و چندی‌ به‌ حفظ شعر پرداخت‌. وی‌ 16 ساله‌ بود كه‌ یك‌ حادثه سیاسى‌ بزرگ‌ در زادگاهش‌ روی‌ داد و در تربیت‌ علمى‌ او اثری‌ عمیق‌ نهاد. در 748ق‌/1347م‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ مرینى‌ (732- 749ق‌/ 1331- 1348م‌) سلطان‌ مغرب‌ اقصى‌، با استفاده‌ از ناتوانى‌ و كشمكش‌های‌ درونى‌ سلاطین‌ مغرب‌، برای‌ دو سال‌ مغرب‌ ادنى‌ را به‌ زیر فرمان‌ خود درآورد، و ابن‌ خلدون‌ به‌ سبب‌ پایگاه‌ اجتماعى‌ خانواده‌اش‌ و آمادگى‌ علمى‌ توانست‌ از دانشمندان‌ برجسته‌ای‌ كه‌ سلطان‌ مغرب‌ در دربار خود گرد آورده‌ بود، نیك‌ بهره‌ برگیرد. وی‌ در زندگى‌نامه خود از این‌ رویداد به‌ عنوان‌ یكى‌ از حوادث‌ فراموش‌ ناشدنى‌ یاد كرده‌ است‌. آشنایى‌ او با یكى‌ از همین‌ دانشمندان‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ آبلى‌ (د 757ق‌/1356م‌) در پرورش‌ اندیشه‌ و توجه‌ او به‌ فلسفه‌ و منطق‌، تأثیری‌ ژرف‌ نهاد. در همین‌ زمان‌ طاعون‌ مرگباری‌ كه‌ در آسیا شیوع‌ یافته‌ بود، در 749ق‌ مغرب‌ را نیز فراگرفت‌ و از جمله‌ پدر و مادر و بسیاری‌ از استادان‌ ابن‌ خلدون‌ را روانه دیار نیستى‌ كرد. بازتاب‌ این‌ فاجعه‌ در زندگى‌نامه ابن‌ خلدون‌ از آن‌ رو كم‌رنگ‌ است‌ كه‌ وی‌ پیش‌تر در مقدمه، به‌ اندازه كافى‌ از آن‌ سخن‌ گفته‌ و آن‌ را عامل‌ مهمى‌ در جهت‌ انحطاط جوامع‌ بشری‌ دانسته‌ است‌.<br /> دوره سوم‌ زندگى‌ ابن‌ خلدون‌ هنگامی آغاز مى‌شود كه‌ دوره دوری‌ از كارهای‌ سیاسى‌ و پرداختن‌ به‌ كار تحقیق‌ و تألیف‌ و تعلیم‌ است‌. ابن‌ خلدون‌ مدت‌ 4 سال‌ (776-780ق‌/1374- 1378م‌) در قلعه ابن‌ سلامه‌ یا قلعه تاوغزوت، در ایالت‌ وهران الجزایر در 6 كیلومتری‌ جنوب‌ غربى‌ شهر فرنده، به‌ دور از جنجال‌های‌ سیاسى‌ و توطئه‌های‌ درباری‌ به‌ تألیف‌ كتاب‌ تاریخ‌ العبر دست‌ زد و مقدمه آن‌ را به‌ شكلى‌ نوآیین‌ پرداخت‌. مى‌توان‌ گفت‌ كه‌ تا این‌ هنگام،‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از گذشت‌ 43 سال‌ از عمر خویش‌ با كسان‌ و مسائل‌ گوناگون‌ بسیاری‌ آشنا شده‌ بود كه‌ در دوره اخیر عزلتش‌ با تأمل‌ در آنها توانست‌ مطالب‌ مقدمه‌ و بخش‌هایى‌ از تاریخ‌ مغرب‌ را فراهم‌ آورد. ابن‌ خلدون‌ پس‌ از آن‌كه‌ بخشى‌ از اثر خود را از حافظه‌ نوشت‌، برای‌ تكمیل‌ و تصحیح‌ آن‌ نیازمند به‌ كتاب‌هایى‌ شد كه‌ تنها در شهرها به‌ دست‌ مى‌آمد. بنابراین‌، پس‌ از بهبود از یك‌ بیماری‌ برای‌ سفر از سلطان‌ ابوالعباس‌ حفصى‌ (772-796ق‌/ 1370-1394م‌) اجازه‌ و امان‌ گرفت‌ و قلعه ابن‌ سلامه‌ را به‌ سوی‌ تونس‌ ترك‌ گفت‌.<br /> وی‌ در شعبان‌ سال‌ 780ق‌/1378م‌ به‌ تونس‌ وارد شد و سلطان‌ او را به‌ خود نزدیك‌ گرداند، و طالبان‌ دانش‌ از هر سو به‌ او روی‌ آوردند. به‌ همین‌ سبب‌ برخى‌ از حاسدان‌ همچون‌ ابن‌ عرفه‌ امام‌ جماعت‌ تونس‌ و مفتى‌ آن‌جا، بدگویى‌ از ابن‌ خلدون‌ را آغاز كردند، اما سلطان‌ به‌ این‌ سخنان‌ غرض‌آلود توجهى‌ نكرد و از باب‌ دانش‌دوستى‌ ابن‌ خلدون‌ را به‌ ادامه تألیف‌ تاریخ‌ تشویق‌ مى‌كرد، تا آن‌كه‌ تاریخ‌ بربر و زناته‌ و امویان‌ و عباسیان‌ و پیش‌ از اسلام‌ را تا آن‌جا كه‌ توانست‌ نوشت‌ و نسخه‌ای‌ ترتیب‌ داد و آن‌ را به‌ خزانه سلطان‌ (كتابخانه سلطنتى‌) تقدیم‌ كرد و به‌ همین‌ مناسبت‌ قصیده‌ای‌ بلند در ستایش‌ سلطان‌ و سیرت‌ و فتوحات‌ او سرود تا خود را از گزند بدگویان‌ در امان‌ دارد، اما بدگویى‌ نزدیكان‌ سلطان‌ و فتنه‌انگیزی‌های‌ ابن‌ عرفه،‌ سلطان‌ را چندان‌ از او بیمناك‌ ساخت‌ كه‌ چون‌ مى‌خواست‌ سفر كند، او را با خود همراه‌ مى‌برد. چون‌ 4 سال‌ از اقامت‌ ابن‌ خلدون‌ در تونس‌ گذشت‌، سلطان‌ به‌ اندیشه سفر زاب‌ افتاد و وی‌ از ترس‌ تكرار داستان‌ سفر پیشین‌ از سلطان‌ اجازه‌ خواست‌ تا به‌ سفر حج‌ روانه‌ شود و بدین‌سان‌ در نیمه شعبان‌ 784/24 اكتبر 1382 با كشتى‌ به‌ بندر اسكندریه‌ رهسپار شد.<br /> آخرین‌ مرحله زندگى‌ ابن‌ خلدون‌ با این‌ سفر آغاز شد. او پس‌ از 40 شبانه‌روز سفر دریا در عید فطر 874ق‌/8 دسامبر 1382م‌ به‌ بندر اسكندریه‌ رسید. وی‌ از این‌ هنگام‌ تا پایان‌ عمر، نزدیك‌ به‌ یك‌ربع‌قرن‌، در مصر ماند و دیگر به‌ وطنش‌ بازنگشت‌. نه‌ تنها تجربه‌های‌ شخصى‌ او، كه‌ سرنوشت‌ غم‌انگیز دوستش‌ ابن‌خطیب‌ (ه م‌) و نیز كشته‌ شدن‌ بردارش‌ یحیى‌ در یكى‌ از شب‌های‌ رمضان‌ 780ق‌ در تلمسان‌ به‌ توطئه ابوتاشفین‌ پسر سلطان‌ ابوحمو او را نسبت‌ به‌ بیهودگى‌ كوشش‌ در عرصه سیاست‌ هشیارتر كرده‌ بود. سفر مصر گویای‌ عزم‌ راستین‌ او در كناره‌گیری‌ از سیاست‌ بود.<br /> ابن‌ خلدون‌ 10 روز پس‌ از جلوس‌ الملك‌ الظاهر سیف‌الدین‌ برقوق‌ (784-791ق‌) از ممالیك‌ برجى‌ مصر، به‌ اسكندریه‌ رسید و چون‌ از سفر حج‌ بازماند. در اول‌ ذیقعده‌ به‌ قاهره‌ رفت‌ و شكوه‌ شگفت‌انگیز این‌ شهر را كه‌ پیش‌تر شنیده‌ بود، به‌ چشم‌ دید. چون‌ آوازه ابن‌ خلدون‌ پیش‌ از خود او به‌ قاهره‌ رسیده‌ بود و طالبان‌ علم‌، خواستار درس‌ وی‌ بودند، در جامع‌ الأزهر به‌ تدریس‌ پرداخت‌. پس‌ از آن‌ با سلطان‌ ملاقات‌ كرد و از او برای‌ رهایى‌ خانواده‌اش‌ كه‌ به‌ صورت‌ گروگان‌ در تونس‌ مانده‌ بودند، یاری‌ خواست‌. بدین‌سان‌ دیده‌ مى‌شود كه‌ ابن‌ خلدون‌ اگر چه‌ خود را از سیاست‌ دور مى‌داشت‌، اما ارتباط خود را از دربارها و سلاطین‌ نبریده‌ بود. در واقع‌، موقعیت‌ اجتماعى‌ و پایگاه‌ علمى‌ او این‌ پیوند را ضروری‌ مى‌ساخت‌.<br /> در قاهره‌ سلطان‌ دو وظیفه‌ بر عهده او نهاد: یكى‌ تدریس‌ در مدرسه قمحیه‌، از موقوفات‌ صلاح‌الدین‌ ایوبى‌ (532 - 589ق‌/1138-1193م‌)، به‌ جای‌ یكى‌ از مدرسان‌ تازه‌ درگذشته آن‌جا، و دیگر، منصب‌ قضای‌ مالكیان‌ مصر به‌ جای‌ جمال‌الدین‌ عبدالرحمان‌ قاضى‌ پیشین‌ مالكى‌ كه‌ مورد سخط سلطان‌ قرار گرفته‌ بود. او پس‌ از دریافت‌ خلعت‌ سلطانى‌ در مدرسه صالحیه‌ بر مسند قضا نشست‌، اما چون‌ بر آن‌ شد تا با فساد و سودپرستى‌ رایج‌ در كار قضا به‌ مبارزه‌ای‌ جدی‌ برخیزد، مخالفان‌ از هر سو بر ضد او برخاستند و مناسباتش‌ با بزرگان‌ دولت‌ تیره‌ شد. در این‌ میان‌ همسر و فرزندانش‌ كه‌ با كشتى‌ عازم‌ اسكندریه‌ بودند، گرفتار طوفان‌ دریا شدند و همگى‌ جان‌ سپردند.<br /> این‌ مصیبت‌، ابن‌ خلدون‌ را دل‌شكسته‌ و به‌ ترك‌ منصب‌ مصمم‌ كرد و سلطان‌ نیز درخواست‌ او را برآورد و مسند قضا را به‌ متصدی‌ پیشین‌ آن‌ باز گرداند، و بدین‌سان‌، ابن‌ خلدون‌ بهترین‌ پناه‌ را در تدریس‌ و مطالعه‌ و تألیف‌ و عبادت‌ بازیافت‌. گذشته‌ از مدرسه قمحیه‌، ابن‌ خلدون‌ در مدرسه نوبنیاد ظاهریه‌ نیز به‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ گماشته‌ شد، اما پس‌ از چندی‌ به‌ علت‌ اقدامات‌ مخالفانش‌ از این‌ سمت‌ بركنار شد.<br /> ابن‌ خلدون‌ پس‌ از 3 سال‌ اقامت‌ در مصر قصد سفر حج‌ كرد. در نیمه رمضان‌ 789 قاهره‌ را ترك‌ گفت‌ و پس‌ از گزاردن‌ حج‌، در جمادی‌الأولی‌ سال‌ بعد به‌ آن‌جا بازگشت‌ و به‌ حضور سلطان‌ رسید و اجازه‌ یافت‌ كه‌ به‌ جبران‌ مسند تدریس‌ كه‌ در مدرسه ظاهریه‌ از دست‌ داده‌ بود، در محرم‌ 791 در مدرسه صلغتمش‌ (یا صرغتمش‌) به‌ تدریس‌ حدیث‌ پردازد. همچنین‌ سلطان‌ در همان‌ سال‌ او را به‌ تولیت‌ خانقاه‌ بیبرس‌ گماشت‌، ولى‌ پس‌ از یك‌ سال‌ یا بیشتر به‌ سبب‌ همراهى‌ با فقهای‌ دیگر در صدور جواز قتال‌ با سلطان‌ (الملك‌ الظاهر) كه‌ بر اثر توطئه بعضى‌ امرا از سلطلنت‌ بركنار شده‌ بود، از آن‌ مقام‌ عزل‌ شد، اما ابن‌ خلدون‌ با سرودن‌ ابیاتى‌ در مدح‌ سلطان‌ توانست‌ دیگر بار او را بر سر مهر آورد. به‌ نظر مى‌رسد وی‌ از این‌ دوره بركناری‌ كه‌ تا سال‌ 797 یا 799ق‌ ادامه‌ یافت‌، برای‌ بازنگری‌ در مقدمه‌ و تكمیل‌ تاریخ‌ و نگارش‌ زندگى‌نامه خود استفاده‌ كرده‌ باشد.<br /> در نیمه رمضان‌ 801 سلطان‌ او را به‌ جای‌ قاضى‌القضاة در گذشته مالكى‌ مذهب‌، ناصرالدین‌ بن‌ التنسى‌، برگماشت‌ و سلطان‌ خود در نیمه شوال‌ همان‌ سال‌ درگذشت‌ و پسرش‌ ناصرالدین‌ فرج‌ معروف‌ به‌ الناصر بر جای‌ او نشست‌. رقابت‌ فقیه‌ مالكى‌ نورالدین‌ بن‌ الخلّال‌ بر سر منصب‌ قاضى‌القضاتى‌ مالكیان‌ و بذل‌ مال‌ در این‌ راه‌ به‌ عزل‌ ابن‌ خلدون‌ از این‌ سمت‌ (نیمه محرم‌ 803) انجامید و او بار دیگر به‌ تدریس‌ و تألیف‌ سرگرم‌ شد.<br /> ==وفات==<br /> وی‌ چند روز پس‌ از بازگشت‌ به‌ مصر برای‌ سومین‌ بار به‌ قاضى‌القضاتى‌ مالكیان‌ منصوب‌ شد، اما بر اثر سعایت‌ عده‌ای‌ از آن‌ سمت‌ بركنار شد و جمال‌الدین‌ البساطى‌ جای‌ او را گرفت‌، او 3 بار دیگر به‌ این‌ سمت‌ گمارده‌ شد و سرانجام‌ در هنگامى‌ كه‌ عهده‌دار منصب‌ قضای‌ مالكیان‌ مصر بود، در روز چهارشنبه‌ 4 روز مانده‌ به‌ پایان‌ رمضان‌ (25 یا 26 رمضان‌) 808ق‌/16 یا 17مارس‌ 1406م‌، در 78 سالگى‌ درگذشت‌ و در مزار صوفیان‌ در بیرون‌ باب‌ النصر قاهره‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد. ابراهیم‌ بن‌ احمد باعونى‌ (777-870ق‌/1376- 1465م‌) وفات‌ او را در 807ق‌ یاد كرده‌، اما این‌ تاریخ‌ دقیق‌ نیست‌.<br /> ==اساتید==<br /> ابن‌ خلدون‌ در نزد 3 دسته‌ از عالمان‌ زمان‌ دانش‌ اندوخت‌:<br /> <br /> 1. پدر وی‌، استادان‌ مكتب‌ و شیوخ‌ دیگر تونس‌ پیش‌ از 748ق‌؛ <br /> 2. دانشمندان‌ مجلس‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ مرینى‌ در زمان‌ استیلای‌ او بر تونس‌ تا 752ق‌؛ <br /> 3. دانشمندان‌ مغرب‌ و اندلس‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از پیوستن‌ به‌ ابوعنان‌ در فاس‌، یعنى‌ بعد از 754ق‌، از آنان‌ استفاده‌ كرد.<br /> ===نخستین گروه اساتید===<br /> وی‌ از نخستین‌ گروه‌ استادانش‌ نام‌ چند تن‌ را یاد كرده‌ است‌: ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سعید بن‌ بُرّال‌ انصاری‌ در قرائت‌ و حدیث‌ و فقه، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ العربى‌ حصایری‌ در نحو، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ الشواش‌ زرزالى‌، ابوالعباس‌ احمد بن‌ القصّار در نحو. ابوعبدالله‌ محمد بن‌ بَحْر در ادب‌ و زبان‌ عربى‌ (همانجا)، شمس‌الدین‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ جابر قیسى‌ وادی‌ آشى‌ در حدیث‌ و فقه، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالله‌ جیانى‌، ابوالقاسم‌ محمد القصیر، قاضى‌القضاة ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالسلام‌ در فقه.<br /> ===دومین گروه اساتید===<br /> برخى‌ از استادان‌ گروه‌ دوم‌ اینهاست‌: <br /> فقیه‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سلیمان‌ سطّى‌، ابومحمد بن‌ عبدالمهیمن‌ حضرمى‌ محدّث‌ و نحوی‌، ابوالعباس‌ احمد زواوی‌ در قرائت‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ آبلى‌ در علوم‌ معقول. ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ یوسف‌ مشهور به‌ ابن‌ رضوان‌ مالقى‌، كاتب‌ سلطان‌. در مجلس‌ سلطان‌ ابوالحسن‌ دانشمندان‌ بزرگ‌ دیگری‌ نیز بوده‌اند كه‌ سمت‌ استادی‌ بر ابن‌ خلدون‌ نداشته‌اند، ولى‌ چنان‌ تأثیری‌ در اندیشه او به‌ جا نهاده‌اند كه‌ وی‌ نام‌ و احوال‌ آنان‌ را به‌ عنوان‌ دوستان‌ خود اجمالاً آورده‌ است‌.<br /> ===سومین گروه اساتید===<br /> از گروه‌ سوم‌، ابن‌ خلدون‌ نام‌های‌ زیر را ضبط كرده‌ است: استاد ابوعبدالله‌ محمد بن‌ صفار مراكشى‌ در قرائت‌، قاضى‌القضاة فاس‌ ابوعبدالله‌ محمد المقری‌ تلمسانى‌ در فقه‌، ابوالبركات‌ محمد بن‌ محمد بلفیقى‌ اندلسى‌ در انواع‌ معارف‌ و آداب‌ مصاحبت‌ ملوك‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ احمد الشریف‌ حسنى‌ تلمسانى‌ در فقه‌، ابوالبركات‌ محمد بن‌ محمد بلفیقى‌ اندلسى‌ در انواع‌ معارف‌ و آداب‌ مصاحبت‌ ملوك‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ احمد الشریف‌ حسنى‌ تلمسانى‌ در معقول‌ و منقول‌، قاضى‌ ابوالقاسم‌ محمد بن‌ یحیى‌ برجى‌ اندلسى‌ كاتب‌ و منشى‌ مخصوص‌ سلطان‌ ابوعنان‌ و شیخ‌ رحّاله‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالرزاق‌ فاسى‌ در قرائت‌ و حدیث‌. ابن‌ خلدون‌ نزدیك‌ به‌ 50 صفحه‌ از كتاب‌ «التعریف» را به‌ ذكر نام‌ و احوال‌ استادان‌ خود اختصاص‌ داده‌ و از آنان‌ با تمجید و تكریم‌ فراوان‌ یاد كرده‌ است‌. طه‌ حسین‌ عقیده‌ دارد كه‌ انگیزه ابن‌ خلدون‌ در این‌ كار، مستند نشان‌ دادن‌ معلومات‌ و آموخته‌هایش‌ به‌ رقیبان‌ ازهری‌ خویش‌ بوده‌ است‌، اما احتمال‌ این‌كه‌ این‌ كار را از سر دلبستگى‌ به‌ استادان‌ و قدرشناسى‌ از آنان‌ انجام‌ داده‌ باشد، بیشتر است‌. كتاب‌های‌ تراجم‌ و طبقات‌، صحت‌ داوری‌های‌ ابن‌ خلدون‌ را درباره استادانش‌ جز در یك‌ مورد تأیید مى‌كند.<br /> ==شاگردان==<br /> ابن‌ خلدون‌ خود در مورد شاگردانش‌ اطلاعى‌ به‌ دست‌ نمى‌دهد و در مآخذ دیگر هم‌ آگاهى‌ كافى‌ در این‌ باره‌ نیامده‌ است‌. او كه‌ حتى‌ در گیرودار اشتغالات‌ سیاسى‌ دست‌ از تدریس‌ برنمى‌داشت‌، اصولاً مى‌بایست‌ شاگردان‌ بسیاری‌ داشته‌ باشد. سخاوی چند تن‌ مصری‌ را نام‌ مى‌برد كه‌ از ابن‌ خلدون‌ بهره‌ برده‌اند: مقریزی‌، ابن‌ عماد اقفهسى‌، ابن‌ حجر عسقلانى‌. ابن‌ حجر و عده‌ای‌ دیگر از وی‌ اجازه‌ گرفته‌اند و كسانى‌ چون‌ باعونى‌ هم‌ در دوره اقامت‌ او در قاهره‌ از هم‌ صحبتى‌ با او بهره‌مند شده‌اند.<br /> هر چند ابن‌ خلدون‌ علومى‌ را كه‌ تدریس‌ مى‌كرده‌ - مانند بسیاری‌ از جزئیات‌ مهم‌ زندگى‌ خود – به‌روشنى‌ بیان‌ نكرده‌ است‌. اما از آن‌چه‌ در مورد مدارس‌ محل‌ تدریس‌ خود آورده‌، مى‌توان‌ دریافت‌ كه‌ او در مناصب‌ تدریس‌ رسمى‌ خود علوم‌ دینى‌ به‌ویژه‌ فقه‌ تعلیم‌ مى‌داده‌ است‌. چه‌، مدرسه قمحیه‌ را صلاح‌الدین‌ ایوبى‌ برای‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ وقف‌ كرده‌ بود و در مدرسه ظاهریه‌ هم‌ ابن‌ خلدون‌ را برای‌ تدریس‌ فقه‌ مالكى‌ تعیین‌ كرده‌ بودند. در مدرسه صلغتمش‌ هم‌ او عهده‌دار درس‌ حدیث‌ بود و در آن‌جا الموطأ امام‌ مالك‌ را تدریس‌ مى‌كرد. آن‌چه‌ در مورد استماع‌ مقریزی‌ از ابن‌ خلدون‌ در مورد كتاب‌ تاریخ‌ او آمده‌ است‌، مربوط به‌ نشست‌هایى‌ غیر از جلسات‌ تدریس‌ رسمى‌ در مدارس‌ِ مذكور است‌.<br /> ==ابن خلدون از نگاه معاصرانش==<br /> ابن‌ خلدون‌ در نظر معاصران‌ و مؤلفان‌ نزدیك‌ به‌ زمانش‌ مورد ارزیابی‌های‌ مختلف‌ قرار گرفته‌ است‌. دوستش‌ ابن‌ خطیب‌ او را با صفات‌ پسندیده بسیار ستوده‌ و سرآمد در فنون‌ عقلى‌ و نقلى‌ دانسته‌ و مایه مباهات‌ سرزمین‌ مغرب‌ معرفى‌ كرده و محمد بن‌ محمد بن‌ عرفه‌ او را فاقد شرایط لازم‌ برای‌ احراز مقام‌ قضا دانسته‌ است‌، اما باید به‌ خاطر داشت‌ كه‌ این‌ داوری‌ بر زبان‌ رقیب‌ او در تونس‌ جاری‌ شده‌ است‌.<br /> <br /> از علمای‌ مصری‌ معاصر ابن‌ خلدون‌، مقریزی‌، ابن‌ حجر، اقفهسى‌ و باعونى‌، شاید به‌ علت‌ اختلاط بیشترشان‌ با او و استفاده‌ از محضر وی‌، مقام‌ علمى‌ و كردارش‌ را ستوده‌اند و از او با تكریم‌ یاد كرده‌اند. مقریزی‌ مقدمه او را بى‌نظیر و آن‌ را چكیده دانش‌ها و اندیشه‌های‌ درست‌ مى‌دانست‌. ابن‌ حجر 7 جلد بزرگ‌ تاریخ‌ او را نمودار فضل‌ و اطلاع‌ او مى‌شمرد. وی‌ كه‌ بارها به‌ حضور ابن‌ خلدون‌ رسیده‌ و از بیانات‌ آموزنده‌ و به‌ویژه‌ تاریخ‌ او بهره‌مند شده‌ بوده‌، او را زبان‌آور، فصیح‌، بلیغ‌، با نگارش‌ خوب‌، آگاه‌ به‌ امور كشورداری‌ و با طبع‌ شعر متوسط معرفى‌ كرده‌ است‌. حافظ اقفهسى‌ نیز از او با تمجید سخن‌ گفته‌ است‌. باعونى‌ كه‌ با او محشور و میان‌ آن‌ دو پیوند دوستى‌ بوده‌ است‌، او را از «عجایب‌ زمان‌» و متبحر در علوم‌ نقلى‌ و عقلى‌ شمرده‌ است. ابن‌ عربشاه‌ او را به‌ هنگام‌ رفتن‌ به‌ حضور تیمور در دمشق‌، دانشمندی‌ مالكى‌مذهب‌ و شیرین‌سخنى‌ پسندیده‌مشرب‌ با عمامه‌ای‌ كوچك‌ و بُرْنُسى‌ زیبا (ردای‌ كلاهدار مغربى‌) و هیأتى‌ آراسته‌ وصف‌ كرده‌ است‌.<br /> <br /> ابن‌ خلدون‌ در زمان‌ خود به‌ تاریخ‌نگاری‌ و تاریخ‌اندیشى‌ شهره‌ بود، اما با همه تأثیری‌ كه‌ در افزایش‌ توجه‌ به‌ تاریخ‌ در مصر سده‌های‌ 8 و 9ق‌/14 و 15م‌ داشت، اندیشه‌هایش‌ در روزگار خود او بازتاب‌ كافى‌ نیافت‌، و هیچ‌یك‌ از مورخان‌ حتى‌ شاگردانش‌ راه‌ او را در این‌ زمینه‌ ادامه‌ ندادند؛ لیكن‌ اندیشه‌های‌ بدیع‌ و عمیق‌ او در زمان‌ و مكانى‌ دیگر جلب‌ نظر كرد و از سده گذشته‌ (13ق‌/ 19م‌) نام‌، آثار و افكار او سخت‌ مطرح‌ شد و پژوهش‌های‌ بسیاری‌ را به‌ خود اختصاص‌ داد.<br /> == ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر==<br /> با مطرح‌ گشتن‌ مجدد ابن‌ خلدون‌ در روزگار معاصر، شخصیت‌ او هم‌ مورد اظهار نظرهای‌ گوناگون‌ قرار گرفت‌. این‌ نظرها را كلاً مى‌توان‌ به‌ دو دسته مخالف‌ و موافق‌ تقسیم‌ كرد. انتقاد بزرگى‌ كه‌ بر ابن‌ خلدون‌ كرده‌اند، این‌ است‌ كه‌ وی‌ در دوره دوم‌ زندگانیش‌ مكرّراً موضع‌ سیاسى‌ خویش‌ را تغییر داده‌ است‌. زندگى‌نامه‌ای‌ كه‌ او از خود به‌ جا نهاده‌، حاكى‌ است‌ كه‌ چه‌ سان‌ با دگرگونى‌ اوضاع‌ او هم‌ به‌ آسانى‌ مخدوم‌ خود را عوض‌ مى‌كرد، یا از هم‌ پیمان‌ دیروز مى‌برید و با رقیبى‌ نیرومندتر هم‌دست‌ مى‌شد تا بر او بتازد، یا در توطئه‌های‌ پنهانى‌ دربارهای‌ مغرب‌ شركت‌ مى‌جست‌، یا اگر وضع‌ موطن‌ یا محل‌ خدمت‌ خود را مساعد نمى‌دید، به‌ جایى‌ دیگر رخت‌ برمى‌بست‌. این‌گونه‌ حركت‌ها موجب‌ شده‌ است‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ را فردی‌ فرصت‌طلب، جاه‌طلبى‌ بى‌اعتقاد به‌ اصول‌اخلاقى‌ و سیاست‌مدار متلونى‌ كه‌ میهن‌پرستى‌ را سخنى‌ بیهوده‌ مى‌دانست‌، بدانند. شاید این‌ همه‌ ناشى‌ از خصلت‌ خودپسندی‌ وی‌ باشد كه‌ برخى‌ آن‌ را در نگارش‌ «التعریف»‌ جلوه‌گر یافته‌اند. نصار بر آن‌ است‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ تحت‌ تأثیر محیط زندگیش‌ هیچ‌ پروای‌ آرمان‌گرایى‌ نداشته‌ و محرك‌ او در همه مراحل‌ حیات‌ فقط عامل‌ شخصى‌ بوده‌ است.<br /> در برابر این‌ گروه‌، دسته‌ای‌ دیگر از محققان‌ در عین‌ پذیرفتن‌ جاه‌طلبى‌، خودپسندی‌ و توطئه‌گری‌های‌ وی،‌ بعید مى‌دانند كه‌ این‌ رفتار برخاسته‌ از انگیزه‌هایى‌ شخصى‌ باشد. اینان‌ بر این‌ باورند كه‌ باید انگیزه‌های‌ اصلى‌ ماجراهای‌ زندگى‌ او را در جست‌وجوی‌ وی‌ برای‌ راه‌ نجاتى‌ برای‌ اسلام‌ از تباهى‌ دانست‌، هر چند خود در این‌ مورد بدین‌ نكته‌ تصریح‌ نكرده‌ است‌. توجیه‌كنندگان‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ از یك‌سو به‌ فقدان‌ مفهوم‌ وطن‌دوستى‌ در مغرب‌ سده 8ق‌/14م‌ متوسل‌ مى‌شوند و تصور مى‌كنند كه‌ در نظر ابن‌ خلدون‌ كشمكش‌ میان‌ مدعیان‌ قدرت‌ سیاسى‌ در مغرب‌ آن‌ روز جنبه تضاد فكری‌ و اعتقادی‌ نداشته‌ و منحصراً نتیجه تضاد منافع‌ و خودخواهی‌های‌ آنان‌ بوده‌ است‌ و از این‌ رو ابن‌ خلدون‌ كفایت‌ سیاسى‌ خود را در اختیار نیرویى‌ قرار مى‌داده‌ كه‌ سود بیشتری‌ از آن‌ عاید مى‌شده‌ است، و این‌ در حالى‌ است‌ كه‌ قراین‌ متعدد در زندگى‌ اجداد ابن‌ خلدون‌ و خود او حاكى‌ از دلبستگى‌ شدید آنان‌ به‌ مغرب‌ و وحدت‌ و نیرومندی‌ آن‌ است.<br /> از سوی‌ دیگر، تبرئه‌كنندگان‌ ابن‌ خلدون‌ مى‌گویند: خیانت‌ در آن‌ عصر به‌ مفهوم‌ امروزی‌ آن‌ نبوده‌ است‌. «اگر خیانتى‌ بود، در حیطه امور دینى‌ بود، نه‌ در حیطه سیاست‌، زیرا سپاهى‌ یا وزیر، خدمتگزار امیر یا خاندانى‌ بود، نه‌ خادم‌ ملت‌ و دولت‌».<br /> از مجموع‌ این‌ نظرها و از غور در تاریخ‌ عصر ابن‌ خلدون‌ مى‌توان‌ به‌ این‌ نتیجه‌ رسید كه‌ اولاً میراث‌ خانوادگى‌ ابن‌ خلدون‌ او را به‌ سوی‌ سیاست‌ مى‌كشاند، ثانیاً در عرصه سیاست‌ آن‌ روزگار، رفتاری‌ مانند رفتار ابن‌خلدون‌ رسمى‌رایج‌ بود و اختصاص‌ به‌ او نداشت‌؛ ثالثاً، و شاید مهم‌تر از همه آن‌چه‌ در توجیه‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ گفته‌ شده‌ است‌، این‌كه‌ رفتار ابن‌ خلدون‌ در مقایسه‌ با حركت‌های‌ رجال‌ سیاسى‌ آن‌زمان‌ بسیار كمتر از آن‌چه‌ در وهله نخست‌ به‌ نظر مى‌رسد، قابل‌ سرزنش‌ است‌ و احتمالاً یكى‌ از علت‌های‌ این‌همه‌ اغماض‌ سلاطین‌ مغرب‌ در مورد گذشته او همان‌ سبكى‌ بار گناهان‌ سیاسى‌ او در سنجش‌ با مرسوم‌ زمان‌ بوده‌ است‌. گذشته‌ از اینها، آوازه ابن‌ خلدون‌ به‌ سبب‌ رفتار سیاسى‌ یا اخلاقى‌ او نیست‌ تا او را در این‌ زمینه‌ ارزیابى‌ كنیم‌. اشتهار او به‌ علت‌ بینش‌ تاریخى‌ عمیق‌، ابتكار شیوه‌ای‌ نو و یك‌ دانش‌ جدید (علم‌ العمران‌) برای‌ تمیز درستى‌ و نادرستى‌ خبرهای‌ تاریخى‌ و برخورد با تاریخ‌ به‌ مثابه یك‌ علم‌ است‌.<br /> ==جایگاه فرهنگی==<br /> ابن‌ خلدون‌ امروزه‌ در فرهنگ‌ جهانى‌ جایگاه‌ شایسته‌ای‌ دارد. او نه‌تنها نسبت‌ به‌ زمان‌ خود استثنایى‌ جلوه‌ مى‌كند، كه‌ با انسان‌ متفكر زمان‌ ما هم‌ سخنان‌ بسیار دارد، نه‌ از آن‌ رو كه‌ بتوان‌ نظریات‌ او را در مورد جامعه معاصر به‌ كار برد، بلكه‌ از آن‌ جهت‌ كه‌ تحلیل‌های‌ او برای‌ فهم‌ زمینه تاریخى‌ این‌ جامعه‌ سودمند است. او تفكر تاریخى‌ را به‌ مرحله‌ای‌ نو رساند و تاریخ‌ را از صورت‌ واقعه‌نویسى‌ پیشین‌ به‌ شكل‌ نوین‌ علمى‌ و قابل‌ تعقل‌ درآورد. شیوه تحلیل‌ استدلالى‌ پویای‌ او ارزشى‌ پایدار دارد و در پرتو نظریات‌ او، بسیاری‌ از تحولات‌ تاریخ‌ گذشته جوامع‌ اسلامى‌ و مبانى‌ تاریخى‌ ساختار كنونى‌ آنها را مى‌توان‌ روشن‌تر دریافت‌.<br /> ==آثار و اندیشه‌های‌ ابن‌ خلدون‌== <br /> آثار ابن‌ خلدون‌ را از لحاظ اهمیت‌ محتوا و از حیث‌ زمان‌ نگارش‌ و منابع‌ اطلاع‌ بر آنها مى‌توان‌ به‌ دو دسته‌ تقسیم‌ كرد:<br /> ===الف===<br /> آثاری‌ كه‌ در دوره جوانى‌ و در كشاكش‌ فعالیت‌های‌ سیاسى‌ در دربارهای‌ مغرب‌ نوشته‌ است‌ و تنها گواه‌ معاصر كه‌ از آنها نام‌ برده‌، ابن‌ خطیب‌ دوست‌ اوست‌ كه‌ تألیف‌ الإحاطة را در 765ق‌/1364م‌ به‌ پایان‌ برده‌ است‌. این‌ آثار عبارتند از: <br /> خلاصه‌ای‌ در منطق؛ رساله‌ای‌ در حساب‌؛ شرح‌ قصیدة البردة؛ شرح‌ الرّجز ابن‌ خطیب‌ در اصول‌ فقه؛، تلخیص‌ چند اثر از ابن‌ رشد و تلخیص‌ المحصّل‌ فخر رازی‌ با عنوان‌ لباب‌المحصل‌ في‌ أصول‌الدین‌. <br /> ابن‌ خطیب‌ در ضمن‌ بیان‌ این‌ آثار، نثرنویسى‌ ابن‌ خلدون‌ را از حیث‌ شیوه‌ و محتوا ستوده‌ است‌. هر چند ابن‌ خلدون‌ در زندگى‌نامه خود از این‌ آثار نام‌ نبرده‌، اما نام‌ آنها در فهرست‌های‌ كتاب‌شناسى‌ اسلامى‌ ادوار بعد آمده‌ و یك‌ اثر دیگر نیز با عنوان‌ شرح‌ قصیدة ابن‌ عبدون‌ بر آنها افزوده‌ شده‌ است‌، ولى‌ هیچ‌یك‌ از آثار مذكور جز لباب‌المحصّل‌ به‌ جای‌ نمانده‌ است‌. این‌ اثر در 1952م‌ به‌ كوشش‌ ل‌. روبیو در تطوان‌ (مراكش‌) چاپ‌ شده‌ است‌. ابن‌ خلدون‌ لباب‌ را به‌ اشاره آبلى‌، استاد مورد ستایش‌ خود، فراهم‌ آورده‌ است‌. توجه‌ ابن‌ خلدون‌ به‌ این‌ اثر نشان‌دهنده خصایل‌ اخلاقى‌ و فكری‌ بسیاری‌ است‌ كه‌ او هیچ‌گاه‌ یك‌سره‌ از آن‌ نگسست‌. <br /> دیگر نوشته‌های‌ یادشده ابن‌ خلدون‌ هم‌ ظاهراً همان‌ یادداشت‌های‌ دوران‌ تحصیل‌ یا جزوه‌های‌ تدریس‌ اوست‌ و شاید به‌ همین‌ دلیل‌ بوده‌ كه‌ از ذكر آنها در زندگى‌نامه خود چشم‌ پوشیده‌ است‌. برخى‌ گفته‌اند شاید علت‌ عدم‌ ذكر نام‌ این‌ آثار در «التعریف»‌ آن‌ بوده‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ آنها را دارای‌ اهمیت‌ و مایه مباهات‌ نمى‌دانسته‌ و به‌ بزرگى‌، تقدیم‌ نكرده‌ بوده‌ است‌. در شروح‌ او بر قصیدة البردة یا قصیدة ابن‌ عبدون‌ و الرجز ابن‌ خطیب‌ به‌ نظر نمى‌رسد كه‌ مطلب‌ نو و قابل‌ توجهى‌ یافت‌ شود. رساله او در حساب‌ هم‌ احتمالاً مشتمل‌ بر آن‌ مقدار از اطلاعات‌ بوده‌ كه‌ هر فقیهى‌ بدان‌ نیاز داشته‌ و ظاهراً خلاصه‌ای‌ از یك‌ رساله ابن‌ البناءِ مراكشى‌ یا مؤلفى‌ دیگر بوده‌ است‌.<br /> رساله منطق‌ او نیز مى‌بایست‌ تلخیص‌ كتابى‌ در منطق‌ بوده‌ باشد، اما دانسته‌ نیست‌ كه‌ این‌ خلاصه‌ را بر اساس‌ نوشته كدام‌ مؤلف‌ تدوین‌ كرده‌ بوده‌ است‌. از آن‌جا كه‌ وی‌ برخى‌ از نوشته‌های‌ ابن‌ رشد را تلخیص‌ كرده‌، شاید بتوان‌ گفت‌ كه‌ این‌ رساله‌ هم‌ خلاصه‌ای‌ از یك‌ اثر این‌ فیلسوف‌ مغربى‌ بوده‌ است‌، ولى‌ از بررسى‌ نوشته‌های‌ ابن‌ خلدون‌ برمى‌آید كه‌ تأثیر ابن‌ رشد بر اندیشه وی‌ ناچیز است‌. از این‌ رو باید گفت‌: خلاصه‌های‌ ابن‌ خلدون‌ از آثار ابن‌ رشد، بیشتر ارزشى‌ محدود و آموزشى‌ داشته‌اند تا ارزش‌ فلسفى‌ خاص‌، و به‌ احتمال‌ قوی‌ صرفاً اقتباساتى‌ از خلاصه‌ها و شرح‌های‌ ابن‌ رشد بر ارغنون‌، طبیعت‌ و ماوراءالطبیعه ارسطو بوده‌اند.<br /> اثر دیگری‌ به‌ نام‌ شفاءالسائل‌ لتهذیب‌المسائل‌ به‌ ابن‌ خلدون‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ كه‌ نه‌ در نوشته ابن‌ خطیب‌ از آن‌ یاد شده‌ است‌ و نه‌ در زندگى‌نامه خود مؤلف‌. این‌ كتاب‌ تنها در نوشته‌های‌ متأخّر جزو آثار ابن‌ خلدون‌ به‌ شمار آمده‌ است‌. طنجى‌، در مقدمه شفاء السائل‌، «یه‌ - یز»، نظرات‌ ابن‌ خلدون‌ را درباره دگرگونی‌های‌ تصوف‌ در مغرب‌ و نیز داوری‌ تند او پیرامون‌ این‌ جریان‌ فكری‌ و عملى‌ بازگو مى‌كند. این‌ اثر به‌ دنبال‌ مشاجره‌ای‌ سخت‌ كه‌ در پایان‌ نیمه دوم‌ سده 8ق‌/14م‌ میان‌ متصوفه اندلس‌ درگرفت‌، نوشته‌ شده‌ است‌. بحث‌ بر سر آن‌ بود كه‌ آیا نوشته‌های‌ صوفیه‌ و به‌ كار بستن‌ سخنان‌ ایشان‌ برای‌ وصول‌ به‌ معرفت‌ كافى‌ است‌ یا مرید در سیر و سلوك‌ برای‌ وصول،‌ نیازمند به‌ پیر و مراد است‌؟ ابواسحاق‌ ابراهیم‌ شاطبى‌ (د 790ق‌/1388م‌) در موضوع‌ این‌ مناقشه‌ از دانشمندان‌ فاس‌ فتوا خواست‌. ابن‌ خلدون‌، بى‌آن‌كه‌ از او خواسته‌ شود، پاسخ‌ خود را در كتاب‌ شفاءالسائل‌ تدوین‌ كرد. بررسى‌ تاریخى‌ ابن‌ خلدون‌ درباره این‌ مسأله،‌ كتاب‌ را به‌ صورت‌ مرجعى‌ برای‌ تحقیق‌ در تصوف‌ مغرب‌ درآورده‌ است‌. اقتباس‌ از إحیاء علوم‌الدین‌ غزالى‌ در این‌ كتاب‌ آشكار است‌.<br /> داوری‌ نهایى‌ ابن‌ خلدون‌ در مورد تصوف‌ با نظر علمای‌ گذشته‌ و معاصر وی‌ هماهنگ‌ است‌، اما در مقایسه‌ با نظری‌ كه‌ او خود در این‌ باره‌ در مقدمه، باز گفته‌ است‌ متناقض‌ است‌. به‌ همین‌ دلیل‌ است‌ كه‌ برخى‌ این‌ اثر را از آن‌ ابن‌ خلدون‌ ندانسته‌اند، اما طنجى‌ اختلاف‌ میان‌ نظرات‌ مندرج‌ در این‌ اثر را با نظرهای‌ مقدمه‌، معلول‌ گذشت‌ زمان‌ مى‌داند و معتقد است‌ كه‌ شفاءالسائل‌ در مغرب‌ و بین‌ سال‌های‌ 774 و 776ق‌/1372-1374م‌ نوشته‌ شده‌ است‌. طنجى‌ این‌ كتاب‌ را در 1957م‌ در استانبول‌ به‌ چاپ‌ رسانیده‌ و فتوای‌ كوتاه‌ و قاطع‌ ابن‌ خلدون‌ را در مورد تصوف‌، با نقل‌ از تنبیه‌الغبي‌ برهان‌الدین‌ ابراهیم‌ البقاعى‌ (د 885ق‌/ 1480م‌) و الرّدّ المتین‌ عبدالغنى‌ النابلسى‌ (د 1143ق‌/1731م‌) به‌ آن‌ ضمیمه‌ كرده‌ است. ابن‌ خلدون‌ در این‌ فتوا، متصوفه‌ را دو دسته‌ مى‌داند: پیروان‌ طریقه سنت‌ و پیروان‌ طریقه بدعت‌آمیز متأخّر. او كسانى‌ چون‌ ابن‌ عربى‌ و ابن‌ سبعین‌ و ابن‌ برجان‌ (د 536ق‌/1142م‌) را از دسته اخیر و آثارشان‌ را سوزاندنى‌ مى‌داند. در هر حال‌، این‌ اثر از نوشته‌های‌ كم‌ اهمیت‌ ابن‌ خلدون‌ به‌ شمار آمده‌ كه‌ در آن‌ برخى‌ از عقاید مذهبى‌ او و احیاناً بعضى‌ مطالب‌ كه‌ پاره‌ای‌ از مسائل‌ مقدمه‌ را توضیح‌ مى‌دهد و نیز فتوای‌ او پیرامون‌ تصوف‌ غیرسنتى‌ متأخر آمده‌ است‌<br /> ===ب‌=== <br /> آثاری‌ كه‌ ابن‌ خلدون‌ پس‌ از دست‌ شستن‌ از سیاست‌ نوشته‌ و به‌ لحاظ اهمیتشان‌ در زندگى‌نامه خود از آنها یاد كرده‌ است‌؛ و اساساً ابن‌ خلدون‌ به‌ واسطه نگارش‌ آنها پرآوازه‌ گشته‌ است‌. با توجه‌ به‌ رابطه درونى‌ و موضوعى‌ این‌ آثار و پیوستگى‌ طرحى‌ كه‌ آنها را پدید آورده‌ است‌، باید آنها را در كنار هم‌ مورد بحث‌ قرار داد. این‌ آثار عبارتند از كتاب‌ «العبر» و «التعریف‌».<br /> ابن‌ خلدون‌ اثر نخستین‌ را كتاب‌ «العبر و دیوان‌المبتدإ و الخبر في‌ أیام‌العرب‌ و العجم‌ و البربر و من‌ عاصرهم‌ من‌ ذوي‌السلطان‌ الأكبر» نامیده‌ است‌ یعنى‌ آن‌ را «تاریخ‌ نوع‌ بشر به‌ طور جامع‌ و كامل‌» معرفى‌ مى‌كند. ابن‌ خلدون‌ در فراغت‌ كامل‌ از اشتغالات‌ سیاسى‌ و در عزلت‌ قلعه ابن‌ سلامه‌ آغاز به‌ تألیف‌ این‌ تاریخ‌ كرد. او با تألیف‌ این‌ اثر مى‌خواست‌ پاسخى‌ برای‌ چراهای‌ بسیاری‌ كه‌ تجربه روزمره‌ و مشهوداتش‌ پیش‌ مى‌آورد، بیابد و اثری‌ بیافریند كه‌ به‌ منزله اصل‌ و مرجعى‌ باشد برای‌ مورخان‌ آینده‌ تا از آن‌ به‌ عنوان‌ نمونه‌ و سرمشق‌ خویش‌ بهره‌ گیرند.<br /> ابن‌ خلدون‌ در ضمن‌ گزارش‌ تاریخ‌ مغرب‌ در گذشته نزدیك‌ به‌ زمان‌ خود، جز نقل‌ از منابع‌ مكتوب‌، روایات‌ بسیاری‌ از استادش‌ آبلى‌ مى‌آورد. نكته اخیر را با توجه‌ به‌ فاصله زمانى‌ میان‌ دوره شاگردی‌ ابن‌ خلدون‌ نزد آبلى‌ و عزلت‌ در قلعه ابن‌ سلامه‌ (بیش‌ از 20 سال‌) شاید بتوان‌ به‌ عنوان‌ یكى‌ از مراحل‌ اوّلیه تكوین‌ اندیشه تاریخى‌ یا التفات‌ به‌ تاریخ‌ در ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ تلقى‌ كرد. وانگهى‌، هر چند تاریخ‌ غیردینى‌ در هیچ‌ مدرسه‌ای‌ در قلمرو اسلامى‌ عرضه‌ نمى‌شد و تاریخ‌ در میان‌ مسلمانان‌ نیز چون‌ جوامع‌ یونانى‌ و لاتینى‌ جنبه واقعه‌نگاری‌ و داستان‌سرایى‌ داشته‌ است‌، اما كثرت‌ نوشته‌های‌ تاریخى‌ مسلمانان‌ در سده‌های‌ میانى‌ مؤید آن‌ است‌ كه‌ در آن‌ اعصار، دنیای‌ اسلامى‌ بسى‌ بیش‌ از مناطق‌ دیگر مستعد پرورش‌ فكر تاریخى‌ بوده‌ است و پیش‌ از ابن‌ خلدون‌ در شمال‌ غرب‌ افریقا اندیشه‌هایى‌ شبیه‌ افكار وی‌ به‌ شكلى‌ ابتدایى‌ مطرح‌ بوده‌ است‌. در وهله نخست‌، گذشته مغرب‌ بود كه‌ ذهن‌ ابن‌ خلدون‌ را به‌ خود مى‌كشید تا حال‌ را در پرتو آن‌ دریابد. بررسى‌ گذشته‌، خود مشكلاتى‌ پیش‌ مى‌آورد كه‌ جز با تعمق‌ در پدیده‌ها و تحولات‌ معاصر، راه‌بردن‌ به‌ حل‌ آن‌ میسر نبود.<br /> توجه‌ به‌ تاریخ‌، به‌ عنوان‌ وسیله‌ای‌ برای‌ حل‌ مشكل‌ زمان‌ حال‌، آن‌ را معنى‌دارتر از تاریخ‌ سنتى‌ مى‌كند و اشكال‌های‌ تاریخ‌ نگاری‌ سنتى‌ و اخبار تاریخى‌ را پیش‌ مى‌كشد كه‌ مستلزم‌ پیدا كردن‌ معیار و محكى‌ برای‌ تشخیص‌ صحیح‌ و سقیم‌ و غث‌ و سمین‌ آن‌ است‌. بر این‌ اساس‌، پیش‌ از پرداختن‌ به‌ علم‌ تاریخ‌ باید مبانى‌ آن‌ را مطرح‌ كرد. این‌ استدلال‌ ذهنى‌، موجب‌ تركیب‌ و فصل‌بندی‌ «شگفت‌» و بى‌سابقه تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ شده‌ است‌. او تألیف‌ خود را بر یك‌ مقدمه‌ (در معنای‌ عام‌ آن‌، پیش‌ گفتار) و 3 كتاب‌ قرار داده‌ است‌: مقدمه‌، در فضیلت‌ دانش‌ تاریخ‌ و تحقیق‌ روش‌های‌ آن‌ و اشاره‌ به‌ اغلاط مورخان‌؛ كتاب‌ نخست‌، در اجتماع‌ و تمدن‌ و یادكردن‌ عوارض‌ ذاتى‌ آن‌...؛ كتاب‌ دوم‌، در اخبار عرب‌ و قبیله‌ها و دولت‌های‌ آن‌... و برخى‌ از ملت‌ها و دولت‌های‌ مشهور كه‌ با ایشان‌ هم‌زمان‌ بوده‌اند...؛ كتاب‌ سوم‌، در اخبار بربر... و كشورها و دولت‌هایى‌ كه‌ آن‌ قوم‌ به‌ویژه‌ در دیار مغرب‌ تشكیل‌ داده‌اند. مقدمه‌ و كتاب‌ نخست‌ همان‌ است‌ كه‌ اصطلاحاً به‌ مقدمه ابن‌ خلدون‌ معروف‌ شده‌ و تقریباً یك‌ هفتم‌ كل‌ اثر تاریخى‌ او را دربرمى‌گیرد (ج‌ 1 از چاپ‌ 7 جلدی‌ تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌).<br /> ابن‌ خلدون‌ نخستین‌ نسخه تنقیح‌ شده‌ اثرش‌ را از قلعه ابن‌ سلامه‌ برای‌ سلطان‌ تونس‌ ابوالعباس‌ حفصى‌ ارسال‌ و به‌ او اهدا كرد. <br /> <br /> «التعریف‌» نه‌تنها از لحاظ آگاهى‌ به‌ وقایع‌ تاریخى‌ و اسناد مندرج‌ در آن‌، برای‌ تاریخ‌ سیاسى‌ و فكری‌ و ادبى‌ روزگار ابن‌ خلدون‌ اهمیت‌ دارد، بلكه‌ مطمئن‌ترین‌ وسیله‌ برای‌ یافتن‌ و تعقیب‌ مسیر اندیشه او در تألیف‌ مقدمه‌ است‌ و نصار در قسمتى‌ از تحقیق‌ خود به‌ این‌ كوشش‌ برخاسته‌ است. التعریف‌ از آغاز، جزئى‌ از تاریخ‌ ابن‌ خلدون‌ بوده‌ و تنها نامش‌ آن‌ را از دیگر بخش‌ها جدا مى‌كرده‌ است‌. در بعضى‌ نسخه‌های‌ این‌ اثر، كه‌ بعدها پرداخته‌ شده‌، عنوان‌ «رحلة» پسندیده‌تر نموده‌ و آن‌ را رحلة ابن‌ خلدون‌ نامیده‌اند. این‌ دوگانگى‌ عنوان‌ یك‌ اثر، بعدها عده‌ای‌ چون‌ بروكلمان‌ را به‌ متعدد و متفاوت‌ انگاشتن‌ آثار ابن‌ خلدون‌ در این‌ مورد كشاند، در حالى‌ كه‌ موضوع‌ این‌ عنوان‌ها یكى‌ بیش‌ نبوده‌ است‌.&lt;ref&gt; رحیم‌لو، یوسف‌، ج3، ص444-458&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> رحیم‌لو، یوسف‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%AF_%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2%DB%8C%D8%8C_%D8%AD%D8%B3%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%A7%D9%86%E2%80%8C&diff=749718 2024-08-28T12:28:14Z

<p>Mhosseini: /* آثار در دسترس */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلّاد رامهُرمُزی‌، ابومحمد حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌<br /> | نام‌های دیگر = خلادی، محدث‌ عجم‌<br /> | لقب = <br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = عبدالرحمان‌<br /> | ولادت = حدود 265ق‌<br /> | محل تولد = <br /> | کشور تولد = ایران<br /> | محل زندگی = رامهرمز خوزستان<br /> | رحلت = 358ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = <br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = <br /> | پیشه = <br /> | منصب = قضاوت خوزستان<br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = <br /> | مشایخ = محمد حضرمى‌، ابوحصین‌ وادعى‌، محمد بن‌ عثمان‌ بن‌ ابى‌شیبة‌<br /> | معاصرین = ابن‌ عمید، حسن‌ بن‌ محمد مهلبى‌<br /> | شاگردان = محمد صیداوی‌، حسن‌ بن‌ لیث‌ شیرازی‌، احمد بن‌ مردویه‌<br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = أمثال‌الحدیث‌، المُحدِّث‌ الفاصل‌ بین‌ الراوي‌ و الواعي‌<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE13609AUTHORCODE<br /> }}<br /> {{کاربردهای دیگر|ابن خلاد (ابهام‌زدایی)}}<br /> {{کاربردهای دیگر|رامهرمزی (ابهام‌زدایی)}}<br /> <br /> '''ابن خَلّاد رامهُرمُزی‌، ابومحمد حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌''' (د 358ق‌/969م‌)، قاضى‌، محدث‌ و ادیب‌ ایرانى‌، كه‌ او را '''خلادی'''‌ نیز گفته‌اند. <br /> <br /> در رامهرمز خوزستان ‌مى‌زیسته ‌است‌، او را '''محدث‌ عجم‌''' نیز خوانده‌اند. <br /> ==تولد==<br /> عجاج‌ خطیب‌ در مقدمه المُحدِّث‌ الفاصل، با توجه‌ به‌ روزگار زندگانى‌ شیوخ‌ ابن‌ خَلاّد، تولد او را در حدود 265ق‌/879م‌ دانسته‌ است‌. <br /> ==مشایخ==<br /> وی‌ از پدر خویش‌ و گروهى‌ دیگر چون‌ محمد حضرمى‌، ابوحصین‌ وادعى‌ و محمد بن‌ عثمان‌ بن‌ ابى‌شیبة‌ استماع‌ كرد. برخى‌ از مشایخ‌ او را ذهبى نام‌ برده‌، اما ذكر بیشتر آنان‌ در كتاب‌های‌ خود ابن‌ خلاد ( أمثال‌الحدیث‌، المحدّث‌ الفاصل‌، جم) آمده‌ است‌. ذهبى‌ اولین‌ استماع‌ ابن‌ خلاد را در 290ق‌/903م‌ دانسته‌ است‌، اما با توجه‌ به‌ آن‌چه‌ در بالا ذكر شد، خیلى‌ پیش‌تر از این‌ تاریخ،‌ استماع‌ حدیث‌ كرده‌ است‌. ابن‌ خلاد پیش‌ از 290ق‌ آهنگ‌ سفر كرد و از گروهى‌ از محدثان‌ شیراز حدیث‌ شنید و نوشت. <br /> <br /> وی‌ در خوزستان‌ منصب‌ قضا یافت‌ و با وزیران‌ و رئیسان‌ مراوده‌ داشت‌؛ به‌ خصوص‌ با ابن‌ عمید (ه م‌) رابطه نزدیك‌ داشت‌ و با او مكاتبه‌ مى‌كرد. ثعالبى‌ افزون‌ بر آن‌كه‌ در شرح‌ زندگى‌ ابن‌خلاد، مقداری‌ از اشعار او را مى‌آورد، ضمن‌ گزارش‌ احوال‌ ابن‌ عمید نیز به‌ تفصیل‌ از ارسال‌ هدایای‌ ابن‌ خلاد به‌ وی‌ و مبادله نامه‌های‌ منظوم‌ میان‌ آن‌ دو یاد كرده‌ و قطعاتى‌ از آن‌ منظومه‌ها را آورده‌ است. وجود چنین‌ ارتباط نزدیكى‌ بین‌ ابن‌ خلاد و شخصیت‌ عالى‌مقام‌ و فاضلى‌ چون‌ ابن‌ عمید و لحن‌ احترام‌آمیز ابن‌ عمید در نامه‌ها و اشعاری‌ كه‌ خطاب‌ به‌ ابن‌ خلاد نوشته‌ و سروده‌ است‌، فضل‌ و مقام‌ والای‌ ابن‌ خلاد را مى‌رساند.<br /> ابن‌ عمید، ظاهراً هنگامى‌ كه‌ بیمار بوده‌ در نامه‌ای‌ به‌ ابن‌ خلاد، همنشینى‌ او را درمان‌ و دیدار او را داروی‌ درد خویش‌ خوانده‌ و وی‌ را نزد خود دعوت‌ كرده‌ است‌. ابن‌ خلاد نیز در نامه‌ای‌ كه‌ از محضر ابن‌ عمید به‌ منزل‌ خویش‌ نوشته‌، او و مجلس‌ او را ستوده‌ است‌.<br /> ابن‌ خلاد با حسن‌ بن‌ محمد مهلبى‌ نیز رابطه نزدیك‌ داشت‌ و چون‌ مهلبى‌ به‌ وزارت‌ معزالدولة دیلمى‌ رسید، در تهنیت‌ او اشعاری‌ نوشت‌. مهلبى‌ در نامه‌ای‌ كه‌ در پاسخ‌ ابن‌ خلاد نگاشته‌ نثر و نظم‌ او را ستوده‌ است‌. ابن‌ خلاد از اقران‌ قاضى‌ ابوالقاسم‌ على‌ بن‌ محمد تنوخى‌ بود و ابوشجاع‌ عضدالدوله‌ فنا خسرو را مدح‌ گفت‌. امین‌، تألیف‌ كتاب‌ الریحانتین‌ و ارتباط نزدیك‌ ابن‌ خلاد با ابن‌ عمید و مهلّبى‌ و مدح‌ عضدالدوله‌ را از قرائن‌ تشیع‌ او مى‌شمارد. تحریر كلمه علیهم‌ السلام‌، پس‌ از نام‌ على‌ بن‌ حسین‌ بن‌ على‌(ع‌) در المحدث‌ الفاصل‌ را نیز مى‌توان‌ بر این‌ قراین‌ افزود.<br /> ابن‌ ندیم، خوبى‌ و ملاحت‌ تألیفات‌ ابن‌ خلاد را ستوده‌ و او را از پیروان‌ جاحظ شمرده‌ است‌. <br /> ==شاگردان==<br /> كسانى‌ مانند محمد صیداوی‌، حسن‌ بن‌ لیث‌ شیرازی‌، احمد بن‌ مردویه‌، احمد بن‌ اسحاق‌ نهاوندی‌، ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ احمد بن‌ على‌ بغدادی‌ و نیز ابومحمد حسن‌ شریف‌ محمدی‌ كه‌ از مشایخ‌ طوسى‌ و نجاشى‌ است‌، از ابن‌ خلاد روایت‌ كرده‌اند. ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالعزیز شیرازی‌ حافظ، در تاریخ‌ فارس‌ چنین‌ آورده‌ كه‌ ابن‌ خلاد تا حدود 360ق‌/971م‌ در رامهرمز مى‌زیسته‌ است‌. <br /> ==وفات==<br /> اغلب‌ منابع‌ قدیمى‌ تاریخ‌ مرگ‌ او را 360ق‌ یا حدود آن‌ سال‌ مى‌دانند. ثعالبى مرثیه‌ای‌ را كه‌ یكى‌ از دوستان‌ ابن‌ خلاد در مرگ‌ او سروده‌، نقل‌ كرده‌ است‌.<br /> ==آثار==<br /> ابن‌ ندیم، این‌ آثار را از ابن‌ خلاد نام‌ مى‌برد: <br /> <br /> أدب‌الموائد؛ أدب‌الناطق‌؛ إمام‌التنزیل‌؛ أمثال‌النبى‌ (أمثال‌الحدیث‌)؛ ربیع‌المتیم‌؛ الرثاء و التعازي‌؛ الریحانتین‌ الحسن‌ و الحسین‌؛ رسالة السفر؛ الشیب‌ و الشباب‌؛ العلل‌ في‌ مختارالأخبار؛ المناهل‌ و الأعطان‌؛ النوادر و الشوارد. یاقوت كتاب‌ المحدث‌ الفاصل‌ بین‌ الراعي‌ و الواعي‌ و مباسطةالوزراء را نیز بر اینها مى‌افزاید: در بعضى‌ منابع‌ نوشته‌ای‌ در باب‌ أطعمة‌ به‌ او نسبت‌ داده‌اند. مصراع‌ «كتابي‌ المصنف‌ في‌ الأطعمة‌» در قصیده‌ای‌ كه‌ ابن‌ خلاد برای‌ ابن‌ عمید فرستاده‌ مؤید این‌ سخن‌ است‌. <br /> ===آثار در دسترس===<br /> از میان‌ آثار یاد شده‌، اكنون‌ تنها این‌ دو كتاب‌ در دست‌ است‌:<br /> <br /> 1- [[كتاب أمثال الحديث|أمثال‌الحدیث‌]]: این‌ كتاب‌ حاوی‌ 140 مثل‌ است‌ كه‌ از پیامبر اسلام‌(ص‌) روایت‌ شده‌ است‌. مضامین‌ این‌ امثال‌، موافق‌ با امثال‌ قرآن‌ مجید، و مشتمل‌ بر موضوعاتى‌ چون‌ وعد و وعید، حلال‌ و حرام‌ و ایمان‌ و كفر است‌. ابن‌ خلاد بعضى‌ از كلمات‌ این‌ امثال‌ را شرح‌ كرده‌ و در برخى‌ موارد برای‌ بیان‌ معانى‌ آن‌ شواهدی‌ از قرآن‌ كریم‌ آورده‌ و گاه‌ به‌ اشعار و امثال‌ دیگر استناد نموده‌ و به‌ توضیح‌ حدیث‌ و غایات‌ و مقاصد آن‌ پرداخته‌ است‌. امثال‌ الحدیث‌ بر 7 جزء مرتب‌ شده‌ و ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ احمد بغدادی‌، در محرم‌ 333ق‌/اوت‌ 924م‌ آن‌ را از ابن‌ خلاد در رامهرمز شنیده‌ است‌. این‌ كتاب‌ یك‌ بار به‌ كوشش‌ أمة الكریم‌ القرشیة‌ با مقدمه‌ای‌ به‌ زبان‌ آلمانى‌ و فهارس‌ متعدد و پانویسی‌ها، در استانبول‌ (مكتبةالإسلامیة‌، بدون‌ تاریخ‌) و بار دیگر به‌ كوشش‌ عبدالعلى‌ عبدالحمید اعظمى‌ در بمبئى‌ (دارالسلفیة، 1404ق‌/ 1983م‌) چاپ‌ شده‌ است‌.<br /> <br /> 2- [[المحدث الفاصل بين الراوي و الواعي]]، در علم‌ أصول‌الحدیث‌. المُحدّث‌ نخستین‌كتاب‌ از مجموعه‌كتاب‌هایى‌ است‌ كه‌ در سده‌های‌2و3ق‌/ 8 و 9م‌ در قواعد مربوط به‌ قبول‌ یا ردّ احادیث‌ منسوب‌ به‌ پیامبر (ص‌) نوشته‌ شده‌ و ابن‌ حجر آن‌ را اولین‌ كتاب‌ در علم‌ حدیث‌ دانسته‌ است‌. ابن‌ صلاح‌ كه‌ از این‌ كتاب‌ به‌ كرات‌ نقل‌ مى‌كند، در مواردی، اشاراتى‌ انتقادآمیز به‌ روش‌ علامت‌گذاری‌ ابن‌ خلاد در تخریج‌ حدیث‌ دارد. كتاب‌ مذكور به‌ كوشش‌ محمد عجاج‌ خطیب‌ با مقدمه مبسوط و فهارس‌ متعدد در 1391ق‌/1971م‌ در بیروت‌ چاپ‌ شده‌ است‌.&lt;ref&gt; فكرت‌، محمدآصف‌، ج3، ص440-441&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> فكرت‌، محمدآصف‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%AF_%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2%DB%8C%D8%8C_%D8%AD%D8%B3%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%A7%D9%86%E2%80%8C&diff=749717 2024-08-28T12:27:43Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلّاد رامهُرمُزی‌، ابومحمد حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌<br /> | نام‌های دیگر = خلادی، محدث‌ عجم‌<br /> | لقب = <br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = عبدالرحمان‌<br /> | ولادت = حدود 265ق‌<br /> | محل تولد = <br /> | کشور تولد = ایران<br /> | محل زندگی = رامهرمز خوزستان<br /> | رحلت = 358ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = <br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = <br /> | پیشه = <br /> | منصب = قضاوت خوزستان<br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = <br /> | مشایخ = محمد حضرمى‌، ابوحصین‌ وادعى‌، محمد بن‌ عثمان‌ بن‌ ابى‌شیبة‌<br /> | معاصرین = ابن‌ عمید، حسن‌ بن‌ محمد مهلبى‌<br /> | شاگردان = محمد صیداوی‌، حسن‌ بن‌ لیث‌ شیرازی‌، احمد بن‌ مردویه‌<br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = أمثال‌الحدیث‌، المُحدِّث‌ الفاصل‌ بین‌ الراوي‌ و الواعي‌<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE13609AUTHORCODE<br /> }}<br /> {{کاربردهای دیگر|ابن خلاد (ابهام‌زدایی)}}<br /> {{کاربردهای دیگر|رامهرمزی (ابهام‌زدایی)}}<br /> <br /> '''ابن خَلّاد رامهُرمُزی‌، ابومحمد حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌''' (د 358ق‌/969م‌)، قاضى‌، محدث‌ و ادیب‌ ایرانى‌، كه‌ او را '''خلادی'''‌ نیز گفته‌اند. <br /> <br /> در رامهرمز خوزستان ‌مى‌زیسته ‌است‌، او را '''محدث‌ عجم‌''' نیز خوانده‌اند. <br /> ==تولد==<br /> عجاج‌ خطیب‌ در مقدمه المُحدِّث‌ الفاصل، با توجه‌ به‌ روزگار زندگانى‌ شیوخ‌ ابن‌ خَلاّد، تولد او را در حدود 265ق‌/879م‌ دانسته‌ است‌. <br /> ==مشایخ==<br /> وی‌ از پدر خویش‌ و گروهى‌ دیگر چون‌ محمد حضرمى‌، ابوحصین‌ وادعى‌ و محمد بن‌ عثمان‌ بن‌ ابى‌شیبة‌ استماع‌ كرد. برخى‌ از مشایخ‌ او را ذهبى نام‌ برده‌، اما ذكر بیشتر آنان‌ در كتاب‌های‌ خود ابن‌ خلاد ( أمثال‌الحدیث‌، المحدّث‌ الفاصل‌، جم) آمده‌ است‌. ذهبى‌ اولین‌ استماع‌ ابن‌ خلاد را در 290ق‌/903م‌ دانسته‌ است‌، اما با توجه‌ به‌ آن‌چه‌ در بالا ذكر شد، خیلى‌ پیش‌تر از این‌ تاریخ،‌ استماع‌ حدیث‌ كرده‌ است‌. ابن‌ خلاد پیش‌ از 290ق‌ آهنگ‌ سفر كرد و از گروهى‌ از محدثان‌ شیراز حدیث‌ شنید و نوشت. <br /> <br /> وی‌ در خوزستان‌ منصب‌ قضا یافت‌ و با وزیران‌ و رئیسان‌ مراوده‌ داشت‌؛ به‌ خصوص‌ با ابن‌ عمید (ه م‌) رابطه نزدیك‌ داشت‌ و با او مكاتبه‌ مى‌كرد. ثعالبى‌ افزون‌ بر آن‌كه‌ در شرح‌ زندگى‌ ابن‌خلاد، مقداری‌ از اشعار او را مى‌آورد، ضمن‌ گزارش‌ احوال‌ ابن‌ عمید نیز به‌ تفصیل‌ از ارسال‌ هدایای‌ ابن‌ خلاد به‌ وی‌ و مبادله نامه‌های‌ منظوم‌ میان‌ آن‌ دو یاد كرده‌ و قطعاتى‌ از آن‌ منظومه‌ها را آورده‌ است. وجود چنین‌ ارتباط نزدیكى‌ بین‌ ابن‌ خلاد و شخصیت‌ عالى‌مقام‌ و فاضلى‌ چون‌ ابن‌ عمید و لحن‌ احترام‌آمیز ابن‌ عمید در نامه‌ها و اشعاری‌ كه‌ خطاب‌ به‌ ابن‌ خلاد نوشته‌ و سروده‌ است‌، فضل‌ و مقام‌ والای‌ ابن‌ خلاد را مى‌رساند.<br /> ابن‌ عمید، ظاهراً هنگامى‌ كه‌ بیمار بوده‌ در نامه‌ای‌ به‌ ابن‌ خلاد، همنشینى‌ او را درمان‌ و دیدار او را داروی‌ درد خویش‌ خوانده‌ و وی‌ را نزد خود دعوت‌ كرده‌ است‌. ابن‌ خلاد نیز در نامه‌ای‌ كه‌ از محضر ابن‌ عمید به‌ منزل‌ خویش‌ نوشته‌، او و مجلس‌ او را ستوده‌ است‌.<br /> ابن‌ خلاد با حسن‌ بن‌ محمد مهلبى‌ نیز رابطه نزدیك‌ داشت‌ و چون‌ مهلبى‌ به‌ وزارت‌ معزالدولة دیلمى‌ رسید، در تهنیت‌ او اشعاری‌ نوشت‌. مهلبى‌ در نامه‌ای‌ كه‌ در پاسخ‌ ابن‌ خلاد نگاشته‌ نثر و نظم‌ او را ستوده‌ است‌. ابن‌ خلاد از اقران‌ قاضى‌ ابوالقاسم‌ على‌ بن‌ محمد تنوخى‌ بود و ابوشجاع‌ عضدالدوله‌ فنا خسرو را مدح‌ گفت‌. امین‌، تألیف‌ كتاب‌ الریحانتین‌ و ارتباط نزدیك‌ ابن‌ خلاد با ابن‌ عمید و مهلّبى‌ و مدح‌ عضدالدوله‌ را از قرائن‌ تشیع‌ او مى‌شمارد. تحریر كلمه علیهم‌ السلام‌، پس‌ از نام‌ على‌ بن‌ حسین‌ بن‌ على‌(ع‌) در المحدث‌ الفاصل‌ را نیز مى‌توان‌ بر این‌ قراین‌ افزود.<br /> ابن‌ ندیم، خوبى‌ و ملاحت‌ تألیفات‌ ابن‌ خلاد را ستوده‌ و او را از پیروان‌ جاحظ شمرده‌ است‌. <br /> ==شاگردان==<br /> كسانى‌ مانند محمد صیداوی‌، حسن‌ بن‌ لیث‌ شیرازی‌، احمد بن‌ مردویه‌، احمد بن‌ اسحاق‌ نهاوندی‌، ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ احمد بن‌ على‌ بغدادی‌ و نیز ابومحمد حسن‌ شریف‌ محمدی‌ كه‌ از مشایخ‌ طوسى‌ و نجاشى‌ است‌، از ابن‌ خلاد روایت‌ كرده‌اند. ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالعزیز شیرازی‌ حافظ، در تاریخ‌ فارس‌ چنین‌ آورده‌ كه‌ ابن‌ خلاد تا حدود 360ق‌/971م‌ در رامهرمز مى‌زیسته‌ است‌. <br /> ==وفات==<br /> اغلب‌ منابع‌ قدیمى‌ تاریخ‌ مرگ‌ او را 360ق‌ یا حدود آن‌ سال‌ مى‌دانند. ثعالبى مرثیه‌ای‌ را كه‌ یكى‌ از دوستان‌ ابن‌ خلاد در مرگ‌ او سروده‌، نقل‌ كرده‌ است‌.<br /> ==آثار==<br /> ابن‌ ندیم، این‌ آثار را از ابن‌ خلاد نام‌ مى‌برد: <br /> <br /> أدب‌الموائد؛ أدب‌الناطق‌؛ إمام‌التنزیل‌؛ أمثال‌النبى‌ (أمثال‌الحدیث‌)؛ ربیع‌المتیم‌؛ الرثاء و التعازي‌؛ الریحانتین‌ الحسن‌ و الحسین‌؛ رسالة السفر؛ الشیب‌ و الشباب‌؛ العلل‌ في‌ مختارالأخبار؛ المناهل‌ و الأعطان‌؛ النوادر و الشوارد. یاقوت كتاب‌ المحدث‌ الفاصل‌ بین‌ الراعي‌ و الواعي‌ و مباسطةالوزراء را نیز بر اینها مى‌افزاید: در بعضى‌ منابع‌ نوشته‌ای‌ در باب‌ أطعمة‌ به‌ او نسبت‌ داده‌اند. مصراع‌ «كتابي‌ المصنف‌ في‌ الأطعمة‌» در قصیده‌ای‌ كه‌ ابن‌ خلاد برای‌ ابن‌ عمید فرستاده‌ مؤید این‌ سخن‌ است‌. <br /> ===آثار در دسترس===<br /> از میان‌ آثار یاد شده‌، اكنون‌ تنها این‌ دو كتاب‌ در دست‌ است‌:<br /> <br /> 1- [[كتاب أمثال الحديث|أمثال‌الحدیث‌]]: این‌ كتاب‌ حاوی‌ 140 مثل‌ است‌ كه‌ از پیامبر اسلام‌(ص‌) روایت‌ شده‌ است‌. مضامین‌ این‌ امثال‌، موافق‌ با امثال‌ قرآن‌ مجید، و مشتمل‌ بر موضوعاتى‌ چون‌ وعد و وعید، حلال‌ و حرام‌ و ایمان‌ و كفر است‌. ابن‌ خلاد بعضى‌ از كلمات‌ این‌ امثال‌ را شرح‌ كرده‌ و در برخى‌ موارد برای‌ بیان‌ معانى‌ آن‌ شواهدی‌ از قرآن‌ كریم‌ آورده‌ و گاه‌ به‌ اشعار و امثال‌ دیگر استناد نموده‌ و به‌ توضیح‌ حدیث‌ و غایات‌ و مقاصد آن‌ پرداخته‌ است‌. امثال‌ الحدیث‌ بر 7 جزء مرتب‌ شده‌ و ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ احمد بغدادی‌، در محرم‌ 333ق‌/اوت‌ 924م‌ آن‌ را از ابن‌ خلاد در رامهرمز شنیده‌ است‌. این‌ كتاب‌ یك‌ بار به‌ كوشش‌ أمة الكریم‌ القرشیة‌ با مقدمه‌ای‌ به‌ زبان‌ آلمانى‌ و فهارس‌ متعدد و پانویسی‌ها، در استانبول‌ (مكتبةالإسلامیة‌، بدون‌ تاریخ‌) و بار دیگر به‌ كوشش‌ عبدالعلى‌ عبدالحمید اعظمى‌ در بمبئى‌ (دارالسلفیة، 1404ق‌/ 1983م‌) چاپ‌ شده‌ است‌.<br /> <br /> 2- المحدث الفاصل بين الراوي و الواعي، در علم‌ أصول‌الحدیث‌. المُحدّث‌ نخستین‌كتاب‌ از مجموعه‌كتاب‌هایى‌ است‌ كه‌ در سده‌های‌2و3ق‌/ 8 و 9م‌ در قواعد مربوط به‌ قبول‌ یا ردّ احادیث‌ منسوب‌ به‌ پیامبر (ص‌) نوشته‌ شده‌ و ابن‌ حجر آن‌ را اولین‌ كتاب‌ در علم‌ حدیث‌ دانسته‌ است‌. ابن‌ صلاح‌ كه‌ از این‌ كتاب‌ به‌ كرات‌ نقل‌ مى‌كند، در مواردی، اشاراتى‌ انتقادآمیز به‌ روش‌ علامت‌گذاری‌ ابن‌ خلاد در تخریج‌ حدیث‌ دارد. كتاب‌ مذكور به‌ كوشش‌ محمد عجاج‌ خطیب‌ با مقدمه مبسوط و فهارس‌ متعدد در 1391ق‌/1971م‌ در بیروت‌ چاپ‌ شده‌ است‌.&lt;ref&gt; فكرت‌، محمدآصف‌، ج3، ص440-441&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> فكرت‌، محمدآصف‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2%DB%8C_(%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%B2%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C)&diff=749716 2024-08-28T12:25:27Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>'''رامهرمزی''' ممکن است به هر یک از افراد زیر اشاره داشته باشد:<br /> <br /> *[[رامهرمزی، بزرگ بن شهریار|بزرگ بن شهريار رامهرمزی]] (299-399ق)، ناخدا و دريانورد مشهور ايرانى از مردم رامهرمز خوزستان است كه در نيمه اول قرن چهارم هجرى مى‌زيسته است.<br /> *[[ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌|ابن خَلّاد رامهُرمُزی‌، ابومحمد حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌]] (د 358ق‌/969م‌)، قاضى‌، محدث‌ و ادیب‌ ایرانى‌، كه‌ او را خلادی‌ نیز گفته‌اند.<br /> <br /> [[Category:صفحه‌های ابهام‌زدایی افراد]]<br /> {{ابهام‌زدایی}}<br /> <br /> [[رده:صفحه‌های ابهام‌زدایی افراد]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8_%D8%A3%D9%85%D8%AB%D8%A7%D9%84_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB&diff=749715 2024-08-28T12:23:27Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر =NUR21112J1.jpg<br /> | عنوان =‏كتاب أمثال الحديث<br /> | عنوان‌های دیگر =کتاب أمثال الحديث <br /> | پدیدآوران = <br /> [[ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌|رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌]] (نويسنده)<br /> [[اعظمي، عبدالعلي عبدالحميد]] (محقق)<br /> | زبان =عربی<br /> | کد کنگره =‏<br /> | موضوع =<br /> | ناشر =الدار السلفية <br /> | مکان نشر =هند - بمبئي <br /> | سال نشر =مجلد1: 1983م , 1404ق, <br /> | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE21112AUTOMATIONCODE<br /> | چاپ =<br /> | شابک =<br /> | تعداد جلد =1<br /> | کتابخانۀ دیجیتال نور =21112<br /> | کتابخوان همراه نور =21112<br /> | کد پدیدآور =13609<br /> | پس از =<br /> | پیش از =<br /> }} <br /> <br /> '''كتاب أمثال الحديث'''، اثر [[ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌|ابوعبدالله حسن بن عبدالرحمن رامهرمزی]] (د 358ق‌/969م‌)، کتابی است یک‌جلدی به زبان عربی با موضوع روایات و احادیث اسلامی. [[ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌|رامهرمزی]] در این اثر کنایه‌ها و تشبیهات و امثال و اوصاف امور مختلف در کلام پیامبر(ص) را گردآوری کرده و به شرح و توضیح و بیان معانی و مصادیق آن‌ها پرداخته است. تحقیق و تعلیقه این اثر بر عهده دکتر [[اعظمي، عبدالعلي عبدالحميد|عبدالعلی عبدالحمید أعظمی]] موقر استاد دانشگاه نیجریه بوده است.<br /> <br /> ==ساختار==<br /> کتاب دارای سخن ناشر، تصدیر، ترجمه مؤلف (به قلم دکتر مقتدی حسن یاسین)، سخن محقق (عبدالعلی عبدالحمید) و محتوای مطالب در هفت بخش اصلی است.<br /> <br /> ==گزارش محتوا==<br /> نویسنده در این اثر که در قرن چهارم تألیف شده به بیان تشبیهات و مثال‌ها در احادیث نبوی می‌پردازد. در واقع جمع امثال از ادبیات حدیث نبوی در قرن چهارم رونق گرفت و به آن اهتمام ورزیده شد.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/21 ر.ک: مقدمه محقق، صفحه م]&lt;/ref&gt; او هرچه که از کنایه‌ها و احادیث وارده و اوصاف امور مختلف دست پیدا کرده را در هفت جزء در این کتاب گرد آورده و سپس به شرح مثال‌ها و بیان معانی و مصادیق آن‌ها پرداخته است.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/5 ر.ک: سخن ناشر، صفحه ج]&lt;/ref&gt; نویسنده در ابتدای کتاب راویان آن را ذکر کرده و سپس به بیان محتوای مطلب می‌پردازد؛ درباره راویان آن می‌نویسد: قال الشیخ الامام الحافظ ابوطاهر أحمد بن محمد بن أحمد بن محمد ابن ابراهیم السلفی الاصبهانی رضی‌الله‌عنه أخبرنا ابوالحسن علی بن المشرف ابن المسلم الانماطی بالاسکندریة: اخبرنا ابوالحسین محمد بن علی بن یحیی الدقاق بمصر: حدثنا ابوالقاسم عبدالله بن أحمد بن علی بن طالب البغدادی: حدثني ابومحمد الحسن بن عبدالرحمن بن خلاد الرامهرمزی برامهرمز بقراءته علی فی المحرم سنة ثلاث و ثلاثین و ثلاثمائة: قال: هذا ذکر الامثال المرویة عن النبی صلی‌الله‌علیه[و آله]وسلم....&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/2/3 ر.ک: متن کتاب، ص3-5]&lt;/ref&gt; او می‌نویسد: این اثر درباره ذکر مثال‌ها و تشبیهات روایت‌شده از پیامبر اکرم(ص) است و این اثر غیر از اثری است که در آن کلمات مشکل و امثال مذکوره را از کلام عرب ذکر کرده بودیم. چراکه آن اثر درباره دریافت مفاهیم با لفظ مختصر بود و این کتاب بیان و شرح و تمثیلی است که موافق با امثال تنزیلی است که خدای متعال به آن وعده یا وعید کرده است. مثال‌هایی که حرام و حلال و مباحث خوف و رجاء و... در آن بیان شده و مباحثی که در موعظه و تذکر بیان شده است؛ مواردی که بالعیان دلالت بر قدرت خدای متعال دارد....<br /> <br /> نویسنده پس‌ازاین عبارات به آیه‌ای از قرآن استشهاد می‌کند که آیه مستقلی نیست و ظاهراً از خلط میان دو آیه در ذهنش این‌چنین نقش بسته است او می‌نویسد «و لله المثل الاعلی فی السماوات و الارض و هو العزیز الحکیم» درحالی‌که در قرآن کریم چنین آیه‌ای نداریم بلکه مضمون این کلام که نویسنده ذکر کرده ترکیب دو آیه از آیات قرآن کریم است که عبارتند از آیه 60 سوره نحل با عبارات «... وَلِلَّـهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى ۚ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ» و آیه 27 سوره روم با عبارات «... وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ۚ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ».&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/2/5 ر.ک: همان، ص5]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سپس در روایتی ذکر می‌شود که عبدالله بن عمرو می‌گوید: از پیامبر اسلام(ص) هزار مثل حفظ کرده‌ام.<br /> <br /> سپس در روایتی این‌چنین می‌خوانیم «... ابا هریرة یقول: قال رسول‌الله صلی‌الله‌علیه[و آله]وسلم: انما مثلی و مثل الانبیاء قبلی کمثل رجل بنی بنیانا فاحسنه و اجمله و اکمله الا موضع لبنة فجعل الناس یطیفون به و یقولون ما رأینا احسن من هذا لولا موضع هذه اللبنة! الا فکنت تلک اللبنة» یعنی در روایتی از ابوهریره نقل شده که از پیامبر خدا(ص) شنیده که آن حضرت فرمودند: مثل من و پیامبران پیش از من چون مردی است که ساختمانی ساخته و آن را تکمیل کرده و زینتش بخشیده ولی یک آجر از آن را سر جایش نگذاشته و خالی است. وقتی مردم گرد این ساختمان می‌گردند و می‌بینندش می‌گویند: اگر این نقص (که جای یک آجر را خالی گذاشته) نبود، واقعاً این اثر زیباترین ساختمانی بود که ما دیده بودیم و شما بدانید که من (پیامبر اکرم(ص)) همان آجر هستم که این ساختمان با وجود من کامل و زیبا می‌شود.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/2/6 ر.ک: همان، ص6-7]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ابو محمد درباره این روایت می‌گوید: این مثل درباره نبوت پیامبر اسلام(ص) و خاتم‌الانبیاء بودن ایشان است و با آن حضرت است که خداوند بر بندگانش اتمام‌حجت می‌کند و مثل نبوت مانند خانه‌ای است که هر جزئی از آن اجزای دیگر را نگه می‌دارد و کامل می‌کند و با کمبود برخی از این اجزاء، کل مجموعه ناقص می‌شود؛ پس خدای متعال هم با پیامبر خاتم(ص) دینش را کامل کرد و وحیش را تمام نمود. تشبیه به خانه در میان عرب‌ها در مواردی است که درباره وثاقت و اصالت و عقده مکارم و مفاخر و... در آن مبالغه کنند. از همین رو خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «انَّ اللَّـهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُم بُنْيَانٌ مَّرْصُوصٌ ﴿ صف، ٤﴾» در حقيقت، خدا دوست دارد كسانى را كه در راه او صف در صف، چنانكه گويى بنايى ريخته شده از سرب‌اند، جهاد مى‌كنند.&lt;ref&gt;ر.ک: قرآن کریم، ترجمه فولادوند&lt;/ref&gt; نویسنده سپس برای اثبات سخنی که از ابومحمد نقل کرد، به مواردی که در قرآن کریم به تشبیه به بنیان و خانه دارد و مثال‌ها و مواردی در قالب شعر و حکایت در میان عرب‌ها استشهاد می‌کند.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/2/8 ر.ک: متن کتاب، ص8-13]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==وضعیت کتاب==<br /> از جمله کسانی که تمام کتاب را از ابوالفضل شهاب‌الدین احمد بن علی بن محمد بن محمد بن حجر کنانی عسقلانی شنیده‌، ام‌محمد فاطمه بنت محمد بن احمد بن منجای تنوخی با اجازه‌اش از قاضی سلیمان بن حمزه بن ابی عمر با سماعش از جعفر بن علی همدانی با سماعش از حافظ ابوطاهر سلفی است.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/8 ر.ک: تصدیر، صفحات واو، ز]&lt;/ref&gt; همه آن به‌جز جزءهای سوم و چهارم را احمد بن سعید تلمسانی مغربی دمشقی شنیده. به‌جز جزء پنجم را برهان‌الدین ابراهیم بن عمر بن ابراهیم سویینی و شمس‌الدین محمد بن ابوبکر قبانی عابر شنیده‌اند. قاضی جمال‌الدین عبدالله بن محمد بن هشام حنبلی همه آن به‌جز دو جزء آخرش را شنیده؛ و همه به‌جز دو جزء اولش را عماد‌الدین نعمان بن علی بن اسماعیل قاضی دمشقی شنیده است.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/10 ر.ک: همان، صفحات ح و ط]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> تحقیق و تعلیقه این اثر بر عهده دکتر عبدالعلی عبدالحمید أعظمی موقر استاد دانشگاه نیجریه بوده است. از جمله تعلیقات وی بیان درجه صحت و سقم حدیث و احوال راویان و ایضاح برخی عبارات با ذکر مراجع است.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/6 ر.ک: سخن ناشر، صفحه د]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> محقق به تصویر دو نسخه خطی از کتاب دست پیدا کرده که یکی در کتابخانه اسکوریال اسپانیا به شماره 1405 موجود بوده و دیگری در کتابخانه فیض‌الله افندی در استانبول.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/7 ر.ک: تصدیر، صفحه ه]&lt;/ref&gt; نسخه خطی کتابخانه اسکوریال با حرف اختصاری «س» در پاورقی کتاب نشان داده شده و نسخه کتابخانه فیض‌الله افندی با حرف «ف».&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/12 ر.ک: همان، صفحه ی]&lt;/ref&gt; محقق کتاب سند آن را با توجه به سماعات موجود در آن به ترتیب ذیل دانسته است؛ احمد بن علی بن اسماعیل، از ابراهیم بن علی بن احمد قلقشندی (و برخی دیگر که در طبقه وی هستند) از شیخ‌الاسلام حافظ احمد بن علی بن حجر عسقلانی، از فاطمه بنت محمد بن احمد بن منجای تنوخی، از قاضی سلیمان بن حمزه بن ابوعمر مقدسی، از ابوالفضل جعفر بن علی بن هبةالله همدانی اسکندرانی از حافظ ابوطاهر احمد بن محمد بن احمد بن محمد بن ابراهیم سلفی از ابوالحسن علی بن مشرف بن مسلم انماطی از ابوالحسین محمد بن علی بن یحیای دقاق از ابوالقاسم عبدالله بن احمد بن علی بن طالب بغدادی از قاضی ابومحمد حسن بن عبدالرحمن بن خلاد رامهرمزی.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/12 ر.ک: همان، صفحات ی و ک]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[اعظمي، عبدالعلي عبدالحميد|عبدالعلی عبدالحمید]] در مقدمه کتاب از کلیه کسانی که در ارائه این اثر یاری کرده‌اند خاصه از مسئولین دانشگاه بایرو به خاطر کمک مالی در چاپ کتاب و دکتر مقتدی حسن الازهری وکیل دانشگاه سلفیه در بنارس که ترجمه مؤلف کتاب را نوشته، تشکر کرده است.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/21 ر.ک: سخن محقق، صفحات م و ن] &lt;/ref&gt;<br /> <br /> همان‌طور که خود محقق هم ذکر کرده از عملیات تحقیق مطمئن نیست؛ زیرا کار تحقیقش به‌صورت کامل انجام نشده است؛ چون برخی ابیات شعری بوده که به سرایندگان آن دست پیدا نکرده و برخی امور دیگر نیز بوده که توضیح آن به زمان بیشتری نیاز داشته و به دلیل عجله ناشر در نشر کتاب، فرصت تکمیل تمام این مراحل را نیافته است و ازاین‌رو تکمیل تحقیقش را در چاپ دوم کتاب با افزایش نظرات اساتید فن این رشته و تحقیق بیشتر خودش روی این موضوعات، وعده می‌دهد.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/22 ر.ک: همان، صفحه ن]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==منابع مقاله==<br /> # قرآن کریم ترجمه فولادوند؛<br /> # مقدمه و متن کتاب.<br /> <br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> <br /> [[رده:کتاب‌شناسی]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D8%AF%D8%AB_%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%A7%D8%B5%D9%84_%D8%A8%D9%8A%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D9%88%D9%8A_%D9%88_%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%B9%D9%8A&diff=749714 2024-08-28T12:22:30Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر =NUR35106J1.jpg<br /> | عنوان =المحدث الفاصل بين الراوي والواعي<br /> | عنوان‌های دیگر =<br /> | پدیدآوران = <br /> [[ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌|رامهرمزی، حسن بن عبدالرحمن]] (نویسنده)<br /> [[خطیب، محمد عجاج]] (مصحح)<br /> | زبان =عربی<br /> | کد کنگره =<br /> | موضوع =<br /> | ناشر = <br /> دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع<br /> | مکان نشر =دمشق - سوریه<br /> | سال نشر = 1404 ق یا 1984 م<br /> | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE35106AUTOMATIONCODE<br /> | چاپ =3<br /> | تعداد جلد =1<br /> | کتابخانۀ دیجیتال نور =35106<br /> | کتابخوان همراه نور =35106<br /> | کد پدیدآور =<br /> | پس از =<br /> | پیش از =<br /> }}<br /> '''المحدث الفاصل بين الراوي و الواعي'''، اثر [[ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌|قاضى حسن بن عبدالرحمن رامهرمزى]] (د 358ق‌/969م‌)، با تحقيق [[خطیب، محمد عجاج|محمد عجاج خطیب]]، كتابى است در موضوع دراية الحديث كه به زبان عربى و در قرن چهارم هجرى نوشته شده است.<br /> <br /> آنچه باعث اهميت كتاب مى‌شود، اين است كه اين اثر، اولین مجموعه‌اى است كه در دانش درايه تدوين يافته است.&lt;ref&gt;[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4518/7329/91313 نگاهى به منابع حديث‌شناسى]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==ساختار==<br /> كتاب با دو مقدمه از محقق و مؤلف آغاز و مطالب در عناوين و ابواب مختلف و متعددى، تنظيم شده است.<br /> <br /> از جمله اقدامات ارزشمندى كه محقق در مورد كتاب انجام داده، آن است كه لغات و اصطلاحات كتاب را شرح كرده و موارد اختلاف را به دقت نشان داده است و در نهایت، كتاب را با فهرست منابع، مراجع نام‌هاى استادان مؤلف، اعلام، احاديث، اشعار، امثال و... به پایان برده است.&lt;ref&gt;[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4518/7329/91313 ر.ک: نگاهى به منابع حديث‌شناسى]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==گزارش محتوا==<br /> محقق در ضمن مقدمه مفصل و تحقيقى خود، پيرامون مؤلف، عصر وى، استادان و آثار او، كتاب و جايگاه آن در اين فن، سخن گفته و در پانوشت‌ها به شرح حال استادان [[رامهرمزی، حسن بن عبدالرحمن|رامهرمزى]] پرداخته و احاديث را به منابع ارجاع داده و تاثير كتاب را بر مؤلفان بعدى نشان داده است.&lt;ref&gt;[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4518/7329/91313 نگاهى به منابع حديث‌شناسى]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در مقدمه نویسنده، مطالبى پيرامون حديث و فهم آن، بيان گرديده است.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21619/1/159 مقدمه نویسنده، ص159]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مطالب با تبيين جايگاه حديث و راويان آن در فرهنگ اسلامى آغاز شده و با فضيلت دانش‌آموزى و حديث‌شناسى ادامه يافته است. در فصل‌هاى ديگر كتاب، ويژگى‌هاى دانشجو، آداب دانش‌اندوزى، شايستگى‌ها و بايستگى‌هایش و بالاخره مسائل مربوط به مصطلح الحديث آمده است.&lt;ref&gt;[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4518/7329/91313 نگاهى به منابع حديث‌شناسى]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از جمله عناوين و مطالب مطرح‌شده در كتاب، عبارتند از: طلب حديث؛ فضيلت جمع بين روايت و درايت و فهم آن؛ اجازه در اخذ حديث؛ قرائت بر محدث؛ كثرت روايت و...<br /> <br /> كتاب سرشار است از آثار نبوى و اقوال متفكران اسلامى. كتاب حاضر، ازآن‌رو كه در اين فن، اولین اثر مى‌باشد، داراى نواقص و كاستى‌هایى است كه همين امر باعث شد تا پس از [[ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌|رامهرمزى]]، محدث بزرگ و محقق سخت‌كوش و پراطلاع، [[حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله|حاكم نيشابورى]]، كتاب «[[معرفة علوم الحديث و كمية أجناسه|معرفة علوم الحديث]]» را نگاشته و با ترتيبى نوين و افزودن اطلاعات و مباحثى ديگر، كار [[ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌|رامهرمزى]] را به كمال نزدیک سازد.&lt;ref&gt;[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4518/7329/91313 ر.ک: همان]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از جمله ويژگى‌هاى كتاب، اين است كه محقق آن، در تحقيق تعليق و عرضه شايسته كتاب رنج گرانى را متحمل شده و كوشيده است تا كتابى منقح و پرثمر عرضه كند. او با پانوشت‌ها و تلاش‌هاى خود، ارزش كتاب را دوچندان نموده است. بجا و شايسته است كه كسانى كه دست به تحقيق كتابى مى‌زنند، از اين نمونه‌هاى عالى درس بگيرند.&lt;ref&gt;[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4518/7329/91313 ر.ک: همان]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وضعيت كتاب ==<br /> اين كتاب براى اولین بار در سال 1391ش، بر اساس چهار نسخه، به‌وسيله [[خطیب، محمد عجاج|محمد عجاج خطیب]] تصحيح شده و با افزايش پانوشت‌هاى سودمند و پرفايده‌اى منتشر شده است.&lt;ref&gt;[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4518/7329/91313 نگاهى به منابع حديث‌شناسى]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> فهارس كتاب، در انتهاى آن جاى گرفته است. اين فهرست‌ها به ترتيب عبارتند از: فهرست مصادر و منابع تحقيق و تعليق مورد استفاده محقق؛ احاديث نبوى؛ شيوخ و اساتيد نویسنده و همچنين فهرست اعلام؛ اشعار؛ امثال؛ اماكن، مشاهد و غزوات مذكور در متن، به‌همراه فهرست مطالب و خطا و صواب.<br /> <br /> در پاورقى‌ها علاوه بر ذكر زندگى‌نامه مختصرى از اعلام مذكور در متن، به توضيح و تشريح برخى از لغات آن پرداخته شده است.<br /> <br /> ==پانويس ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> <br /> #مقدمه و متن كتاب.<br /> #[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4518/7329/91313 «نگاهى به منابع حديث‌شناسى»، برگرفته از پايگاه اطلاع‌رسانى حوزه] در تاريخ 9 آذرماه 1393،<br /> <br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> <br /> [[معرفة علوم الحديث و كمية أجناسه]]<br /> [[رده:کتاب‌شناسی]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D8%AF%D8%AB_%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%A7%D8%B5%D9%84_%D8%A8%D9%8A%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D9%88%D9%8A_%D9%88_%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%B9%D9%8A&diff=749713 2024-08-28T12:21:27Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر =NUR35106J1.jpg<br /> | عنوان =المحدث الفاصل بين الراوي والواعي<br /> | عنوان‌های دیگر =<br /> | پدیدآوران = <br /> [[ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌|رامهرمزی، حسن بن عبدالرحمن]] (نویسنده)<br /> [[خطیب، محمد عجاج]] (مصحح)<br /> | زبان =عربی<br /> | کد کنگره =<br /> | موضوع =<br /> | ناشر = <br /> دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع<br /> | مکان نشر =دمشق - سوریه<br /> | سال نشر = 1404 ق یا 1984 م<br /> | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE35106AUTOMATIONCODE<br /> | چاپ =3<br /> | تعداد جلد =1<br /> | کتابخانۀ دیجیتال نور =35106<br /> | کتابخوان همراه نور =35106<br /> | کد پدیدآور =<br /> | پس از =<br /> | پیش از =<br /> }}<br /> '''المحدث الفاصل بين الراوي و الواعي'''، اثر [[ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌|قاضى حسن بن عبدالرحمن رامهرمزى]] (260-360ق)، با تحقيق [[خطیب، محمد عجاج|محمد عجاج خطیب]]، كتابى است در موضوع دراية الحديث كه به زبان عربى و در قرن چهارم هجرى نوشته شده است.<br /> <br /> آنچه باعث اهميت كتاب مى‌شود، اين است كه اين اثر، اولین مجموعه‌اى است كه در دانش درايه تدوين يافته است.&lt;ref&gt;[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4518/7329/91313 نگاهى به منابع حديث‌شناسى]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==ساختار==<br /> كتاب با دو مقدمه از محقق و مؤلف آغاز و مطالب در عناوين و ابواب مختلف و متعددى، تنظيم شده است.<br /> <br /> از جمله اقدامات ارزشمندى كه محقق در مورد كتاب انجام داده، آن است كه لغات و اصطلاحات كتاب را شرح كرده و موارد اختلاف را به دقت نشان داده است و در نهایت، كتاب را با فهرست منابع، مراجع نام‌هاى استادان مؤلف، اعلام، احاديث، اشعار، امثال و... به پایان برده است.&lt;ref&gt;[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4518/7329/91313 ر.ک: نگاهى به منابع حديث‌شناسى]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==گزارش محتوا==<br /> محقق در ضمن مقدمه مفصل و تحقيقى خود، پيرامون مؤلف، عصر وى، استادان و آثار او، كتاب و جايگاه آن در اين فن، سخن گفته و در پانوشت‌ها به شرح حال استادان [[رامهرمزی، حسن بن عبدالرحمن|رامهرمزى]] پرداخته و احاديث را به منابع ارجاع داده و تاثير كتاب را بر مؤلفان بعدى نشان داده است.&lt;ref&gt;[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4518/7329/91313 نگاهى به منابع حديث‌شناسى]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در مقدمه نویسنده، مطالبى پيرامون حديث و فهم آن، بيان گرديده است.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21619/1/159 مقدمه نویسنده، ص159]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مطالب با تبيين جايگاه حديث و راويان آن در فرهنگ اسلامى آغاز شده و با فضيلت دانش‌آموزى و حديث‌شناسى ادامه يافته است. در فصل‌هاى ديگر كتاب، ويژگى‌هاى دانشجو، آداب دانش‌اندوزى، شايستگى‌ها و بايستگى‌هایش و بالاخره مسائل مربوط به مصطلح الحديث آمده است.&lt;ref&gt;[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4518/7329/91313 نگاهى به منابع حديث‌شناسى]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از جمله عناوين و مطالب مطرح‌شده در كتاب، عبارتند از: طلب حديث؛ فضيلت جمع بين روايت و درايت و فهم آن؛ اجازه در اخذ حديث؛ قرائت بر محدث؛ كثرت روايت و...<br /> <br /> كتاب سرشار است از آثار نبوى و اقوال متفكران اسلامى. كتاب حاضر، ازآن‌رو كه در اين فن، اولین اثر مى‌باشد، داراى نواقص و كاستى‌هایى است كه همين امر باعث شد تا پس از [[ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌|رامهرمزى]]، محدث بزرگ و محقق سخت‌كوش و پراطلاع، [[حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله|حاكم نيشابورى]]، كتاب «[[معرفة علوم الحديث و كمية أجناسه|معرفة علوم الحديث]]» را نگاشته و با ترتيبى نوين و افزودن اطلاعات و مباحثى ديگر، كار [[ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌|رامهرمزى]] را به كمال نزدیک سازد.&lt;ref&gt;[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4518/7329/91313 ر.ک: همان]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از جمله ويژگى‌هاى كتاب، اين است كه محقق آن، در تحقيق تعليق و عرضه شايسته كتاب رنج گرانى را متحمل شده و كوشيده است تا كتابى منقح و پرثمر عرضه كند. او با پانوشت‌ها و تلاش‌هاى خود، ارزش كتاب را دوچندان نموده است. بجا و شايسته است كه كسانى كه دست به تحقيق كتابى مى‌زنند، از اين نمونه‌هاى عالى درس بگيرند.&lt;ref&gt;[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4518/7329/91313 ر.ک: همان]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وضعيت كتاب ==<br /> اين كتاب براى اولین بار در سال 1391ش، بر اساس چهار نسخه، به‌وسيله [[خطیب، محمد عجاج|محمد عجاج خطیب]] تصحيح شده و با افزايش پانوشت‌هاى سودمند و پرفايده‌اى منتشر شده است.&lt;ref&gt;[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4518/7329/91313 نگاهى به منابع حديث‌شناسى]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> فهارس كتاب، در انتهاى آن جاى گرفته است. اين فهرست‌ها به ترتيب عبارتند از: فهرست مصادر و منابع تحقيق و تعليق مورد استفاده محقق؛ احاديث نبوى؛ شيوخ و اساتيد نویسنده و همچنين فهرست اعلام؛ اشعار؛ امثال؛ اماكن، مشاهد و غزوات مذكور در متن، به‌همراه فهرست مطالب و خطا و صواب.<br /> <br /> در پاورقى‌ها علاوه بر ذكر زندگى‌نامه مختصرى از اعلام مذكور در متن، به توضيح و تشريح برخى از لغات آن پرداخته شده است.<br /> <br /> ==پانويس ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> <br /> #مقدمه و متن كتاب.<br /> #[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4518/7329/91313 «نگاهى به منابع حديث‌شناسى»، برگرفته از پايگاه اطلاع‌رسانى حوزه] در تاريخ 9 آذرماه 1393،<br /> <br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> <br /> [[معرفة علوم الحديث و كمية أجناسه]]<br /> [[رده:کتاب‌شناسی]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8_%D8%A3%D9%85%D8%AB%D8%A7%D9%84_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB&diff=749712 2024-08-28T12:18:01Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر =NUR21112J1.jpg<br /> | عنوان =‏كتاب أمثال الحديث<br /> | عنوان‌های دیگر =کتاب أمثال الحديث <br /> | پدیدآوران = <br /> [[ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌|رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌]] (نويسنده)<br /> [[اعظمي، عبدالعلي عبدالحميد]] (محقق)<br /> | زبان =عربی<br /> | کد کنگره =‏<br /> | موضوع =<br /> | ناشر =الدار السلفية <br /> | مکان نشر =هند - بمبئي <br /> | سال نشر =مجلد1: 1983م , 1404ق, <br /> | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE21112AUTOMATIONCODE<br /> | چاپ =<br /> | شابک =<br /> | تعداد جلد =1<br /> | کتابخانۀ دیجیتال نور =21112<br /> | کتابخوان همراه نور =21112<br /> | کد پدیدآور =13609<br /> | پس از =<br /> | پیش از =<br /> }} <br /> <br /> '''كتاب أمثال الحديث'''، اثر [[ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌|ابوعبدالله حسن بن عبدالرحمن رامهرمزی]] (متوفی 340ق)، کتابی است یک‌جلدی به زبان عربی با موضوع روایات و احادیث اسلامی. [[ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌|رامهرمزی]] در این اثر کنایه‌ها و تشبیهات و امثال و اوصاف امور مختلف در کلام پیامبر(ص) را گردآوری کرده و به شرح و توضیح و بیان معانی و مصادیق آن‌ها پرداخته است. تحقیق و تعلیقه این اثر بر عهده دکتر [[اعظمي، عبدالعلي عبدالحميد|عبدالعلی عبدالحمید أعظمی]] موقر استاد دانشگاه نیجریه بوده است.<br /> <br /> ==ساختار==<br /> کتاب دارای سخن ناشر، تصدیر، ترجمه مؤلف (به قلم دکتر مقتدی حسن یاسین)، سخن محقق (عبدالعلی عبدالحمید) و محتوای مطالب در هفت بخش اصلی است.<br /> <br /> ==گزارش محتوا==<br /> نویسنده در این اثر که در قرن چهارم تألیف شده به بیان تشبیهات و مثال‌ها در احادیث نبوی می‌پردازد. در واقع جمع امثال از ادبیات حدیث نبوی در قرن چهارم رونق گرفت و به آن اهتمام ورزیده شد.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/21 ر.ک: مقدمه محقق، صفحه م]&lt;/ref&gt; او هرچه که از کنایه‌ها و احادیث وارده و اوصاف امور مختلف دست پیدا کرده را در هفت جزء در این کتاب گرد آورده و سپس به شرح مثال‌ها و بیان معانی و مصادیق آن‌ها پرداخته است.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/5 ر.ک: سخن ناشر، صفحه ج]&lt;/ref&gt; نویسنده در ابتدای کتاب راویان آن را ذکر کرده و سپس به بیان محتوای مطلب می‌پردازد؛ درباره راویان آن می‌نویسد: قال الشیخ الامام الحافظ ابوطاهر أحمد بن محمد بن أحمد بن محمد ابن ابراهیم السلفی الاصبهانی رضی‌الله‌عنه أخبرنا ابوالحسن علی بن المشرف ابن المسلم الانماطی بالاسکندریة: اخبرنا ابوالحسین محمد بن علی بن یحیی الدقاق بمصر: حدثنا ابوالقاسم عبدالله بن أحمد بن علی بن طالب البغدادی: حدثني ابومحمد الحسن بن عبدالرحمن بن خلاد الرامهرمزی برامهرمز بقراءته علی فی المحرم سنة ثلاث و ثلاثین و ثلاثمائة: قال: هذا ذکر الامثال المرویة عن النبی صلی‌الله‌علیه[و آله]وسلم....&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/2/3 ر.ک: متن کتاب، ص3-5]&lt;/ref&gt; او می‌نویسد: این اثر درباره ذکر مثال‌ها و تشبیهات روایت‌شده از پیامبر اکرم(ص) است و این اثر غیر از اثری است که در آن کلمات مشکل و امثال مذکوره را از کلام عرب ذکر کرده بودیم. چراکه آن اثر درباره دریافت مفاهیم با لفظ مختصر بود و این کتاب بیان و شرح و تمثیلی است که موافق با امثال تنزیلی است که خدای متعال به آن وعده یا وعید کرده است. مثال‌هایی که حرام و حلال و مباحث خوف و رجاء و... در آن بیان شده و مباحثی که در موعظه و تذکر بیان شده است؛ مواردی که بالعیان دلالت بر قدرت خدای متعال دارد....<br /> <br /> نویسنده پس‌ازاین عبارات به آیه‌ای از قرآن استشهاد می‌کند که آیه مستقلی نیست و ظاهراً از خلط میان دو آیه در ذهنش این‌چنین نقش بسته است او می‌نویسد «و لله المثل الاعلی فی السماوات و الارض و هو العزیز الحکیم» درحالی‌که در قرآن کریم چنین آیه‌ای نداریم بلکه مضمون این کلام که نویسنده ذکر کرده ترکیب دو آیه از آیات قرآن کریم است که عبارتند از آیه 60 سوره نحل با عبارات «... وَلِلَّـهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى ۚ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ» و آیه 27 سوره روم با عبارات «... وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ۚ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ».&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/2/5 ر.ک: همان، ص5]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سپس در روایتی ذکر می‌شود که عبدالله بن عمرو می‌گوید: از پیامبر اسلام(ص) هزار مثل حفظ کرده‌ام.<br /> <br /> سپس در روایتی این‌چنین می‌خوانیم «... ابا هریرة یقول: قال رسول‌الله صلی‌الله‌علیه[و آله]وسلم: انما مثلی و مثل الانبیاء قبلی کمثل رجل بنی بنیانا فاحسنه و اجمله و اکمله الا موضع لبنة فجعل الناس یطیفون به و یقولون ما رأینا احسن من هذا لولا موضع هذه اللبنة! الا فکنت تلک اللبنة» یعنی در روایتی از ابوهریره نقل شده که از پیامبر خدا(ص) شنیده که آن حضرت فرمودند: مثل من و پیامبران پیش از من چون مردی است که ساختمانی ساخته و آن را تکمیل کرده و زینتش بخشیده ولی یک آجر از آن را سر جایش نگذاشته و خالی است. وقتی مردم گرد این ساختمان می‌گردند و می‌بینندش می‌گویند: اگر این نقص (که جای یک آجر را خالی گذاشته) نبود، واقعاً این اثر زیباترین ساختمانی بود که ما دیده بودیم و شما بدانید که من (پیامبر اکرم(ص)) همان آجر هستم که این ساختمان با وجود من کامل و زیبا می‌شود.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/2/6 ر.ک: همان، ص6-7]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ابو محمد درباره این روایت می‌گوید: این مثل درباره نبوت پیامبر اسلام(ص) و خاتم‌الانبیاء بودن ایشان است و با آن حضرت است که خداوند بر بندگانش اتمام‌حجت می‌کند و مثل نبوت مانند خانه‌ای است که هر جزئی از آن اجزای دیگر را نگه می‌دارد و کامل می‌کند و با کمبود برخی از این اجزاء، کل مجموعه ناقص می‌شود؛ پس خدای متعال هم با پیامبر خاتم(ص) دینش را کامل کرد و وحیش را تمام نمود. تشبیه به خانه در میان عرب‌ها در مواردی است که درباره وثاقت و اصالت و عقده مکارم و مفاخر و... در آن مبالغه کنند. از همین رو خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «انَّ اللَّـهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُم بُنْيَانٌ مَّرْصُوصٌ ﴿ صف، ٤﴾» در حقيقت، خدا دوست دارد كسانى را كه در راه او صف در صف، چنانكه گويى بنايى ريخته شده از سرب‌اند، جهاد مى‌كنند.&lt;ref&gt;ر.ک: قرآن کریم، ترجمه فولادوند&lt;/ref&gt; نویسنده سپس برای اثبات سخنی که از ابومحمد نقل کرد، به مواردی که در قرآن کریم به تشبیه به بنیان و خانه دارد و مثال‌ها و مواردی در قالب شعر و حکایت در میان عرب‌ها استشهاد می‌کند.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/2/8 ر.ک: متن کتاب، ص8-13]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==وضعیت کتاب==<br /> از جمله کسانی که تمام کتاب را از ابوالفضل شهاب‌الدین احمد بن علی بن محمد بن محمد بن حجر کنانی عسقلانی شنیده‌، ام‌محمد فاطمه بنت محمد بن احمد بن منجای تنوخی با اجازه‌اش از قاضی سلیمان بن حمزه بن ابی عمر با سماعش از جعفر بن علی همدانی با سماعش از حافظ ابوطاهر سلفی است.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/8 ر.ک: تصدیر، صفحات واو، ز]&lt;/ref&gt; همه آن به‌جز جزءهای سوم و چهارم را احمد بن سعید تلمسانی مغربی دمشقی شنیده. به‌جز جزء پنجم را برهان‌الدین ابراهیم بن عمر بن ابراهیم سویینی و شمس‌الدین محمد بن ابوبکر قبانی عابر شنیده‌اند. قاضی جمال‌الدین عبدالله بن محمد بن هشام حنبلی همه آن به‌جز دو جزء آخرش را شنیده؛ و همه به‌جز دو جزء اولش را عماد‌الدین نعمان بن علی بن اسماعیل قاضی دمشقی شنیده است.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/10 ر.ک: همان، صفحات ح و ط]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> تحقیق و تعلیقه این اثر بر عهده دکتر عبدالعلی عبدالحمید أعظمی موقر استاد دانشگاه نیجریه بوده است. از جمله تعلیقات وی بیان درجه صحت و سقم حدیث و احوال راویان و ایضاح برخی عبارات با ذکر مراجع است.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/6 ر.ک: سخن ناشر، صفحه د]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> محقق به تصویر دو نسخه خطی از کتاب دست پیدا کرده که یکی در کتابخانه اسکوریال اسپانیا به شماره 1405 موجود بوده و دیگری در کتابخانه فیض‌الله افندی در استانبول.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/7 ر.ک: تصدیر، صفحه ه]&lt;/ref&gt; نسخه خطی کتابخانه اسکوریال با حرف اختصاری «س» در پاورقی کتاب نشان داده شده و نسخه کتابخانه فیض‌الله افندی با حرف «ف».&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/12 ر.ک: همان، صفحه ی]&lt;/ref&gt; محقق کتاب سند آن را با توجه به سماعات موجود در آن به ترتیب ذیل دانسته است؛ احمد بن علی بن اسماعیل، از ابراهیم بن علی بن احمد قلقشندی (و برخی دیگر که در طبقه وی هستند) از شیخ‌الاسلام حافظ احمد بن علی بن حجر عسقلانی، از فاطمه بنت محمد بن احمد بن منجای تنوخی، از قاضی سلیمان بن حمزه بن ابوعمر مقدسی، از ابوالفضل جعفر بن علی بن هبةالله همدانی اسکندرانی از حافظ ابوطاهر احمد بن محمد بن احمد بن محمد بن ابراهیم سلفی از ابوالحسن علی بن مشرف بن مسلم انماطی از ابوالحسین محمد بن علی بن یحیای دقاق از ابوالقاسم عبدالله بن احمد بن علی بن طالب بغدادی از قاضی ابومحمد حسن بن عبدالرحمن بن خلاد رامهرمزی.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/12 ر.ک: همان، صفحات ی و ک]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[اعظمي، عبدالعلي عبدالحميد|عبدالعلی عبدالحمید]] در مقدمه کتاب از کلیه کسانی که در ارائه این اثر یاری کرده‌اند خاصه از مسئولین دانشگاه بایرو به خاطر کمک مالی در چاپ کتاب و دکتر مقتدی حسن الازهری وکیل دانشگاه سلفیه در بنارس که ترجمه مؤلف کتاب را نوشته، تشکر کرده است.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/21 ر.ک: سخن محقق، صفحات م و ن] &lt;/ref&gt;<br /> <br /> همان‌طور که خود محقق هم ذکر کرده از عملیات تحقیق مطمئن نیست؛ زیرا کار تحقیقش به‌صورت کامل انجام نشده است؛ چون برخی ابیات شعری بوده که به سرایندگان آن دست پیدا نکرده و برخی امور دیگر نیز بوده که توضیح آن به زمان بیشتری نیاز داشته و به دلیل عجله ناشر در نشر کتاب، فرصت تکمیل تمام این مراحل را نیافته است و ازاین‌رو تکمیل تحقیقش را در چاپ دوم کتاب با افزایش نظرات اساتید فن این رشته و تحقیق بیشتر خودش روی این موضوعات، وعده می‌دهد.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/22 ر.ک: همان، صفحه ن]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==منابع مقاله==<br /> # قرآن کریم ترجمه فولادوند؛<br /> # مقدمه و متن کتاب.<br /> <br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> <br /> [[رده:کتاب‌شناسی]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8_%D8%A3%D9%85%D8%AB%D8%A7%D9%84_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB&diff=749711 2024-08-28T12:16:00Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر =NUR21112J1.jpg<br /> | عنوان =‏كتاب أمثال الحديث<br /> | عنوان‌های دیگر =کتاب أمثال الحديث <br /> | پدیدآوران = <br /> [[ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌]] (نويسنده)<br /> <br /> [[اعظمي، عبدالعلي عبدالحميد]] (محقق)<br /> | زبان =عربی<br /> | کد کنگره =‏<br /> | موضوع =<br /> <br /> | ناشر =الدار السلفية <br /> <br /> | مکان نشر =هند - بمبئي <br /> | سال نشر =مجلد1: 1983م , 1404ق, <br /> <br /> | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE21112AUTOMATIONCODE<br /> | چاپ =<br /> | شابک =<br /> | تعداد جلد =1<br /> | کتابخانۀ دیجیتال نور =21112<br /> | کتابخوان همراه نور =21112<br /> | کد پدیدآور =13609<br /> | پس از =<br /> | پیش از =<br /> }} <br /> <br /> '''كتاب أمثال الحديث'''، اثر [[ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌|ابوعبدالله حسن بن عبدالرحمن رامهرمزی]] (متوفی 340ق)، کتابی است یک‌جلدی به زبان عربی با موضوع روایات و احادیث اسلامی. [[ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌|رامهرمزی]] در این اثر کنایه‌ها و تشبیهات و امثال و اوصاف امور مختلف در کلام پیامبر(ص) را گردآوری کرده و به شرح و توضیح و بیان معانی و مصادیق آن‌ها پرداخته است. تحقیق و تعلیقه این اثر بر عهده دکتر [[اعظمي، عبدالعلي عبدالحميد|عبدالعلی عبدالحمید أعظمی]] موقر استاد دانشگاه نیجریه بوده است.<br /> <br /> ==ساختار==<br /> کتاب دارای سخن ناشر، تصدیر، ترجمه مؤلف (به قلم دکتر مقتدی حسن یاسین)، سخن محقق (عبدالعلی عبدالحمید) و محتوای مطالب در هفت بخش اصلی است.<br /> <br /> ==گزارش محتوا==<br /> نویسنده در این اثر که در قرن چهارم تألیف شده به بیان تشبیهات و مثال‌ها در احادیث نبوی می‌پردازد. در واقع جمع امثال از ادبیات حدیث نبوی در قرن چهارم رونق گرفت و به آن اهتمام ورزیده شد.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/21 ر.ک: مقدمه محقق، صفحه م]&lt;/ref&gt; او هرچه که از کنایه‌ها و احادیث وارده و اوصاف امور مختلف دست پیدا کرده را در هفت جزء در این کتاب گرد آورده و سپس به شرح مثال‌ها و بیان معانی و مصادیق آن‌ها پرداخته است.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/5 ر.ک: سخن ناشر، صفحه ج]&lt;/ref&gt; نویسنده در ابتدای کتاب راویان آن را ذکر کرده و سپس به بیان محتوای مطلب می‌پردازد؛ درباره راویان آن می‌نویسد: قال الشیخ الامام الحافظ ابوطاهر أحمد بن محمد بن أحمد بن محمد ابن ابراهیم السلفی الاصبهانی رضی‌الله‌عنه أخبرنا ابوالحسن علی بن المشرف ابن المسلم الانماطی بالاسکندریة: اخبرنا ابوالحسین محمد بن علی بن یحیی الدقاق بمصر: حدثنا ابوالقاسم عبدالله بن أحمد بن علی بن طالب البغدادی: حدثني ابومحمد الحسن بن عبدالرحمن بن خلاد الرامهرمزی برامهرمز بقراءته علی فی المحرم سنة ثلاث و ثلاثین و ثلاثمائة: قال: هذا ذکر الامثال المرویة عن النبی صلی‌الله‌علیه[و آله]وسلم....&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/2/3 ر.ک: متن کتاب، ص3-5]&lt;/ref&gt; او می‌نویسد: این اثر درباره ذکر مثال‌ها و تشبیهات روایت‌شده از پیامبر اکرم(ص) است و این اثر غیر از اثری است که در آن کلمات مشکل و امثال مذکوره را از کلام عرب ذکر کرده بودیم. چراکه آن اثر درباره دریافت مفاهیم با لفظ مختصر بود و این کتاب بیان و شرح و تمثیلی است که موافق با امثال تنزیلی است که خدای متعال به آن وعده یا وعید کرده است. مثال‌هایی که حرام و حلال و مباحث خوف و رجاء و... در آن بیان شده و مباحثی که در موعظه و تذکر بیان شده است؛ مواردی که بالعیان دلالت بر قدرت خدای متعال دارد....<br /> <br /> نویسنده پس‌ازاین عبارات به آیه‌ای از قرآن استشهاد می‌کند که آیه مستقلی نیست و ظاهراً از خلط میان دو آیه در ذهنش این‌چنین نقش بسته است او می‌نویسد «و لله المثل الاعلی فی السماوات و الارض و هو العزیز الحکیم» درحالی‌که در قرآن کریم چنین آیه‌ای نداریم بلکه مضمون این کلام که نویسنده ذکر کرده ترکیب دو آیه از آیات قرآن کریم است که عبارتند از آیه 60 سوره نحل با عبارات «... وَلِلَّـهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى ۚ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ» و آیه 27 سوره روم با عبارات «... وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ۚ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ».&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/2/5 ر.ک: همان، ص5]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سپس در روایتی ذکر می‌شود که عبدالله بن عمرو می‌گوید: از پیامبر اسلام(ص) هزار مثل حفظ کرده‌ام.<br /> <br /> سپس در روایتی این‌چنین می‌خوانیم «... ابا هریرة یقول: قال رسول‌الله صلی‌الله‌علیه[و آله]وسلم: انما مثلی و مثل الانبیاء قبلی کمثل رجل بنی بنیانا فاحسنه و اجمله و اکمله الا موضع لبنة فجعل الناس یطیفون به و یقولون ما رأینا احسن من هذا لولا موضع هذه اللبنة! الا فکنت تلک اللبنة» یعنی در روایتی از ابوهریره نقل شده که از پیامبر خدا(ص) شنیده که آن حضرت فرمودند: مثل من و پیامبران پیش از من چون مردی است که ساختمانی ساخته و آن را تکمیل کرده و زینتش بخشیده ولی یک آجر از آن را سر جایش نگذاشته و خالی است. وقتی مردم گرد این ساختمان می‌گردند و می‌بینندش می‌گویند: اگر این نقص (که جای یک آجر را خالی گذاشته) نبود، واقعاً این اثر زیباترین ساختمانی بود که ما دیده بودیم و شما بدانید که من (پیامبر اکرم(ص)) همان آجر هستم که این ساختمان با وجود من کامل و زیبا می‌شود.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/2/6 ر.ک: همان، ص6-7]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ابو محمد درباره این روایت می‌گوید: این مثل درباره نبوت پیامبر اسلام(ص) و خاتم‌الانبیاء بودن ایشان است و با آن حضرت است که خداوند بر بندگانش اتمام‌حجت می‌کند و مثل نبوت مانند خانه‌ای است که هر جزئی از آن اجزای دیگر را نگه می‌دارد و کامل می‌کند و با کمبود برخی از این اجزاء، کل مجموعه ناقص می‌شود؛ پس خدای متعال هم با پیامبر خاتم(ص) دینش را کامل کرد و وحیش را تمام نمود. تشبیه به خانه در میان عرب‌ها در مواردی است که درباره وثاقت و اصالت و عقده مکارم و مفاخر و... در آن مبالغه کنند. از همین رو خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «انَّ اللَّـهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُم بُنْيَانٌ مَّرْصُوصٌ ﴿ صف، ٤﴾» در حقيقت، خدا دوست دارد كسانى را كه در راه او صف در صف، چنانكه گويى بنايى ريخته شده از سرب‌اند، جهاد مى‌كنند.&lt;ref&gt;ر.ک: قرآن کریم، ترجمه فولادوند&lt;/ref&gt; نویسنده سپس برای اثبات سخنی که از ابومحمد نقل کرد، به مواردی که در قرآن کریم به تشبیه به بنیان و خانه دارد و مثال‌ها و مواردی در قالب شعر و حکایت در میان عرب‌ها استشهاد می‌کند.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/2/8 ر.ک: متن کتاب، ص8-13]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==وضعیت کتاب==<br /> از جمله کسانی که تمام کتاب را از ابوالفضل شهاب‌الدین احمد بن علی بن محمد بن محمد بن حجر کنانی عسقلانی شنیده‌، ام‌محمد فاطمه بنت محمد بن احمد بن منجای تنوخی با اجازه‌اش از قاضی سلیمان بن حمزه بن ابی عمر با سماعش از جعفر بن علی همدانی با سماعش از حافظ ابوطاهر سلفی است.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/8 ر.ک: تصدیر، صفحات واو، ز]&lt;/ref&gt; همه آن به‌جز جزءهای سوم و چهارم را احمد بن سعید تلمسانی مغربی دمشقی شنیده. به‌جز جزء پنجم را برهان‌الدین ابراهیم بن عمر بن ابراهیم سویینی و شمس‌الدین محمد بن ابوبکر قبانی عابر شنیده‌اند. قاضی جمال‌الدین عبدالله بن محمد بن هشام حنبلی همه آن به‌جز دو جزء آخرش را شنیده؛ و همه به‌جز دو جزء اولش را عماد‌الدین نعمان بن علی بن اسماعیل قاضی دمشقی شنیده است.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/10 ر.ک: همان، صفحات ح و ط]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> تحقیق و تعلیقه این اثر بر عهده دکتر عبدالعلی عبدالحمید أعظمی موقر استاد دانشگاه نیجریه بوده است. از جمله تعلیقات وی بیان درجه صحت و سقم حدیث و احوال راویان و ایضاح برخی عبارات با ذکر مراجع است.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/6 ر.ک: سخن ناشر، صفحه د]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> محقق به تصویر دو نسخه خطی از کتاب دست پیدا کرده که یکی در کتابخانه اسکوریال اسپانیا به شماره 1405 موجود بوده و دیگری در کتابخانه فیض‌الله افندی در استانبول.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/7 ر.ک: تصدیر، صفحه ه]&lt;/ref&gt; نسخه خطی کتابخانه اسکوریال با حرف اختصاری «س» در پاورقی کتاب نشان داده شده و نسخه کتابخانه فیض‌الله افندی با حرف «ف».&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/12 ر.ک: همان، صفحه ی]&lt;/ref&gt; محقق کتاب سند آن را با توجه به سماعات موجود در آن به ترتیب ذیل دانسته است؛ احمد بن علی بن اسماعیل، از ابراهیم بن علی بن احمد قلقشندی (و برخی دیگر که در طبقه وی هستند) از شیخ‌الاسلام حافظ احمد بن علی بن حجر عسقلانی، از فاطمه بنت محمد بن احمد بن منجای تنوخی، از قاضی سلیمان بن حمزه بن ابوعمر مقدسی، از ابوالفضل جعفر بن علی بن هبةالله همدانی اسکندرانی از حافظ ابوطاهر احمد بن محمد بن احمد بن محمد بن ابراهیم سلفی از ابوالحسن علی بن مشرف بن مسلم انماطی از ابوالحسین محمد بن علی بن یحیای دقاق از ابوالقاسم عبدالله بن احمد بن علی بن طالب بغدادی از قاضی ابومحمد حسن بن عبدالرحمن بن خلاد رامهرمزی.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/12 ر.ک: همان، صفحات ی و ک]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[اعظمي، عبدالعلي عبدالحميد|عبدالعلی عبدالحمید]] در مقدمه کتاب از کلیه کسانی که در ارائه این اثر یاری کرده‌اند خاصه از مسئولین دانشگاه بایرو به خاطر کمک مالی در چاپ کتاب و دکتر مقتدی حسن الازهری وکیل دانشگاه سلفیه در بنارس که ترجمه مؤلف کتاب را نوشته، تشکر کرده است.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/21 ر.ک: سخن محقق، صفحات م و ن] &lt;/ref&gt;<br /> <br /> همان‌طور که خود محقق هم ذکر کرده از عملیات تحقیق مطمئن نیست؛ زیرا کار تحقیقش به‌صورت کامل انجام نشده است؛ چون برخی ابیات شعری بوده که به سرایندگان آن دست پیدا نکرده و برخی امور دیگر نیز بوده که توضیح آن به زمان بیشتری نیاز داشته و به دلیل عجله ناشر در نشر کتاب، فرصت تکمیل تمام این مراحل را نیافته است و ازاین‌رو تکمیل تحقیقش را در چاپ دوم کتاب با افزایش نظرات اساتید فن این رشته و تحقیق بیشتر خودش روی این موضوعات، وعده می‌دهد.&lt;ref&gt;[https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/38881/1/22 ر.ک: همان، صفحه ن]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==منابع مقاله==<br /> # قرآن کریم ترجمه فولادوند؛<br /> # مقدمه و متن کتاب.<br /> <br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> <br /> [[رده:کتاب‌شناسی]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%AF_%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2%DB%8C%D8%8C_%D8%AD%D8%B3%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%A7%D9%86%E2%80%8C&diff=749705 2024-08-28T12:04:35Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلّاد رامهُرمُزی‌، ابومحمد حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌<br /> | نام‌های دیگر = خلادی، محدث‌ عجم‌<br /> | لقب = <br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = عبدالرحمان‌<br /> | ولادت = حدود 265ق‌<br /> | محل تولد = <br /> | کشور تولد = ایران<br /> | محل زندگی = رامهرمز خوزستان<br /> | رحلت = 358ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = <br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = <br /> | پیشه = <br /> | منصب = قضاوت خوزستان<br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = <br /> | مشایخ = محمد حضرمى‌، ابوحصین‌ وادعى‌، محمد بن‌ عثمان‌ بن‌ ابى‌شیبة‌<br /> | معاصرین = ابن‌ عمید، حسن‌ بن‌ محمد مهلبى‌<br /> | شاگردان = محمد صیداوی‌، حسن‌ بن‌ لیث‌ شیرازی‌، احمد بن‌ مردویه‌<br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = أمثال‌الحدیث‌، المُحدِّث‌ الفاصل‌ بین‌ الراوي‌ و الواعي‌<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE13609AUTHORCODE<br /> }}<br /> {{کاربردهای دیگر|ابن خلاد (ابهام‌زدایی)}}<br /> {{کاربردهای دیگر|رامهرمزی (ابهام زدایی)}}<br /> <br /> '''ابن خَلّاد رامهُرمُزی‌، ابومحمد حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌''' (د 358ق‌/969م‌)، قاضى‌، محدث‌ و ادیب‌ ایرانى‌، كه‌ او را '''خلادی'''‌ نیز گفته‌اند. <br /> <br /> در رامهرمز خوزستان ‌مى‌زیسته ‌است‌، او را '''محدث‌ عجم‌''' نیز خوانده‌اند. <br /> ==تولد==<br /> عجاج‌ خطیب‌ در مقدمه المُحدِّث‌ الفاصل، با توجه‌ به‌ روزگار زندگانى‌ شیوخ‌ ابن‌ خَلاّد، تولد او را در حدود 265ق‌/879م‌ دانسته‌ است‌. <br /> ==مشایخ==<br /> وی‌ از پدر خویش‌ و گروهى‌ دیگر چون‌ محمد حضرمى‌، ابوحصین‌ وادعى‌ و محمد بن‌ عثمان‌ بن‌ ابى‌شیبة‌ استماع‌ كرد. برخى‌ از مشایخ‌ او را ذهبى نام‌ برده‌، اما ذكر بیشتر آنان‌ در كتاب‌های‌ خود ابن‌ خلاد ( أمثال‌الحدیث‌، المحدّث‌ الفاصل‌، جم) آمده‌ است‌. ذهبى‌ اولین‌ استماع‌ ابن‌ خلاد را در 290ق‌/903م‌ دانسته‌ است‌، اما با توجه‌ به‌ آن‌چه‌ در بالا ذكر شد، خیلى‌ پیش‌تر از این‌ تاریخ،‌ استماع‌ حدیث‌ كرده‌ است‌. ابن‌ خلاد پیش‌ از 290ق‌ آهنگ‌ سفر كرد و از گروهى‌ از محدثان‌ شیراز حدیث‌ شنید و نوشت. <br /> <br /> وی‌ در خوزستان‌ منصب‌ قضا یافت‌ و با وزیران‌ و رئیسان‌ مراوده‌ داشت‌؛ به‌ خصوص‌ با ابن‌ عمید (ه م‌) رابطه نزدیك‌ داشت‌ و با او مكاتبه‌ مى‌كرد. ثعالبى‌ افزون‌ بر آن‌كه‌ در شرح‌ زندگى‌ ابن‌خلاد، مقداری‌ از اشعار او را مى‌آورد، ضمن‌ گزارش‌ احوال‌ ابن‌ عمید نیز به‌ تفصیل‌ از ارسال‌ هدایای‌ ابن‌ خلاد به‌ وی‌ و مبادله نامه‌های‌ منظوم‌ میان‌ آن‌ دو یاد كرده‌ و قطعاتى‌ از آن‌ منظومه‌ها را آورده‌ است. وجود چنین‌ ارتباط نزدیكى‌ بین‌ ابن‌ خلاد و شخصیت‌ عالى‌مقام‌ و فاضلى‌ چون‌ ابن‌ عمید و لحن‌ احترام‌آمیز ابن‌ عمید در نامه‌ها و اشعاری‌ كه‌ خطاب‌ به‌ ابن‌ خلاد نوشته‌ و سروده‌ است‌، فضل‌ و مقام‌ والای‌ ابن‌ خلاد را مى‌رساند.<br /> ابن‌ عمید، ظاهراً هنگامى‌ كه‌ بیمار بوده‌ در نامه‌ای‌ به‌ ابن‌ خلاد، همنشینى‌ او را درمان‌ و دیدار او را داروی‌ درد خویش‌ خوانده‌ و وی‌ را نزد خود دعوت‌ كرده‌ است‌. ابن‌ خلاد نیز در نامه‌ای‌ كه‌ از محضر ابن‌ عمید به‌ منزل‌ خویش‌ نوشته‌، او و مجلس‌ او را ستوده‌ است‌.<br /> ابن‌ خلاد با حسن‌ بن‌ محمد مهلبى‌ نیز رابطه نزدیك‌ داشت‌ و چون‌ مهلبى‌ به‌ وزارت‌ معزالدولة دیلمى‌ رسید، در تهنیت‌ او اشعاری‌ نوشت‌. مهلبى‌ در نامه‌ای‌ كه‌ در پاسخ‌ ابن‌ خلاد نگاشته‌ نثر و نظم‌ او را ستوده‌ است‌. ابن‌ خلاد از اقران‌ قاضى‌ ابوالقاسم‌ على‌ بن‌ محمد تنوخى‌ بود و ابوشجاع‌ عضدالدوله‌ فنا خسرو را مدح‌ گفت‌. امین‌، تألیف‌ كتاب‌ الریحانتین‌ و ارتباط نزدیك‌ ابن‌ خلاد با ابن‌ عمید و مهلّبى‌ و مدح‌ عضدالدوله‌ را از قرائن‌ تشیع‌ او مى‌شمارد. تحریر كلمه علیهم‌ السلام‌، پس‌ از نام‌ على‌ بن‌ حسین‌ بن‌ على‌(ع‌) در المحدث‌ الفاصل‌ را نیز مى‌توان‌ بر این‌ قراین‌ افزود.<br /> ابن‌ ندیم، خوبى‌ و ملاحت‌ تألیفات‌ ابن‌ خلاد را ستوده‌ و او را از پیروان‌ جاحظ شمرده‌ است‌. <br /> ==شاگردان==<br /> كسانى‌ مانند محمد صیداوی‌، حسن‌ بن‌ لیث‌ شیرازی‌، احمد بن‌ مردویه‌، احمد بن‌ اسحاق‌ نهاوندی‌، ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ احمد بن‌ على‌ بغدادی‌ و نیز ابومحمد حسن‌ شریف‌ محمدی‌ كه‌ از مشایخ‌ طوسى‌ و نجاشى‌ است‌، از ابن‌ خلاد روایت‌ كرده‌اند. ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالعزیز شیرازی‌ حافظ، در تاریخ‌ فارس‌ چنین‌ آورده‌ كه‌ ابن‌ خلاد تا حدود 360ق‌/971م‌ در رامهرمز مى‌زیسته‌ است‌. <br /> ==وفات==<br /> اغلب‌ منابع‌ قدیمى‌ تاریخ‌ مرگ‌ او را 360ق‌ یا حدود آن‌ سال‌ مى‌دانند. ثعالبى مرثیه‌ای‌ را كه‌ یكى‌ از دوستان‌ ابن‌ خلاد در مرگ‌ او سروده‌، نقل‌ كرده‌ است‌.<br /> ==آثار==<br /> ابن‌ ندیم، این‌ آثار را از ابن‌ خلاد نام‌ مى‌برد: <br /> <br /> أدب‌الموائد؛ أدب‌الناطق‌؛ إمام‌التنزیل‌؛ أمثال‌النبى‌ (أمثال‌الحدیث‌)؛ ربیع‌المتیم‌؛ الرثاء و التعازي‌؛ الریحانتین‌ الحسن‌ و الحسین‌؛ رسالة السفر؛ الشیب‌ و الشباب‌؛ العلل‌ في‌ مختارالأخبار؛ المناهل‌ و الأعطان‌؛ النوادر و الشوارد. یاقوت كتاب‌ المحدث‌ الفاصل‌ بین‌ الراعي‌ و الواعي‌ و مباسطةالوزراء را نیز بر اینها مى‌افزاید: در بعضى‌ منابع‌ نوشته‌ای‌ در باب‌ أطعمة‌ به‌ او نسبت‌ داده‌اند. مصراع‌ «كتابي‌ المصنف‌ في‌ الأطعمة‌» در قصیده‌ای‌ كه‌ ابن‌ خلاد برای‌ ابن‌ عمید فرستاده‌ مؤید این‌ سخن‌ است‌. <br /> ===آثار در دسترس===<br /> از میان‌ آثار یاد شده‌، اكنون‌ تنها این‌ دو كتاب‌ در دست‌ است‌:<br /> <br /> 1- أمثال‌الحدیث‌: این‌ كتاب‌ حاوی‌ 140 مثل‌ است‌ كه‌ از پیامبر اسلام‌(ص‌) روایت‌ شده‌ است‌. مضامین‌ این‌ امثال‌، موافق‌ با امثال‌ قرآن‌ مجید، و مشتمل‌ بر موضوعاتى‌ چون‌ وعد و وعید، حلال‌ و حرام‌ و ایمان‌ و كفر است‌. ابن‌ خلاد بعضى‌ از كلمات‌ این‌ امثال‌ را شرح‌ كرده‌ و در برخى‌ موارد برای‌ بیان‌ معانى‌ آن‌ شواهدی‌ از قرآن‌ كریم‌ آورده‌ و گاه‌ به‌ اشعار و امثال‌ دیگر استناد نموده‌ و به‌ توضیح‌ حدیث‌ و غایات‌ و مقاصد آن‌ پرداخته‌ است‌. امثال‌ الحدیث‌ بر 7 جزء مرتب‌ شده‌ و ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ احمد بغدادی‌، در محرم‌ 333ق‌/اوت‌ 924م‌ آن‌ را از ابن‌ خلاد در رامهرمز شنیده‌ است‌. این‌ كتاب‌ یك‌ بار به‌ كوشش‌ أمة الكریم‌ القرشیة‌ با مقدمه‌ای‌ به‌ زبان‌ آلمانى‌ و فهارس‌ متعدد و پانویسی‌ها، در استانبول‌ (مكتبةالإسلامیة‌، بدون‌ تاریخ‌) و بار دیگر به‌ كوشش‌ عبدالعلى‌ عبدالحمید اعظمى‌ در بمبئى‌ (دارالسلفیة، 1404ق‌/ 1983م‌) چاپ‌ شده‌ است‌.<br /> <br /> 2- المُحدِّث‌ الفاصل‌ بین‌ الراوي‌ و الواعي‌، در علم‌ أصول‌الحدیث‌. المُحدّث‌ نخستین‌كتاب‌ از مجموعه‌كتاب‌هایى‌ است‌ كه‌ در سده‌های‌2و3ق‌/ 8 و 9م‌ در قواعد مربوط به‌ قبول‌ یا ردّ احادیث‌ منسوب‌ به‌ پیامبر (ص‌) نوشته‌ شده‌ و ابن‌ حجر آن‌ را اولین‌ كتاب‌ در علم‌ حدیث‌ دانسته‌ است‌. ابن‌ صلاح‌ كه‌ از این‌ كتاب‌ به‌ كرات‌ نقل‌ مى‌كند، در مواردی، اشاراتى‌ انتقادآمیز به‌ روش‌ علامت‌گذاری‌ ابن‌ خلاد در تخریج‌ حدیث‌ دارد. كتاب‌ مذكور به‌ كوشش‌ محمد عجاج‌ خطیب‌ با مقدمه مبسوط و فهارس‌ متعدد در 1391ق‌/1971م‌ در بیروت‌ چاپ‌ شده‌ است‌.&lt;ref&gt; فكرت‌، محمدآصف‌، ج3، ص440-441&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> فكرت‌، محمدآصف‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%AF_%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2%DB%8C%D8%8C_%D8%AD%D8%B3%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%A7%D9%86%E2%80%8C&diff=749702 2024-08-28T11:59:58Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلّاد رامهُرمُزی‌، ابومحمد حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌<br /> | نام‌های دیگر = خلادی، محدث‌ عجم‌<br /> | لقب = <br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = عبدالرحمان‌<br /> | ولادت = حدود 265ق‌<br /> | محل تولد = <br /> | کشور تولد = ایران<br /> | محل زندگی = رامهرمز خوزستان<br /> | رحلت = 358ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = <br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = <br /> | پیشه = <br /> | منصب = قضاوت خوزستان<br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = <br /> | مشایخ = محمد حضرمى‌، ابوحصین‌ وادعى‌، محمد بن‌ عثمان‌ بن‌ ابى‌شیبة‌<br /> | معاصرین = ابن‌ عمید، حسن‌ بن‌ محمد مهلبى‌<br /> | شاگردان = محمد صیداوی‌، حسن‌ بن‌ لیث‌ شیرازی‌، احمد بن‌ مردویه‌<br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = أمثال‌الحدیث‌، المُحدِّث‌ الفاصل‌ بین‌ الراوي‌ و الواعي‌<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE.....AUTHORCODE<br /> }}<br /> {{کاربردهای دیگر|ابن خلاد (ابهام‌زدایی)}}<br /> {{کاربردهای دیگر|رامهرمزی (ابهام زدایی)}}<br /> <br /> '''ابن خَلّاد رامهُرمُزی‌، ابومحمد حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌''' (د 358ق‌/969م‌)، قاضى‌، محدث‌ و ادیب‌ ایرانى‌، كه‌ او را '''خلادی'''‌ نیز گفته‌اند. <br /> <br /> در رامهرمز خوزستان ‌مى‌زیسته ‌است‌، او را '''محدث‌ عجم‌''' نیز خوانده‌اند. <br /> ==تولد==<br /> عجاج‌ خطیب‌ در مقدمه المُحدِّث‌ الفاصل، با توجه‌ به‌ روزگار زندگانى‌ شیوخ‌ ابن‌ خَلاّد، تولد او را در حدود 265ق‌/879م‌ دانسته‌ است‌. <br /> ==مشایخ==<br /> وی‌ از پدر خویش‌ و گروهى‌ دیگر چون‌ محمد حضرمى‌، ابوحصین‌ وادعى‌ و محمد بن‌ عثمان‌ بن‌ ابى‌شیبة‌ استماع‌ كرد. برخى‌ از مشایخ‌ او را ذهبى نام‌ برده‌، اما ذكر بیشتر آنان‌ در كتاب‌های‌ خود ابن‌ خلاد ( أمثال‌الحدیث‌، المحدّث‌ الفاصل‌، جم) آمده‌ است‌. ذهبى‌ اولین‌ استماع‌ ابن‌ خلاد را در 290ق‌/903م‌ دانسته‌ است‌، اما با توجه‌ به‌ آن‌چه‌ در بالا ذكر شد، خیلى‌ پیش‌تر از این‌ تاریخ،‌ استماع‌ حدیث‌ كرده‌ است‌. ابن‌ خلاد پیش‌ از 290ق‌ آهنگ‌ سفر كرد و از گروهى‌ از محدثان‌ شیراز حدیث‌ شنید و نوشت. <br /> <br /> وی‌ در خوزستان‌ منصب‌ قضا یافت‌ و با وزیران‌ و رئیسان‌ مراوده‌ داشت‌؛ به‌ خصوص‌ با ابن‌ عمید (ه م‌) رابطه نزدیك‌ داشت‌ و با او مكاتبه‌ مى‌كرد. ثعالبى‌ افزون‌ بر آن‌كه‌ در شرح‌ زندگى‌ ابن‌خلاد، مقداری‌ از اشعار او را مى‌آورد، ضمن‌ گزارش‌ احوال‌ ابن‌ عمید نیز به‌ تفصیل‌ از ارسال‌ هدایای‌ ابن‌ خلاد به‌ وی‌ و مبادله نامه‌های‌ منظوم‌ میان‌ آن‌ دو یاد كرده‌ و قطعاتى‌ از آن‌ منظومه‌ها را آورده‌ است. وجود چنین‌ ارتباط نزدیكى‌ بین‌ ابن‌ خلاد و شخصیت‌ عالى‌مقام‌ و فاضلى‌ چون‌ ابن‌ عمید و لحن‌ احترام‌آمیز ابن‌ عمید در نامه‌ها و اشعاری‌ كه‌ خطاب‌ به‌ ابن‌ خلاد نوشته‌ و سروده‌ است‌، فضل‌ و مقام‌ والای‌ ابن‌ خلاد را مى‌رساند.<br /> ابن‌ عمید، ظاهراً هنگامى‌ كه‌ بیمار بوده‌ در نامه‌ای‌ به‌ ابن‌ خلاد، همنشینى‌ او را درمان‌ و دیدار او را داروی‌ درد خویش‌ خوانده‌ و وی‌ را نزد خود دعوت‌ كرده‌ است‌. ابن‌ خلاد نیز در نامه‌ای‌ كه‌ از محضر ابن‌ عمید به‌ منزل‌ خویش‌ نوشته‌، او و مجلس‌ او را ستوده‌ است‌.<br /> ابن‌ خلاد با حسن‌ بن‌ محمد مهلبى‌ نیز رابطه نزدیك‌ داشت‌ و چون‌ مهلبى‌ به‌ وزارت‌ معزالدولة دیلمى‌ رسید، در تهنیت‌ او اشعاری‌ نوشت‌. مهلبى‌ در نامه‌ای‌ كه‌ در پاسخ‌ ابن‌ خلاد نگاشته‌ نثر و نظم‌ او را ستوده‌ است‌. ابن‌ خلاد از اقران‌ قاضى‌ ابوالقاسم‌ على‌ بن‌ محمد تنوخى‌ بود و ابوشجاع‌ عضدالدوله‌ فنا خسرو را مدح‌ گفت‌. امین‌، تألیف‌ كتاب‌ الریحانتین‌ و ارتباط نزدیك‌ ابن‌ خلاد با ابن‌ عمید و مهلّبى‌ و مدح‌ عضدالدوله‌ را از قرائن‌ تشیع‌ او مى‌شمارد. تحریر كلمه علیهم‌ السلام‌، پس‌ از نام‌ على‌ بن‌ حسین‌ بن‌ على‌(ع‌) در المحدث‌ الفاصل‌ را نیز مى‌توان‌ بر این‌ قراین‌ افزود.<br /> ابن‌ ندیم، خوبى‌ و ملاحت‌ تألیفات‌ ابن‌ خلاد را ستوده‌ و او را از پیروان‌ جاحظ شمرده‌ است‌. <br /> ==شاگردان==<br /> كسانى‌ مانند محمد صیداوی‌، حسن‌ بن‌ لیث‌ شیرازی‌، احمد بن‌ مردویه‌، احمد بن‌ اسحاق‌ نهاوندی‌، ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ احمد بن‌ على‌ بغدادی‌ و نیز ابومحمد حسن‌ شریف‌ محمدی‌ كه‌ از مشایخ‌ طوسى‌ و نجاشى‌ است‌، از ابن‌ خلاد روایت‌ كرده‌اند. ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالعزیز شیرازی‌ حافظ، در تاریخ‌ فارس‌ چنین‌ آورده‌ كه‌ ابن‌ خلاد تا حدود 360ق‌/971م‌ در رامهرمز مى‌زیسته‌ است‌. <br /> ==وفات==<br /> اغلب‌ منابع‌ قدیمى‌ تاریخ‌ مرگ‌ او را 360ق‌ یا حدود آن‌ سال‌ مى‌دانند. ثعالبى مرثیه‌ای‌ را كه‌ یكى‌ از دوستان‌ ابن‌ خلاد در مرگ‌ او سروده‌، نقل‌ كرده‌ است‌.<br /> ==آثار==<br /> ابن‌ ندیم، این‌ آثار را از ابن‌ خلاد نام‌ مى‌برد: <br /> <br /> أدب‌الموائد؛ أدب‌الناطق‌؛ إمام‌التنزیل‌؛ أمثال‌النبى‌ (أمثال‌الحدیث‌)؛ ربیع‌المتیم‌؛ الرثاء و التعازي‌؛ الریحانتین‌ الحسن‌ و الحسین‌؛ رسالة السفر؛ الشیب‌ و الشباب‌؛ العلل‌ في‌ مختارالأخبار؛ المناهل‌ و الأعطان‌؛ النوادر و الشوارد. یاقوت كتاب‌ المحدث‌ الفاصل‌ بین‌ الراعي‌ و الواعي‌ و مباسطةالوزراء را نیز بر اینها مى‌افزاید: در بعضى‌ منابع‌ نوشته‌ای‌ در باب‌ أطعمة‌ به‌ او نسبت‌ داده‌اند. مصراع‌ «كتابي‌ المصنف‌ في‌ الأطعمة‌» در قصیده‌ای‌ كه‌ ابن‌ خلاد برای‌ ابن‌ عمید فرستاده‌ مؤید این‌ سخن‌ است‌. <br /> ===آثار در دسترس===<br /> از میان‌ آثار یاد شده‌، اكنون‌ تنها این‌ دو كتاب‌ در دست‌ است‌:<br /> <br /> 1- أمثال‌الحدیث‌: این‌ كتاب‌ حاوی‌ 140 مثل‌ است‌ كه‌ از پیامبر اسلام‌(ص‌) روایت‌ شده‌ است‌. مضامین‌ این‌ امثال‌، موافق‌ با امثال‌ قرآن‌ مجید، و مشتمل‌ بر موضوعاتى‌ چون‌ وعد و وعید، حلال‌ و حرام‌ و ایمان‌ و كفر است‌. ابن‌ خلاد بعضى‌ از كلمات‌ این‌ امثال‌ را شرح‌ كرده‌ و در برخى‌ موارد برای‌ بیان‌ معانى‌ آن‌ شواهدی‌ از قرآن‌ كریم‌ آورده‌ و گاه‌ به‌ اشعار و امثال‌ دیگر استناد نموده‌ و به‌ توضیح‌ حدیث‌ و غایات‌ و مقاصد آن‌ پرداخته‌ است‌. امثال‌ الحدیث‌ بر 7 جزء مرتب‌ شده‌ و ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ احمد بغدادی‌، در محرم‌ 333ق‌/اوت‌ 924م‌ آن‌ را از ابن‌ خلاد در رامهرمز شنیده‌ است‌. این‌ كتاب‌ یك‌ بار به‌ كوشش‌ أمة الكریم‌ القرشیة‌ با مقدمه‌ای‌ به‌ زبان‌ آلمانى‌ و فهارس‌ متعدد و پانویسی‌ها، در استانبول‌ (مكتبةالإسلامیة‌، بدون‌ تاریخ‌) و بار دیگر به‌ كوشش‌ عبدالعلى‌ عبدالحمید اعظمى‌ در بمبئى‌ (دارالسلفیة، 1404ق‌/ 1983م‌) چاپ‌ شده‌ است‌.<br /> <br /> 2- المُحدِّث‌ الفاصل‌ بین‌ الراوي‌ و الواعي‌، در علم‌ أصول‌الحدیث‌. المُحدّث‌ نخستین‌كتاب‌ از مجموعه‌كتاب‌هایى‌ است‌ كه‌ در سده‌های‌2و3ق‌/ 8 و 9م‌ در قواعد مربوط به‌ قبول‌ یا ردّ احادیث‌ منسوب‌ به‌ پیامبر (ص‌) نوشته‌ شده‌ و ابن‌ حجر آن‌ را اولین‌ كتاب‌ در علم‌ حدیث‌ دانسته‌ است‌. ابن‌ صلاح‌ كه‌ از این‌ كتاب‌ به‌ كرات‌ نقل‌ مى‌كند، در مواردی، اشاراتى‌ انتقادآمیز به‌ روش‌ علامت‌گذاری‌ ابن‌ خلاد در تخریج‌ حدیث‌ دارد. كتاب‌ مذكور به‌ كوشش‌ محمد عجاج‌ خطیب‌ با مقدمه مبسوط و فهارس‌ متعدد در 1391ق‌/1971م‌ در بیروت‌ چاپ‌ شده‌ است‌.&lt;ref&gt; فكرت‌، محمدآصف‌، ج3، ص440-441&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> فكرت‌، محمدآصف‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]<br /> [[رده:فاقد کد پدیدآور]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2%DB%8C_(%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%B2%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C)&diff=749700 2024-08-28T11:58:26Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>'''رامهرمزی''' ممکن است به هر یک از افراد زیر اشاره داشته باشد:<br /> <br /> *[[رامهرمزی، حسن بن عبدالرحمن|ابومحمد حسن بن عبدالرحمن بن خلاد رامهرمزی]](265-340ق)، محدث شاعر و نویسنده‌ای پرتوان و نیک‌‌‌‌‌‌‎نگار قرن سوم و چهارم هجری است.<br /> <br /> *[[رامهرمزی، بزرگ بن شهریار|بزرگ بن شهريار رامهرمزی]] (299-399ق)، ناخدا و دريانورد مشهور ايرانى از مردم رامهرمز خوزستان است كه در نيمه اول قرن چهارم هجرى مى‌زيسته است.<br /> *[[ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌|ابن خَلّاد رامهُرمُزی‌، ابومحمد حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌]] (د 358ق‌/969م‌)، قاضى‌، محدث‌ و ادیب‌ ایرانى‌، كه‌ او را خلادی‌ نیز گفته‌اند.<br /> <br /> [[Category:صفحه‌های ابهام‌زدایی افراد]]<br /> {{ابهام‌زدایی}}<br /> <br /> [[رده:صفحه‌های ابهام‌زدایی افراد]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%AF_%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2%DB%8C%D8%8C_%D8%AD%D8%B3%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%A7%D9%86%E2%80%8C&diff=749698 2024-08-28T11:56:24Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلّاد رامهُرمُزی‌، ابومحمد حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌<br /> | نام‌های دیگر = خلادی، محدث‌ عجم‌<br /> | لقب = <br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = عبدالرحمان‌<br /> | ولادت = حدود 265ق‌<br /> | محل تولد = <br /> | کشور تولد = ایران<br /> | محل زندگی = رامهرمز خوزستان<br /> | رحلت = 358ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = <br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = <br /> | پیشه = <br /> | منصب = قضاوت خوزستان<br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = <br /> | مشایخ = محمد حضرمى‌، ابوحصین‌ وادعى‌، محمد بن‌ عثمان‌ بن‌ ابى‌شیبة‌<br /> | معاصرین = ابن‌ عمید، حسن‌ بن‌ محمد مهلبى‌<br /> | شاگردان = محمد صیداوی‌، حسن‌ بن‌ لیث‌ شیرازی‌، احمد بن‌ مردویه‌<br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = أمثال‌الحدیث‌، المُحدِّث‌ الفاصل‌ بین‌ الراوي‌ و الواعي‌<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE.....AUTHORCODE<br /> }}<br /> {{کاربردهای دیگر|ابن خلاد (ابهام‌زدایی)}}<br /> <br /> '''ابن خَلّاد رامهُرمُزی‌، ابومحمد حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌''' (د 358ق‌/969م‌)، قاضى‌، محدث‌ و ادیب‌ ایرانى‌، كه‌ او را '''خلادی'''‌ نیز گفته‌اند. <br /> <br /> در رامهرمز خوزستان ‌مى‌زیسته ‌است‌، او را '''محدث‌ عجم‌''' نیز خوانده‌اند. <br /> ==تولد==<br /> عجاج‌ خطیب‌ در مقدمه المُحدِّث‌ الفاصل، با توجه‌ به‌ روزگار زندگانى‌ شیوخ‌ ابن‌ خَلاّد، تولد او را در حدود 265ق‌/879م‌ دانسته‌ است‌. <br /> ==مشایخ==<br /> وی‌ از پدر خویش‌ و گروهى‌ دیگر چون‌ محمد حضرمى‌، ابوحصین‌ وادعى‌ و محمد بن‌ عثمان‌ بن‌ ابى‌شیبة‌ استماع‌ كرد. برخى‌ از مشایخ‌ او را ذهبى نام‌ برده‌، اما ذكر بیشتر آنان‌ در كتاب‌های‌ خود ابن‌ خلاد ( أمثال‌الحدیث‌، المحدّث‌ الفاصل‌، جم) آمده‌ است‌. ذهبى‌ اولین‌ استماع‌ ابن‌ خلاد را در 290ق‌/903م‌ دانسته‌ است‌، اما با توجه‌ به‌ آن‌چه‌ در بالا ذكر شد، خیلى‌ پیش‌تر از این‌ تاریخ،‌ استماع‌ حدیث‌ كرده‌ است‌. ابن‌ خلاد پیش‌ از 290ق‌ آهنگ‌ سفر كرد و از گروهى‌ از محدثان‌ شیراز حدیث‌ شنید و نوشت. <br /> <br /> وی‌ در خوزستان‌ منصب‌ قضا یافت‌ و با وزیران‌ و رئیسان‌ مراوده‌ داشت‌؛ به‌ خصوص‌ با ابن‌ عمید (ه م‌) رابطه نزدیك‌ داشت‌ و با او مكاتبه‌ مى‌كرد. ثعالبى‌ افزون‌ بر آن‌كه‌ در شرح‌ زندگى‌ ابن‌خلاد، مقداری‌ از اشعار او را مى‌آورد، ضمن‌ گزارش‌ احوال‌ ابن‌ عمید نیز به‌ تفصیل‌ از ارسال‌ هدایای‌ ابن‌ خلاد به‌ وی‌ و مبادله نامه‌های‌ منظوم‌ میان‌ آن‌ دو یاد كرده‌ و قطعاتى‌ از آن‌ منظومه‌ها را آورده‌ است. وجود چنین‌ ارتباط نزدیكى‌ بین‌ ابن‌ خلاد و شخصیت‌ عالى‌مقام‌ و فاضلى‌ چون‌ ابن‌ عمید و لحن‌ احترام‌آمیز ابن‌ عمید در نامه‌ها و اشعاری‌ كه‌ خطاب‌ به‌ ابن‌ خلاد نوشته‌ و سروده‌ است‌، فضل‌ و مقام‌ والای‌ ابن‌ خلاد را مى‌رساند.<br /> ابن‌ عمید، ظاهراً هنگامى‌ كه‌ بیمار بوده‌ در نامه‌ای‌ به‌ ابن‌ خلاد، همنشینى‌ او را درمان‌ و دیدار او را داروی‌ درد خویش‌ خوانده‌ و وی‌ را نزد خود دعوت‌ كرده‌ است‌. ابن‌ خلاد نیز در نامه‌ای‌ كه‌ از محضر ابن‌ عمید به‌ منزل‌ خویش‌ نوشته‌، او و مجلس‌ او را ستوده‌ است‌.<br /> ابن‌ خلاد با حسن‌ بن‌ محمد مهلبى‌ نیز رابطه نزدیك‌ داشت‌ و چون‌ مهلبى‌ به‌ وزارت‌ معزالدولة دیلمى‌ رسید، در تهنیت‌ او اشعاری‌ نوشت‌. مهلبى‌ در نامه‌ای‌ كه‌ در پاسخ‌ ابن‌ خلاد نگاشته‌ نثر و نظم‌ او را ستوده‌ است‌. ابن‌ خلاد از اقران‌ قاضى‌ ابوالقاسم‌ على‌ بن‌ محمد تنوخى‌ بود و ابوشجاع‌ عضدالدوله‌ فنا خسرو را مدح‌ گفت‌. امین‌، تألیف‌ كتاب‌ الریحانتین‌ و ارتباط نزدیك‌ ابن‌ خلاد با ابن‌ عمید و مهلّبى‌ و مدح‌ عضدالدوله‌ را از قرائن‌ تشیع‌ او مى‌شمارد. تحریر كلمه علیهم‌ السلام‌، پس‌ از نام‌ على‌ بن‌ حسین‌ بن‌ على‌(ع‌) در المحدث‌ الفاصل‌ را نیز مى‌توان‌ بر این‌ قراین‌ افزود.<br /> ابن‌ ندیم، خوبى‌ و ملاحت‌ تألیفات‌ ابن‌ خلاد را ستوده‌ و او را از پیروان‌ جاحظ شمرده‌ است‌. <br /> ==شاگردان==<br /> كسانى‌ مانند محمد صیداوی‌، حسن‌ بن‌ لیث‌ شیرازی‌، احمد بن‌ مردویه‌، احمد بن‌ اسحاق‌ نهاوندی‌، ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ احمد بن‌ على‌ بغدادی‌ و نیز ابومحمد حسن‌ شریف‌ محمدی‌ كه‌ از مشایخ‌ طوسى‌ و نجاشى‌ است‌، از ابن‌ خلاد روایت‌ كرده‌اند. ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالعزیز شیرازی‌ حافظ، در تاریخ‌ فارس‌ چنین‌ آورده‌ كه‌ ابن‌ خلاد تا حدود 360ق‌/971م‌ در رامهرمز مى‌زیسته‌ است‌. <br /> ==وفات==<br /> اغلب‌ منابع‌ قدیمى‌ تاریخ‌ مرگ‌ او را 360ق‌ یا حدود آن‌ سال‌ مى‌دانند. ثعالبى مرثیه‌ای‌ را كه‌ یكى‌ از دوستان‌ ابن‌ خلاد در مرگ‌ او سروده‌، نقل‌ كرده‌ است‌.<br /> ==آثار==<br /> ابن‌ ندیم، این‌ آثار را از ابن‌ خلاد نام‌ مى‌برد: <br /> <br /> أدب‌الموائد؛ أدب‌الناطق‌؛ إمام‌التنزیل‌؛ أمثال‌النبى‌ (أمثال‌الحدیث‌)؛ ربیع‌المتیم‌؛ الرثاء و التعازي‌؛ الریحانتین‌ الحسن‌ و الحسین‌؛ رسالة السفر؛ الشیب‌ و الشباب‌؛ العلل‌ في‌ مختارالأخبار؛ المناهل‌ و الأعطان‌؛ النوادر و الشوارد. یاقوت كتاب‌ المحدث‌ الفاصل‌ بین‌ الراعي‌ و الواعي‌ و مباسطةالوزراء را نیز بر اینها مى‌افزاید: در بعضى‌ منابع‌ نوشته‌ای‌ در باب‌ أطعمة‌ به‌ او نسبت‌ داده‌اند. مصراع‌ «كتابي‌ المصنف‌ في‌ الأطعمة‌» در قصیده‌ای‌ كه‌ ابن‌ خلاد برای‌ ابن‌ عمید فرستاده‌ مؤید این‌ سخن‌ است‌. <br /> ===آثار در دسترس===<br /> از میان‌ آثار یاد شده‌، اكنون‌ تنها این‌ دو كتاب‌ در دست‌ است‌:<br /> <br /> 1- أمثال‌الحدیث‌: این‌ كتاب‌ حاوی‌ 140 مثل‌ است‌ كه‌ از پیامبر اسلام‌(ص‌) روایت‌ شده‌ است‌. مضامین‌ این‌ امثال‌، موافق‌ با امثال‌ قرآن‌ مجید، و مشتمل‌ بر موضوعاتى‌ چون‌ وعد و وعید، حلال‌ و حرام‌ و ایمان‌ و كفر است‌. ابن‌ خلاد بعضى‌ از كلمات‌ این‌ امثال‌ را شرح‌ كرده‌ و در برخى‌ موارد برای‌ بیان‌ معانى‌ آن‌ شواهدی‌ از قرآن‌ كریم‌ آورده‌ و گاه‌ به‌ اشعار و امثال‌ دیگر استناد نموده‌ و به‌ توضیح‌ حدیث‌ و غایات‌ و مقاصد آن‌ پرداخته‌ است‌. امثال‌ الحدیث‌ بر 7 جزء مرتب‌ شده‌ و ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ احمد بغدادی‌، در محرم‌ 333ق‌/اوت‌ 924م‌ آن‌ را از ابن‌ خلاد در رامهرمز شنیده‌ است‌. این‌ كتاب‌ یك‌ بار به‌ كوشش‌ أمة الكریم‌ القرشیة‌ با مقدمه‌ای‌ به‌ زبان‌ آلمانى‌ و فهارس‌ متعدد و پانویسی‌ها، در استانبول‌ (مكتبةالإسلامیة‌، بدون‌ تاریخ‌) و بار دیگر به‌ كوشش‌ عبدالعلى‌ عبدالحمید اعظمى‌ در بمبئى‌ (دارالسلفیة، 1404ق‌/ 1983م‌) چاپ‌ شده‌ است‌.<br /> <br /> 2- المُحدِّث‌ الفاصل‌ بین‌ الراوي‌ و الواعي‌، در علم‌ أصول‌الحدیث‌. المُحدّث‌ نخستین‌كتاب‌ از مجموعه‌كتاب‌هایى‌ است‌ كه‌ در سده‌های‌2و3ق‌/ 8 و 9م‌ در قواعد مربوط به‌ قبول‌ یا ردّ احادیث‌ منسوب‌ به‌ پیامبر (ص‌) نوشته‌ شده‌ و ابن‌ حجر آن‌ را اولین‌ كتاب‌ در علم‌ حدیث‌ دانسته‌ است‌. ابن‌ صلاح‌ كه‌ از این‌ كتاب‌ به‌ كرات‌ نقل‌ مى‌كند، در مواردی، اشاراتى‌ انتقادآمیز به‌ روش‌ علامت‌گذاری‌ ابن‌ خلاد در تخریج‌ حدیث‌ دارد. كتاب‌ مذكور به‌ كوشش‌ محمد عجاج‌ خطیب‌ با مقدمه مبسوط و فهارس‌ متعدد در 1391ق‌/1971م‌ در بیروت‌ چاپ‌ شده‌ است‌.&lt;ref&gt; فكرت‌، محمدآصف‌، ج3، ص440-441&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> فكرت‌، محمدآصف‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]<br /> [[رده:فاقد کد پدیدآور]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%AF_%D8%A8%D8%B5%D8%B1%DB%8C%D8%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=749697 2024-08-28T11:56:10Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلاد بصری، محمد<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلّادِ بَصْری‌، ابوعلى‌ محمد<br /> | نام‌های دیگر = <br /> | لقب = <br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = <br /> | ولادت = <br /> | محل تولد = <br /> | کشور تولد = <br /> | محل زندگی = <br /> | رحلت = <br /> | شهادت = <br /> | مدفن = <br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = معتزلى‌<br /> | پیشه = <br /> | منصب = <br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = ابوهاشم‌ جبّایى‌<br /> | مشایخ = <br /> | معاصرین = <br /> | شاگردان = ابوعبدالله‌ حسین‌ بن‌ على‌ بصری‌، ابراهیم‌ بن‌ عیاش‌ بصری‌<br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = الأصول‌، الشرح‌<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE.....AUTHORCODE<br /> }}<br /> {{کاربردهای دیگر|ابن خلاد (ابهام‌زدایی)}}<br /> <br /> '''ابن خَلّادِ بَصْری‌، ابوعلى‌ محمد'''، متکلم‌ معتزلى‌ مذهب‌ سده 4ق‌/10م‌. <br /> <br /> از وی‌ آگاهى‌ بسیار اندکى‌ در دست‌ است‌. کهن‌ترین‌ مأخذ درباره ابن‌ خلاّد، الفهرست‌ ابن‌ ندیم‌ است‌ که‌ از استاد او ابوهاشم‌ جبّایى‌ (د 321ق‌/933م‌) که‌ ابن‌ خلاد در عسکر و سپس‌ در بغداد نزد او به‌ تحصیل‌ کلام‌ پرداخت‌، یاد کرده‌ است‌ و از همین‌ رو قاضى‌ عبدالجبار معتزلى‌ او را با 3 واسطه‌: ابوهاشم‌ جبایى‌، ابوعلى‌ جبایى‌ و ابویعقوب‌ شمام‌، از اصحاب‌ ابوهذیل‌ دانسته‌ است‌. ابن‌ خلاد در آغاز، شاگردی‌ کندذهن‌ به‌ نظر مى‌رسید و گاه‌ مى‌شد که‌ بر رنج‌ تحصیل‌ مى‌گریست‌، اما کوشید و سرانجام‌ برجسته‌ترین‌ شاگرد ابوهاشم‌ شد. او که‌ از زندگى‌ در بغداد گریزان‌ بود، در اواخر عمر به‌ بصره‌ کوچید و همان‌جا ساکن‌ شد. وی‌ در ادب‌ نیز دستى‌ قوی‌ داشت‌.<br /> ==شاگردان==<br /> از شاگردان‌ معروف‌ ابن‌ خلاد، مى‌توان‌ از ابوعبدالله‌ حسین‌ بن‌ على‌ بصری‌ و ابراهیم‌ بن‌ عیاش‌ بصری‌ نام‌ برد که‌ هر دو شاگرد ابوهاشم‌ نیز بوده‌اند. ابراهیم‌ سپس‌ خود، استاد قاضى‌ عبدالجبار شد و از این‌ رو، اگر هم‌ شرح‌الأصول‌ الخمسة قاضى‌، در اصل‌ از ابن‌ خلاد نباشد، قهراً برخى‌ از عقاید ابن‌ خلاد به‌ واسطه همین‌ ابراهیم‌ در آن‌ راه‌ یافته‌ است‌، چنان‌که‌ شاید بتوان‌ ابن‌ خلاد را در اصول‌ عقاید، واسطه میان‌ ابوهاشم‌ و قاضى‌ عبدالجبار دانست‌.<br /> ==آثار==<br /> درباره آثار ابن‌ خلاد میان‌ نویسندگانى‌ که‌ از او یاد کرده‌اند، اختلاف‌ است‌. بعضى‌ از متقدمان‌ چون‌ ابن‌ مرتضى‌ و قاضى‌ عبدالجبار او را دارای‌ دو اثر به‌ نام‌های‌ الأصول‌ و الشرح‌ دانسته‌اند و قاضى‌ آثار دیگری‌ را نیز به‌ او نسبت‌ داده‌، بى‌آن‌که‌ نام‌های‌ آنها را برشمارد، ولى‌ برخى‌ از نویسندگان‌ معاصر از این‌ دو کتاب‌ به‌ مثابه یک‌ اثر به‌ نام‌ شرح‌الأصول‌ یاد کرده‌اند. نسخه‌ای‌ از این‌ کتاب‌ با شرح‌ و زیادات‌ ابوطالب‌ یحیى‌ بن‌ حسین‌ معروف‌ به‌ الناطق‌ بالحق‌ زیدی‌ در دست‌ است.<br /> ابن‌ خلاد در اواخر عمر، هنگامى‌ که‌ کتاب‌ الشرح‌ را به‌ پایان‌ مى‌برد، به‌ بصره‌ رفت‌ و در آن‌جا در ردّ مذهب‌ «إرجاء» ابوالطیب‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ معروف‌ به‌ خالدی‌، متکلم‌ِ مرجئى‌ بصره‌، رساله‌ای‌ در وعید نوشت‌. بعید نمى‌نماید که‌ کتاب‌ شرح‌الأصول‌ الخمسة قاضى‌ عبدالجبار همان‌ کتاب‌ الأصول‌ بوده‌ که‌ قاضى‌ آن‌ را به‌ اتمام‌ رسانیده‌ است‌، اگر چه‌ تا حدود 100 سال‌ پس‌ از مرگ‌ ابن‌ خلاد، خود کتاب‌ الأصول‌ او که‌ ابوالحسن‌ کرخى‌ (د 340ق‌/951م‌) را به‌ شگفتى‌ واداشته‌ بود، مشهور و متداول‌ بوده‌ است‌.&lt;ref&gt; سجادی، سیدجعفر، ج3، ص439-440&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> سجادی، سیدجعفر، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]<br /> [[رده:فاقد کد پدیدآور]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%AF_(%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%B2%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C)&diff=749696 2024-08-28T11:53:32Z

<p>Mhosseini: صفحه‌ای تازه حاوی «'''ابن خلاد''' ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد: *ابن خَلّادِ بَصْری‌، ابوعلى‌ محمد، متکلم‌ معتزلى‌ مذهب‌ سده 4ق‌/10م‌. *ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌|ابن خَلّاد رامهُرمُزی‌، ابومحمد حسن‌ بن‌...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>'''ابن خلاد''' ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:<br /> <br /> *[[ابن خلاد بصری، محمد|ابن خَلّادِ بَصْری‌، ابوعلى‌ محمد]]، متکلم‌ معتزلى‌ مذهب‌ سده 4ق‌/10م‌.<br /> *[[ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌|ابن خَلّاد رامهُرمُزی‌، ابومحمد حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌]] (د 358ق‌/969م‌)، قاضى‌، محدث‌ و ادیب‌ ایرانى‌، كه‌ او را خلادی‌ نیز گفته‌اند.<br /> <br /> [[Category:صفحه‌های ابهام‌زدایی افراد]]<br /> {{ابهام‌زدایی}}<br /> <br /> [[رده:صفحه‌های ابهام‌زدایی افراد]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%AF_%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2%DB%8C%D8%8C_%D8%AD%D8%B3%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%A7%D9%86%E2%80%8C&diff=749686 2024-08-28T11:46:10Z

<p>Mhosseini: /* آثار در دسترس */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلّاد رامهُرمُزی‌، ابومحمد حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌<br /> | نام‌های دیگر = خلادی، محدث‌ عجم‌<br /> | لقب = <br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = عبدالرحمان‌<br /> | ولادت = حدود 265ق‌<br /> | محل تولد = <br /> | کشور تولد = ایران<br /> | محل زندگی = رامهرمز خوزستان<br /> | رحلت = 358ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = <br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = <br /> | پیشه = <br /> | منصب = قضاوت خوزستان<br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = <br /> | مشایخ = محمد حضرمى‌، ابوحصین‌ وادعى‌، محمد بن‌ عثمان‌ بن‌ ابى‌شیبة‌<br /> | معاصرین = ابن‌ عمید، حسن‌ بن‌ محمد مهلبى‌<br /> | شاگردان = محمد صیداوی‌، حسن‌ بن‌ لیث‌ شیرازی‌، احمد بن‌ مردویه‌<br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = أمثال‌الحدیث‌، المُحدِّث‌ الفاصل‌ بین‌ الراوي‌ و الواعي‌<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE.....AUTHORCODE<br /> }}<br /> '''ابن خَلّاد رامهُرمُزی‌، ابومحمد حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌''' (د 358ق‌/969م‌)، قاضى‌، محدث‌ و ادیب‌ ایرانى‌، كه‌ او را '''خلادی'''‌ نیز گفته‌اند. <br /> <br /> در رامهرمز خوزستان ‌مى‌زیسته ‌است‌، او را '''محدث‌ عجم‌''' نیز خوانده‌اند. <br /> ==تولد==<br /> عجاج‌ خطیب‌ در مقدمه المُحدِّث‌ الفاصل، با توجه‌ به‌ روزگار زندگانى‌ شیوخ‌ ابن‌ خَلاّد، تولد او را در حدود 265ق‌/879م‌ دانسته‌ است‌. <br /> ==مشایخ==<br /> وی‌ از پدر خویش‌ و گروهى‌ دیگر چون‌ محمد حضرمى‌، ابوحصین‌ وادعى‌ و محمد بن‌ عثمان‌ بن‌ ابى‌شیبة‌ استماع‌ كرد. برخى‌ از مشایخ‌ او را ذهبى نام‌ برده‌، اما ذكر بیشتر آنان‌ در كتاب‌های‌ خود ابن‌ خلاد ( أمثال‌الحدیث‌، المحدّث‌ الفاصل‌، جم) آمده‌ است‌. ذهبى‌ اولین‌ استماع‌ ابن‌ خلاد را در 290ق‌/903م‌ دانسته‌ است‌، اما با توجه‌ به‌ آن‌چه‌ در بالا ذكر شد، خیلى‌ پیش‌تر از این‌ تاریخ،‌ استماع‌ حدیث‌ كرده‌ است‌. ابن‌ خلاد پیش‌ از 290ق‌ آهنگ‌ سفر كرد و از گروهى‌ از محدثان‌ شیراز حدیث‌ شنید و نوشت. <br /> <br /> وی‌ در خوزستان‌ منصب‌ قضا یافت‌ و با وزیران‌ و رئیسان‌ مراوده‌ داشت‌؛ به‌ خصوص‌ با ابن‌ عمید (ه م‌) رابطه نزدیك‌ داشت‌ و با او مكاتبه‌ مى‌كرد. ثعالبى‌ افزون‌ بر آن‌كه‌ در شرح‌ زندگى‌ ابن‌خلاد، مقداری‌ از اشعار او را مى‌آورد، ضمن‌ گزارش‌ احوال‌ ابن‌ عمید نیز به‌ تفصیل‌ از ارسال‌ هدایای‌ ابن‌ خلاد به‌ وی‌ و مبادله نامه‌های‌ منظوم‌ میان‌ آن‌ دو یاد كرده‌ و قطعاتى‌ از آن‌ منظومه‌ها را آورده‌ است. وجود چنین‌ ارتباط نزدیكى‌ بین‌ ابن‌ خلاد و شخصیت‌ عالى‌مقام‌ و فاضلى‌ چون‌ ابن‌ عمید و لحن‌ احترام‌آمیز ابن‌ عمید در نامه‌ها و اشعاری‌ كه‌ خطاب‌ به‌ ابن‌ خلاد نوشته‌ و سروده‌ است‌، فضل‌ و مقام‌ والای‌ ابن‌ خلاد را مى‌رساند.<br /> ابن‌ عمید، ظاهراً هنگامى‌ كه‌ بیمار بوده‌ در نامه‌ای‌ به‌ ابن‌ خلاد، همنشینى‌ او را درمان‌ و دیدار او را داروی‌ درد خویش‌ خوانده‌ و وی‌ را نزد خود دعوت‌ كرده‌ است‌. ابن‌ خلاد نیز در نامه‌ای‌ كه‌ از محضر ابن‌ عمید به‌ منزل‌ خویش‌ نوشته‌، او و مجلس‌ او را ستوده‌ است‌.<br /> ابن‌ خلاد با حسن‌ بن‌ محمد مهلبى‌ نیز رابطه نزدیك‌ داشت‌ و چون‌ مهلبى‌ به‌ وزارت‌ معزالدولة دیلمى‌ رسید، در تهنیت‌ او اشعاری‌ نوشت‌. مهلبى‌ در نامه‌ای‌ كه‌ در پاسخ‌ ابن‌ خلاد نگاشته‌ نثر و نظم‌ او را ستوده‌ است‌. ابن‌ خلاد از اقران‌ قاضى‌ ابوالقاسم‌ على‌ بن‌ محمد تنوخى‌ بود و ابوشجاع‌ عضدالدوله‌ فنا خسرو را مدح‌ گفت‌. امین‌، تألیف‌ كتاب‌ الریحانتین‌ و ارتباط نزدیك‌ ابن‌ خلاد با ابن‌ عمید و مهلّبى‌ و مدح‌ عضدالدوله‌ را از قرائن‌ تشیع‌ او مى‌شمارد. تحریر كلمه علیهم‌ السلام‌، پس‌ از نام‌ على‌ بن‌ حسین‌ بن‌ على‌(ع‌) در المحدث‌ الفاصل‌ را نیز مى‌توان‌ بر این‌ قراین‌ افزود.<br /> ابن‌ ندیم، خوبى‌ و ملاحت‌ تألیفات‌ ابن‌ خلاد را ستوده‌ و او را از پیروان‌ جاحظ شمرده‌ است‌. <br /> ==شاگردان==<br /> كسانى‌ مانند محمد صیداوی‌، حسن‌ بن‌ لیث‌ شیرازی‌، احمد بن‌ مردویه‌، احمد بن‌ اسحاق‌ نهاوندی‌، ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ احمد بن‌ على‌ بغدادی‌ و نیز ابومحمد حسن‌ شریف‌ محمدی‌ كه‌ از مشایخ‌ طوسى‌ و نجاشى‌ است‌، از ابن‌ خلاد روایت‌ كرده‌اند. ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالعزیز شیرازی‌ حافظ، در تاریخ‌ فارس‌ چنین‌ آورده‌ كه‌ ابن‌ خلاد تا حدود 360ق‌/971م‌ در رامهرمز مى‌زیسته‌ است‌. <br /> ==وفات==<br /> اغلب‌ منابع‌ قدیمى‌ تاریخ‌ مرگ‌ او را 360ق‌ یا حدود آن‌ سال‌ مى‌دانند. ثعالبى مرثیه‌ای‌ را كه‌ یكى‌ از دوستان‌ ابن‌ خلاد در مرگ‌ او سروده‌، نقل‌ كرده‌ است‌.<br /> ==آثار==<br /> ابن‌ ندیم، این‌ آثار را از ابن‌ خلاد نام‌ مى‌برد: <br /> <br /> أدب‌الموائد؛ أدب‌الناطق‌؛ إمام‌التنزیل‌؛ أمثال‌النبى‌ (أمثال‌الحدیث‌)؛ ربیع‌المتیم‌؛ الرثاء و التعازي‌؛ الریحانتین‌ الحسن‌ و الحسین‌؛ رسالة السفر؛ الشیب‌ و الشباب‌؛ العلل‌ في‌ مختارالأخبار؛ المناهل‌ و الأعطان‌؛ النوادر و الشوارد. یاقوت كتاب‌ المحدث‌ الفاصل‌ بین‌ الراعي‌ و الواعي‌ و مباسطةالوزراء را نیز بر اینها مى‌افزاید: در بعضى‌ منابع‌ نوشته‌ای‌ در باب‌ أطعمة‌ به‌ او نسبت‌ داده‌اند. مصراع‌ «كتابي‌ المصنف‌ في‌ الأطعمة‌» در قصیده‌ای‌ كه‌ ابن‌ خلاد برای‌ ابن‌ عمید فرستاده‌ مؤید این‌ سخن‌ است‌. <br /> ===آثار در دسترس===<br /> از میان‌ آثار یاد شده‌، اكنون‌ تنها این‌ دو كتاب‌ در دست‌ است‌:<br /> <br /> 1- أمثال‌الحدیث‌: این‌ كتاب‌ حاوی‌ 140 مثل‌ است‌ كه‌ از پیامبر اسلام‌(ص‌) روایت‌ شده‌ است‌. مضامین‌ این‌ امثال‌، موافق‌ با امثال‌ قرآن‌ مجید، و مشتمل‌ بر موضوعاتى‌ چون‌ وعد و وعید، حلال‌ و حرام‌ و ایمان‌ و كفر است‌. ابن‌ خلاد بعضى‌ از كلمات‌ این‌ امثال‌ را شرح‌ كرده‌ و در برخى‌ موارد برای‌ بیان‌ معانى‌ آن‌ شواهدی‌ از قرآن‌ كریم‌ آورده‌ و گاه‌ به‌ اشعار و امثال‌ دیگر استناد نموده‌ و به‌ توضیح‌ حدیث‌ و غایات‌ و مقاصد آن‌ پرداخته‌ است‌. امثال‌ الحدیث‌ بر 7 جزء مرتب‌ شده‌ و ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ احمد بغدادی‌، در محرم‌ 333ق‌/اوت‌ 924م‌ آن‌ را از ابن‌ خلاد در رامهرمز شنیده‌ است‌. این‌ كتاب‌ یك‌ بار به‌ كوشش‌ أمة الكریم‌ القرشیة‌ با مقدمه‌ای‌ به‌ زبان‌ آلمانى‌ و فهارس‌ متعدد و پانویسی‌ها، در استانبول‌ (مكتبةالإسلامیة‌، بدون‌ تاریخ‌) و بار دیگر به‌ كوشش‌ عبدالعلى‌ عبدالحمید اعظمى‌ در بمبئى‌ (دارالسلفیة، 1404ق‌/ 1983م‌) چاپ‌ شده‌ است‌.<br /> <br /> 2- المُحدِّث‌ الفاصل‌ بین‌ الراوي‌ و الواعي‌، در علم‌ أصول‌الحدیث‌. المُحدّث‌ نخستین‌كتاب‌ از مجموعه‌كتاب‌هایى‌ است‌ كه‌ در سده‌های‌2و3ق‌/ 8 و 9م‌ در قواعد مربوط به‌ قبول‌ یا ردّ احادیث‌ منسوب‌ به‌ پیامبر (ص‌) نوشته‌ شده‌ و ابن‌ حجر آن‌ را اولین‌ كتاب‌ در علم‌ حدیث‌ دانسته‌ است‌. ابن‌ صلاح‌ كه‌ از این‌ كتاب‌ به‌ كرات‌ نقل‌ مى‌كند، در مواردی، اشاراتى‌ انتقادآمیز به‌ روش‌ علامت‌گذاری‌ ابن‌ خلاد در تخریج‌ حدیث‌ دارد. كتاب‌ مذكور به‌ كوشش‌ محمد عجاج‌ خطیب‌ با مقدمه مبسوط و فهارس‌ متعدد در 1391ق‌/1971م‌ در بیروت‌ چاپ‌ شده‌ است‌.&lt;ref&gt; فكرت‌، محمدآصف‌، ج3، ص440-441&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> فكرت‌، محمدآصف‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]<br /> [[رده:فاقد کد پدیدآور]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%AF_%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2%DB%8C%D8%8C_%D8%AD%D8%B3%D9%86%E2%80%8C_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%A7%D9%86%E2%80%8C&diff=749684 2024-08-28T11:44:39Z

<p>Mhosseini: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه | عنوان = ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌ | تصویر = NUR00000.jpg | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | نام کامل = ابن خَلّاد رامهُرمُزی‌، ابومحمد حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌ | نام‌های دیگر = خلادی، محدث‌ عجم‌ | لقب = | تخلص = |...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلاد رامهرمزی، حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلّاد رامهُرمُزی‌، ابومحمد حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌<br /> | نام‌های دیگر = خلادی، محدث‌ عجم‌<br /> | لقب = <br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = عبدالرحمان‌<br /> | ولادت = حدود 265ق‌<br /> | محل تولد = <br /> | کشور تولد = ایران<br /> | محل زندگی = رامهرمز خوزستان<br /> | رحلت = 358ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = <br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = <br /> | پیشه = <br /> | منصب = قضاوت خوزستان<br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = <br /> | مشایخ = محمد حضرمى‌، ابوحصین‌ وادعى‌، محمد بن‌ عثمان‌ بن‌ ابى‌شیبة‌<br /> | معاصرین = ابن‌ عمید، حسن‌ بن‌ محمد مهلبى‌<br /> | شاگردان = محمد صیداوی‌، حسن‌ بن‌ لیث‌ شیرازی‌، احمد بن‌ مردویه‌<br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = أمثال‌الحدیث‌، المُحدِّث‌ الفاصل‌ بین‌ الراوي‌ و الواعي‌<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE.....AUTHORCODE<br /> }}<br /> '''ابن خَلّاد رامهُرمُزی‌، ابومحمد حسن‌ بن‌ عبدالرحمان‌''' (د 358ق‌/969م‌)، قاضى‌، محدث‌ و ادیب‌ ایرانى‌، كه‌ او را '''خلادی'''‌ نیز گفته‌اند. <br /> <br /> در رامهرمز خوزستان ‌مى‌زیسته ‌است‌، او را '''محدث‌ عجم‌''' نیز خوانده‌اند. <br /> ==تولد==<br /> عجاج‌ خطیب‌ در مقدمه المُحدِّث‌ الفاصل، با توجه‌ به‌ روزگار زندگانى‌ شیوخ‌ ابن‌ خَلاّد، تولد او را در حدود 265ق‌/879م‌ دانسته‌ است‌. <br /> ==مشایخ==<br /> وی‌ از پدر خویش‌ و گروهى‌ دیگر چون‌ محمد حضرمى‌، ابوحصین‌ وادعى‌ و محمد بن‌ عثمان‌ بن‌ ابى‌شیبة‌ استماع‌ كرد. برخى‌ از مشایخ‌ او را ذهبى نام‌ برده‌، اما ذكر بیشتر آنان‌ در كتاب‌های‌ خود ابن‌ خلاد ( أمثال‌الحدیث‌، المحدّث‌ الفاصل‌، جم) آمده‌ است‌. ذهبى‌ اولین‌ استماع‌ ابن‌ خلاد را در 290ق‌/903م‌ دانسته‌ است‌، اما با توجه‌ به‌ آن‌چه‌ در بالا ذكر شد، خیلى‌ پیش‌تر از این‌ تاریخ،‌ استماع‌ حدیث‌ كرده‌ است‌. ابن‌ خلاد پیش‌ از 290ق‌ آهنگ‌ سفر كرد و از گروهى‌ از محدثان‌ شیراز حدیث‌ شنید و نوشت. <br /> <br /> وی‌ در خوزستان‌ منصب‌ قضا یافت‌ و با وزیران‌ و رئیسان‌ مراوده‌ داشت‌؛ به‌ خصوص‌ با ابن‌ عمید (ه م‌) رابطه نزدیك‌ داشت‌ و با او مكاتبه‌ مى‌كرد. ثعالبى‌ افزون‌ بر آن‌كه‌ در شرح‌ زندگى‌ ابن‌خلاد، مقداری‌ از اشعار او را مى‌آورد، ضمن‌ گزارش‌ احوال‌ ابن‌ عمید نیز به‌ تفصیل‌ از ارسال‌ هدایای‌ ابن‌ خلاد به‌ وی‌ و مبادله نامه‌های‌ منظوم‌ میان‌ آن‌ دو یاد كرده‌ و قطعاتى‌ از آن‌ منظومه‌ها را آورده‌ است. وجود چنین‌ ارتباط نزدیكى‌ بین‌ ابن‌ خلاد و شخصیت‌ عالى‌مقام‌ و فاضلى‌ چون‌ ابن‌ عمید و لحن‌ احترام‌آمیز ابن‌ عمید در نامه‌ها و اشعاری‌ كه‌ خطاب‌ به‌ ابن‌ خلاد نوشته‌ و سروده‌ است‌، فضل‌ و مقام‌ والای‌ ابن‌ خلاد را مى‌رساند.<br /> ابن‌ عمید، ظاهراً هنگامى‌ كه‌ بیمار بوده‌ در نامه‌ای‌ به‌ ابن‌ خلاد، همنشینى‌ او را درمان‌ و دیدار او را داروی‌ درد خویش‌ خوانده‌ و وی‌ را نزد خود دعوت‌ كرده‌ است‌. ابن‌ خلاد نیز در نامه‌ای‌ كه‌ از محضر ابن‌ عمید به‌ منزل‌ خویش‌ نوشته‌، او و مجلس‌ او را ستوده‌ است‌.<br /> ابن‌ خلاد با حسن‌ بن‌ محمد مهلبى‌ نیز رابطه نزدیك‌ داشت‌ و چون‌ مهلبى‌ به‌ وزارت‌ معزالدولة دیلمى‌ رسید، در تهنیت‌ او اشعاری‌ نوشت‌. مهلبى‌ در نامه‌ای‌ كه‌ در پاسخ‌ ابن‌ خلاد نگاشته‌ نثر و نظم‌ او را ستوده‌ است‌. ابن‌ خلاد از اقران‌ قاضى‌ ابوالقاسم‌ على‌ بن‌ محمد تنوخى‌ بود و ابوشجاع‌ عضدالدوله‌ فنا خسرو را مدح‌ گفت‌. امین‌، تألیف‌ كتاب‌ الریحانتین‌ و ارتباط نزدیك‌ ابن‌ خلاد با ابن‌ عمید و مهلّبى‌ و مدح‌ عضدالدوله‌ را از قرائن‌ تشیع‌ او مى‌شمارد. تحریر كلمه علیهم‌ السلام‌، پس‌ از نام‌ على‌ بن‌ حسین‌ بن‌ على‌(ع‌) در المحدث‌ الفاصل‌ را نیز مى‌توان‌ بر این‌ قراین‌ افزود.<br /> ابن‌ ندیم، خوبى‌ و ملاحت‌ تألیفات‌ ابن‌ خلاد را ستوده‌ و او را از پیروان‌ جاحظ شمرده‌ است‌. <br /> ==شاگردان==<br /> كسانى‌ مانند محمد صیداوی‌، حسن‌ بن‌ لیث‌ شیرازی‌، احمد بن‌ مردویه‌، احمد بن‌ اسحاق‌ نهاوندی‌، ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ احمد بن‌ على‌ بغدادی‌ و نیز ابومحمد حسن‌ شریف‌ محمدی‌ كه‌ از مشایخ‌ طوسى‌ و نجاشى‌ است‌، از ابن‌ خلاد روایت‌ كرده‌اند. ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عبدالعزیز شیرازی‌ حافظ، در تاریخ‌ فارس‌ چنین‌ آورده‌ كه‌ ابن‌ خلاد تا حدود 360ق‌/971م‌ در رامهرمز مى‌زیسته‌ است‌. <br /> ==وفات==<br /> اغلب‌ منابع‌ قدیمى‌ تاریخ‌ مرگ‌ او را 360ق‌ یا حدود آن‌ سال‌ مى‌دانند. ثعالبى مرثیه‌ای‌ را كه‌ یكى‌ از دوستان‌ ابن‌ خلاد در مرگ‌ او سروده‌، نقل‌ كرده‌ است‌.<br /> ==آثار==<br /> ابن‌ ندیم، این‌ آثار را از ابن‌ خلاد نام‌ مى‌برد: <br /> <br /> أدب‌الموائد؛ أدب‌الناطق‌؛ إمام‌التنزیل‌؛ أمثال‌النبى‌ (أمثال‌الحدیث‌)؛ ربیع‌المتیم‌؛ الرثاء و التعازي‌؛ الریحانتین‌ الحسن‌ و الحسین‌؛ رسالة السفر؛ الشیب‌ و الشباب‌؛ العلل‌ في‌ مختارالأخبار؛ المناهل‌ و الأعطان‌؛ النوادر و الشوارد. یاقوت كتاب‌ المحدث‌ الفاصل‌ بین‌ الراعي‌ و الواعي‌ و مباسطةالوزراء را نیز بر اینها مى‌افزاید: در بعضى‌ منابع‌ نوشته‌ای‌ در باب‌ أطعمة‌ به‌ او نسبت‌ داده‌اند. مصراع‌ «كتابي‌ المصنف‌ في‌ الأطعمة‌» در قصیده‌ای‌ كه‌ ابن‌ خلاد برای‌ ابن‌ عمید فرستاده‌ مؤید این‌ سخن‌ است‌. <br /> ===آثار در دسترس===<br /> از میان‌ آثار یاد شده‌، اكنون‌ تنها این‌ دو كتاب‌ در دست‌ است‌:<br /> 1- أمثال‌الحدیث‌: این‌ كتاب‌ حاوی‌ 140 مثل‌ است‌ كه‌ از پیامبر اسلام‌(ص‌) روایت‌ شده‌ است‌. مضامین‌ این‌ امثال‌، موافق‌ با امثال‌ قرآن‌ مجید، و مشتمل‌ بر موضوعاتى‌ چون‌ وعد و وعید، حلال‌ و حرام‌ و ایمان‌ و كفر است‌. ابن‌ خلاد بعضى‌ از كلمات‌ این‌ امثال‌ را شرح‌ كرده‌ و در برخى‌ موارد برای‌ بیان‌ معانى‌ آن‌ شواهدی‌ از قرآن‌ كریم‌ آورده‌ و گاه‌ به‌ اشعار و امثال‌ دیگر استناد نموده‌ و به‌ توضیح‌ حدیث‌ و غایات‌ و مقاصد آن‌ پرداخته‌ است‌. امثال‌ الحدیث‌ بر 7 جزء مرتب‌ شده‌ و ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ احمد بغدادی‌، در محرم‌ 333ق‌/اوت‌ 924م‌ آن‌ را از ابن‌ خلاد در رامهرمز شنیده‌ است‌. این‌ كتاب‌ یك‌ بار به‌ كوشش‌ أمة الكریم‌ القرشیة‌ با مقدمه‌ای‌ به‌ زبان‌ آلمانى‌ و فهارس‌ متعدد و پانویسی‌ها، در استانبول‌ (مكتبةالإسلامیة‌، بدون‌ تاریخ‌) و بار دیگر به‌ كوشش‌ عبدالعلى‌ عبدالحمید اعظمى‌ در بمبئى‌ (دارالسلفیة، 1404ق‌/ 1983م‌) چاپ‌ شده‌ است‌.<br /> <br /> 2- المُحدِّث‌ الفاصل‌ بین‌ الراوي‌ و الواعي‌، در علم‌ أصول‌الحدیث‌. المُحدّث‌ نخستین‌كتاب‌ از مجموعه‌كتاب‌هایى‌ است‌ كه‌ در سده‌های‌2و3ق‌/ 8 و 9م‌ در قواعد مربوط به‌ قبول‌ یا ردّ احادیث‌ منسوب‌ به‌ پیامبر (ص‌) نوشته‌ شده‌ و ابن‌ حجر آن‌ را اولین‌ كتاب‌ در علم‌ حدیث‌ دانسته‌ است‌. ابن‌ صلاح‌ كه‌ از این‌ كتاب‌ به‌ كرات‌ نقل‌ مى‌كند، در مواردی، اشاراتى‌ انتقادآمیز به‌ روش‌ علامت‌گذاری‌ ابن‌ خلاد در تخریج‌ حدیث‌ دارد. كتاب‌ مذكور به‌ كوشش‌ محمد عجاج‌ خطیب‌ با مقدمه مبسوط و فهارس‌ متعدد در 1391ق‌/1971م‌ در بیروت‌ چاپ‌ شده‌ است‌.&lt;ref&gt; فكرت‌، محمدآصف‌، ج3، ص440-441&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> فكرت‌، محمدآصف‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]<br /> [[رده:فاقد کد پدیدآور]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%AF_%D8%A8%D8%B5%D8%B1%DB%8C%D8%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=748921 2024-08-27T11:12:24Z

<p>Mhosseini: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه | عنوان = ابن خلاد بصری، محمد | تصویر = NUR00000.jpg | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | نام کامل = ابن خَلّادِ بَصْری‌، ابوعلى‌ محمد | نام‌های دیگر = | لقب = | تخلص = | نسب = | نام پدر = | ولادت = | محل تولد = | کشور تولد = | محل زندگی = |...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خلاد بصری، محمد<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَلّادِ بَصْری‌، ابوعلى‌ محمد<br /> | نام‌های دیگر = <br /> | لقب = <br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = <br /> | ولادت = <br /> | محل تولد = <br /> | کشور تولد = <br /> | محل زندگی = <br /> | رحلت = <br /> | شهادت = <br /> | مدفن = <br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = معتزلى‌<br /> | پیشه = <br /> | منصب = <br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = ابوهاشم‌ جبّایى‌<br /> | مشایخ = <br /> | معاصرین = <br /> | شاگردان = ابوعبدالله‌ حسین‌ بن‌ على‌ بصری‌، ابراهیم‌ بن‌ عیاش‌ بصری‌<br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = الأصول‌، الشرح‌<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE.....AUTHORCODE<br /> }}<br /> '''ابن خَلّادِ بَصْری‌، ابوعلى‌ محمد'''، متكلم‌ معتزلى‌ مذهب‌ سده 4ق‌/10م‌. <br /> <br /> از وی‌ آگاهى‌ بسیار اندكى‌ در دست‌ است‌. كهن‌ترین‌ مأخذ درباره ابن‌ خلاّد، الفهرست‌ ابن‌ ندیم‌ است‌ كه‌ از استاد او ابوهاشم‌ جبّایى‌ (د 321ق‌/933م‌) كه‌ ابن‌ خلاد در عسكر و سپس‌ در بغداد نزد او به‌ تحصیل‌ كلام‌ پرداخت‌، یاد كرده‌ است‌ و از همین‌ رو قاضى‌ عبدالجبار معتزلى‌ او را با 3 واسطه‌: ابوهاشم‌ جبایى‌، ابوعلى‌ جبایى‌ و ابویعقوب‌ شمام‌، از اصحاب‌ ابوهذیل‌ دانسته‌ است‌. ابن‌ خلاد در آغاز، شاگردی‌ كندذهن‌ به‌ نظر مى‌رسید و گاه‌ مى‌شد كه‌ بر رنج‌ تحصیل‌ مى‌گریست‌، اما كوشید و سرانجام‌ برجسته‌ترین‌ شاگرد ابوهاشم‌ شد. او كه‌ از زندگى‌ در بغداد گریزان‌ بود، در اواخر عمر به‌ بصره‌ كوچید و همان‌جا ساكن‌ شد. وی‌ در ادب‌ نیز دستى‌ قوی‌ داشت‌.<br /> ==شاگردان==<br /> از شاگردان‌ معروف‌ ابن‌ خلاد، مى‌توان‌ از ابوعبدالله‌ حسین‌ بن‌ على‌ بصری‌ و ابراهیم‌ بن‌ عیاش‌ بصری‌ نام‌ برد كه‌ هر دو شاگرد ابوهاشم‌ نیز بوده‌اند. ابراهیم‌ سپس‌ خود، استاد قاضى‌ عبدالجبار شد و از این‌ رو، اگر هم‌ شرح‌الأصول‌ الخمسة قاضى‌، در اصل‌ از ابن‌ خلاد نباشد، قهراً برخى‌ از عقاید ابن‌ خلاد به‌ واسطه همین‌ ابراهیم‌ در آن‌ راه‌ یافته‌ است‌، چنان‌كه‌ شاید بتوان‌ ابن‌ خلاد را در اصول‌ عقاید، واسطه میان‌ ابوهاشم‌ و قاضى‌ عبدالجبار دانست‌.<br /> ==آثار==<br /> درباره آثار ابن‌ خلاد میان‌ نویسندگانى‌ كه‌ از او یاد كرده‌اند، اختلاف‌ است‌. بعضى‌ از متقدمان‌ چون‌ ابن‌ مرتضى‌ و قاضى‌ عبدالجبار او را دارای‌ دو اثر به‌ نام‌های‌ الأصول‌ و الشرح‌ دانسته‌اند و قاضى‌ آثار دیگری‌ را نیز به‌ او نسبت‌ داده‌، بى‌آن‌كه‌ نام‌های‌ آنها را برشمارد، ولى‌ برخى‌ از نویسندگان‌ معاصر از این‌ دو كتاب‌ به‌ مثابه یك‌ اثر به‌ نام‌ شرح‌الأصول‌ یاد كرده‌اند. نسخه‌ای‌ از این‌ كتاب‌ با شرح‌ و زیادات‌ ابوطالب‌ یحیى‌ بن‌ حسین‌ معروف‌ به‌ الناطق‌ بالحق‌ زیدی‌ در دست‌ است.<br /> ابن‌ خلاد در اواخر عمر، هنگامى‌ كه‌ كتاب‌ الشرح‌ را به‌ پایان‌ مى‌برد، به‌ بصره‌ رفت‌ و در آن‌جا در ردّ مذهب‌ «إرجاء» ابوالطیب‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ معروف‌ به‌ خالدی‌، متكلم‌ِ مرجئى‌ بصره‌، رساله‌ای‌ در وعید نوشت‌. بعید نمى‌نماید كه‌ كتاب‌ شرح‌الأصول‌ الخمسة قاضى‌ عبدالجبار همان‌ كتاب‌ الأصول‌ بوده‌ كه‌ قاضى‌ آن‌ را به‌ اتمام‌ رسانیده‌ است‌، اگر چه‌ تا حدود 100 سال‌ پس‌ از مرگ‌ ابن‌ خلاد، خود كتاب‌ الأصول‌ او كه‌ ابوالحسن‌ كرخى‌ (د 340ق‌/951م‌) را به‌ شگفتى‌ واداشته‌ بود، مشهور و متداول‌ بوده‌ است‌.&lt;ref&gt; سجادی، سیدجعفر، ج3، ص439-440&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> سجادی، سیدجعفر، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]<br /> [[رده:فاقد کد پدیدآور]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%86%D8%A8%DB%8C%D9%87_%D9%81%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%82%D9%87_%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A7%D9%81%D8%B9%D9%8A&diff=748539 2024-08-27T08:30:02Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر =NUR65191J1.jpg<br /> | عنوان = التنبیه فی الفقه الشافعي<br /> | عنوان‌های دیگر = <br /> | پدیدآورندگان<br /> | پدیدآوران = <br /> [[شیرازی، ابراهیم بن علی]] (نويسنده)<br /> [[مرکز الخدمات و الأبحاث الثقافیة]] (سایر)<br /> |زبان<br /> | زبان = عربی<br /> | کد کنگره = /الف۲ت۹ 175/5 BP <br /> | موضوع =<br /> |ناشر <br /> | ناشر = عالم الکتب<br /> | مکان نشر = لبنان - بیروت<br /> | سال نشر = 1403ق - 1983م<br /> | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE65191AUTOMATIONCODE<br /> | چاپ = 1<br /> | شابک = <br /> | تعداد جلد = 1<br /> | کتابخانۀ دیجیتال نور = 65191<br /> | کتابخوان همراه نور = 65191<br /> | کد پدیدآور = 1667<br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> }}<br /> '''التنبيه في الفقه الشافعي'''، اثر [[شیرازی، ابراهیم بن علی|ابواسحاق ابراهیم بن علی بن یوسف فیروزآبادی شیرازی]] (متوفی 476ق)، از مهم‌ترین متون فقهی شافعیان است.<br /> <br /> «التنبيه»، کتابی است مختصر که جایگاه علمی مؤلف و ویژگی‌هایی مانند نثر روان و ساده، به‌کار بردن تعبیرات روشن و پرهیز کردن از جدل و مناقشه در میان آرا، آن را در زمره مهم‌ترین متون فقه شافعی قرار داده است؛ به‌طوری‌که در بین پنج کتاب فقهی مشهور شافعیان (التنبيه، المختصر، المهذَب، الوسيط و الوجيز) مقبول‌ترین متن فقهی بشمار می‌‌رود&lt;ref&gt;ر.ک: سعیدی، فریده، ج8، ص264&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> تألیف کتاب در ۴۵۲ق، آغاز شده و در ۴۵۳ق، به پایان رسیده است. آن را مشتمل بر دوازده هزار مسئله دانسته‌اند. «التنبيه»، شامل چهارده «کتاب» (باب) فقهی است که از طهارت آغاز می‌شود و به شهادات ختم می‌گردد. مؤلف در همه ابواب فقهی، فتواهای خود را به‌اختصار و بدون ذکر دلیل آورده است. وی هرچند در برخی فروع فقهی به آرای گوناگون - که بعضاً نزد او پذیرفته نیست - اشاره کرده، به آرای مذاهب دیگر تصریح ننموده و ظاهراً از هیچ فقیهی نام نبرده است&lt;ref&gt;ر.ک: همان&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ابواسحاق در تألیف کتاب و شیوه بیان مطالب، از «التعليقة» (شرح مهم المختصر مُزَنی و از منابع اصلی شافعیان عراق و گروهی از فقهای مکتب خراسان، اثر [[ابوحامد بن ابی‌طاهر اسفراینی]]، متوفی ۴۰۶ق) و در انتخاب عنوان آن از «التنبيه» [[ابن جنی، عثمان بن جنی|ابن جنی]] (متوفی ۳۹۲ق) در نحو، الهام گرفته است&lt;ref&gt;ر.ک: همان&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> در منابع فقهی شافعی به «التنبيه» و شرح‌های آن بسیار استناد شده ‌است. عالمان بسیاری به تدریس، حفظ و شرح «التنبيه» می‌‌پرداختند و کسانی که آن را حفظ می‌کردند، نزد سایر علما مقبولیت بیشتری می‌‌یافتند&lt;ref&gt;ر.ک: همان&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> فقهای شافعی، «التنبيه» را کتابی جامع و کامل می‌‌دانستند. [[نصیرالدین مبارک بن یحیی بصری]] (متوفی ۶۶۹ق)، مدعی بود که تمام مسائل فقه را می‌‌توان از آن استخراج کرد. همچنین نقل شده که [[علی بن قاسم حکمی]] (از مفتیان یمن، متوفی ۶۴۰ق) همه پرسش‌های فقهی را فقط از این کتاب پاسخ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌داده است. متداول بودن تدریس و آموزش «التنبيه» تا زمان نگارش «[[منهاج الطالبين في معارف الصادقين|منهاج الطالبين]]» اثر [[نووی، یحیی بن شرف|یحیی بن شرف نووی]] (متوفی ۶۷۶ق) ادامه یافت&lt;ref&gt;ر.ک: همان&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> بر «التنبيه»، شروح متعددی نوشته شده که اولین آن «توجيه التنبيه» تألیف [[ابن خل، محمد بن‌ مبارك‌|ابن خل]] (متوفی ۵۵۲ق) است&lt;ref&gt;ر.ک: همان&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==پانویس ==<br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> ==منابع مقاله==<br /> سعیدی، فریده، «دانشنامه جهان اسلام»، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، 1383.<br /> <br /> <br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> <br /> [[رده:کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده:اسلام، عرفان، غیره]]<br /> [[رده: فقه و اصول]]<br /> [[رده: فقه مذاهب]]<br /> [[رده: فقه اهل سنت]]<br /> [[رده:مقالات بازبینی شده2 تیر 1403]]<br /> [[رده:مقاله نوشته شده در تاریخ تیر 1403 توسط عباس مکرمی]]<br /> [[رده:مقاله بازبینی شده در تاریخ تیر 1403 توسط محسن عزیزی]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%84%D8%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DA%A9&diff=748535 2024-08-27T08:27:42Z

<p>Mhosseini: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه | عنوان = ابن خل، محمد بن‌ مبارك‌ | تصویر = NUR00000.jpg | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | نام کامل = ابن خَل‌ّ، ابوالحسن‌ محمد بن‌ مبارك‌ بن‌ محمد بن‌ عبدالله‌ بن‌ محمد بغدادی | نام‌های دیگر = | لقب = | تخلص = | نسب = | نام پد...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خل، محمد بن‌ مبارك‌<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَل‌ّ، ابوالحسن‌ محمد بن‌ مبارك‌ بن‌ محمد بن‌ عبدالله‌ بن‌ محمد بغدادی<br /> | نام‌های دیگر = <br /> | لقب = <br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = مبارك‌ بن‌ محمد<br /> | ولادت = 475ق<br /> | محل تولد = <br /> | کشور تولد = عراق<br /> | محل زندگی = بغداد<br /> | رحلت = 552ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = بغداد، محله لوزیه‌<br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = شافعی<br /> | پیشه = <br /> | منصب = <br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = ابوبكر محمد بن‌ احمد شاشى‌ (چاچى‌)<br /> | مشایخ = ابن‌ ایوب‌، ابن‌ طیوری‌، ابن‌ بطر<br /> | معاصرین = برادرش‌ ابن‌ خل‌ ابوالحسن‌ احمد بن‌ مبارك‌<br /> | شاگردان = سمعانى‌، عبدالخالق‌ بن‌ اسد، احمد بن‌ طارق‌ كركى‌<br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = توجیه‌التنبیه‌ یا التوجیه‌ في‌ شرح‌ التنبیه‌<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE.....AUTHORCODE<br /> }}<br /> '''ابن خَل‌ّ، ابوالحسن‌ محمد بن‌ مبارك‌ بن‌ محمد بن‌ عبدالله‌ بن‌ محمد بغدادی'''‌ (475-552ق‌/1082-1157م‌)، فقیه‌ بزرگ‌ شافعى‌، محدّث‌ و مفتى‌ بغداد. <br /> ==اساتید، مشایخ==<br /> وی‌ فقه‌ و اصول‌ را از ابوبكر محمد بن‌ احمد شاشى‌ (چاچى‌) فرا گرفت‌ و از ابن‌ ایوب‌، ابن‌ طیوری‌، ابن‌ بطر، ثابت‌ بن‌ بندار، جعفر سراج‌، ابن‌ طلحه‌ نعالى‌، حسین‌ بن‌ بُسری‌ و دیگران‌ استماع‌ حدیث‌ كرد. <br /> ==شاگردان==<br /> سمعانى‌، عبدالخالق‌ بن‌ اسد، احمد بن‌ طارق‌ كركى‌، فتح‌ بن‌ عبدالسلام‌، ابوالحسن‌ قطیعى‌ و كسان‌ دیگر از او نقل‌ حدیث‌ كرده‌اند.<br /> <br /> ابن‌ خل‌ّ هم‌زمان‌ با خلافت‌ المقتفى‌ عباسى‌ در مدرسه كمالیه‌ - كه‌ توسط كمال‌الدین‌ ابوالفتوح‌ خزانه‌دار وقت‌ در 535ق‌ در بغداد ساخته‌ شد و به‌ نام‌ مدرسه ابن‌ الخل‌ نیز معروف‌ بود - به‌ تدریس‌ پرداخت‌ و فقها و ارباب‌ مناصب‌ در مجلس‌ درس‌ِ او شركت‌ مى‌جستند و خلیفه‌ در نماز به‌ او اقتدا مى‌كرد ابن‌ خل‌ سیرتى‌ نیكو و رفتاری‌ دلپسند داشت‌. زندگى‌ را با سختى‌ و رنج‌ و زهد مى‌گذرانید و همواره‌ ملازم‌ مسجد «رَحْبة» واقع‌ در شرق‌ بغداد بود، چنان‌كه‌ جز در موارد ضروری‌ از آن‌جا خارج‌ نمى‌شد. احمد بن‌ طارق‌ كركى‌ درباره استادان‌ ابن‌ خل‌ رساله‌ای‌ (مشیخه‌ای‌) فراهم‌ آورد و در آن‌ از هر استاد یك‌ حدیث‌ به‌ روایت‌ از ابن‌خل‌ نقل‌ كرد.<br /> <br /> ابن‌ خل‌ در روزگار خود تنها كسى‌ بود كه‌ در مسأله سُرَیجیة‌ فتوا داد. او خطى‌ خوش‌ داشت‌ و مردم‌ برای‌ به‌ دست‌ آوردن‌ نمونه‌ای‌ از خط زیبایش‌ فتواهای‌ بسیار از او مى‌خواستند، و چون‌ این‌ امر موجب‌ اتلاف‌ وقت‌ مى‌شد، ناگزیر فتاوی‌ را با قلمى‌ شكسته‌ و خطى‌ ناخوش‌ نوشت‌ و بدین‌سان‌ از این‌ مشغله‌ها رهایى‌ یافت.<br /> <br /> برادرش‌ ابن‌ خل‌ ابوالحسن‌ احمد بن‌ مبارك‌ (482-552ق‌/1089- 1157م‌) نیز فقیهى‌ فاضل‌ و شاعری‌ زبردست‌ بود. ابن‌ خلكان‌ قطعاتى‌ از اشعار او را نقل‌ كرده‌ است‌.<br /> ==وفات==<br /> ابن‌ خل‌ّ در بغداد درگذشت‌ و در محله لوزیه‌ دفن‌ شد. ولى‌ به‌ گفته ابن‌ خلكان‌ او را در كوفه‌ دفن‌ كردند.<br /> ==آثار==<br /> مهم‌ترین‌ اثر بازمانده‌ از ابن‌ خل‌، توجیه‌التنبیه‌ یا التوجیه‌ في‌ شرح‌ التنبیه‌ است‌ و آن‌ شرحى‌ مختصر است‌ بر كتاب‌ [[التنبیه فی الفقه الشافعي|التنبیه‌ في‌ فروع‌الشافعیة]] تألیف‌ [[شیرازی، ابراهیم بن علی|شیخ‌ ابواسحاق‌ ابراهیم‌ بن‌ على‌ فقیه‌شافعى‌ شیرازی‌]] (د 476ق‌/1083م‌). التنبیه‌ یكى‌ از 5 كتاب‌ مشهور متداول‌ بین‌ شافعیان‌ است‌ و اگر چه‌ بر این‌ كتاب‌ شروح‌ بسیار نوشته‌اند، ولى‌ ابن‌ خل‌ نخستین‌ شارح‌ این‌ كتاب‌ است‌. وی‌ بى‌آن‌كه‌ مسائل‌ را بیان‌ كند، با عبارات‌ كوتاه،‌ دلایل‌ احكام‌ مذكور در متن‌ را توضیح‌ داده‌ است‌. كتابى‌ در اصول‌فقه‌ نیز به‌ وی‌ منسوب‌ است‌. در برخى‌ از منابع‌، ابیاتى‌ هم‌ به‌ نام‌ ابن‌ خل‌ّ آمده‌ است‌، اما اشعار او را عاری‌ از ارزش‌ ادبى‌ دانسته‌اند.&lt;ref&gt; حكیمیان، ابوالفتح‌، ج3، ص439&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> حكیمیان، ابوالفتح‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]<br /> [[رده:فاقد کد پدیدآور]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%81%DB%8C%D9%81_%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D8%AE%D9%81%DB%8C%D9%81&diff=748345 2024-08-26T14:57:19Z

<p>Mhosseini: /* تألیفات‌ مختصر */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خفیف، محمد بن‌ خفیف<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَفیف‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ خفیف‌ بن ‌اَسفكُشاذ(اسفكشار) ضبّى‌<br /> | نام‌های دیگر = <br /> | لقب = شیخ‌ كبیر<br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = خفیف‌ بن ‌اَسفكُشاذ(اسفكشار)<br /> | ولادت = حدود 269ق‌<br /> | محل تولد = شیراز<br /> | کشور تولد = ایران<br /> | محل زندگی = <br /> | رحلت = 371ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = شیراز<br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = <br /> | پیشه = <br /> | منصب = <br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = ابوالعباس‌ احمد بن‌ یحیى‌، مؤمل‌ جصّاص‌، ابوبكر محمد عتایدی‌، ابوبكر شعرانى‌<br /> | مشایخ = <br /> | معاصرین = <br /> | شاگردان = ابوالحسن‌ دیلمى‌، ابن‌ بساكویه‌، ابونصر سراج‌<br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = شرف‌الفقر، جامع‌الإرشاد<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE.....AUTHORCODE<br /> }}<br /> '''ابن خَفیف‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ خفیف‌ بن ‌اَسفكُشاذ(اسفكشار) ضبّى‌''' (د 371ق‌/981م‌)، معروف‌ به‌ '''شیخ‌ كبیر'''، از مشایخ‌ بزرگ‌ صوفیه فارس‌ و مؤسس‌ سلسله خفیفیة‌. <br /> <br /> شاگرد او ابوالحسن‌ دیلمى‌ كتابى‌ در سیرت‌ استاد خود نوشته‌ و از دیده‌ها و شنیده‌های‌ خود نكات‌ و روایات‌ بسیار درباره احوال‌ و اخلاق‌ او نقل‌ كرده‌ است‌. اصل‌ این‌ كتاب‌ از میان‌ رفته‌، ولى‌ ترجمه فارسى‌ آن‌ به‌ قلم‌ ركن‌الدین‌ یحیى‌ بن‌ جنید شیرازی‌ (سده 8 - 9ق‌) در دست‌ است‌ و مهم‌ترین‌ مأخذ درباره زندگانى‌ ابن‌ خفیف‌ به‌ شمار مى‌رود. <br /> ==تولد==<br /> به‌ گفته دیلمى‌، خفیف‌، پدر شیخ‌ از شهر كلاشم‌ِ دیلمان‌ بوده‌ و در سپاه‌ عمرولیث‌ صفاری‌ خدمت‌ مى‌كرده‌ است‌ و هنگامى‌ كه‌ عمرولیث‌ از خراسان‌ بیرون‌ آمد، خفیف‌ در نیشابور از سپاهی‌گری‌ توبه‌ كرده‌ و در همان‌جا، دختر یكى‌ از بزرگان‌ كرّامیه‌ را به‌ همسری‌ گرفت‌، اما دیری‌ نگذشت‌ كه‌ باز به‌ سپاه‌ عمرولیث‌ پیوست‌ و به‌ شیراز رفت‌. ابن‌ خفیف‌ در همین‌ زمان‌ در شیراز به‌ دنیا آمد و هنگامى‌ كه‌ عمرولیث‌ بار دوم‌ از فارس‌ به‌ خراسان‌ مى‌رفت‌ وی‌ هشت‌ماهه‌ بوده‌ است‌. این‌ وقایع‌ بایست‌ در فاصله میان‌ سال‌ 266ق‌/880م‌ كه‌ عمرولیث‌ به‌ حكومت‌ رسید و از جندی‌ شاپور به‌ فارس‌ و از آن‌جا به‌ سیستان‌ و خراسان‌ رفت‌ و سال‌ 270ق‌/883م‌، كه‌ عمرولیث‌ بار دوم‌ در اوایل‌ حكومت‌ خود از فارس‌ رهسپار سیستان‌ و خراسان‌ شد، روی‌ داده‌ باشد. بنابراین‌ مى‌توان‌ ولادت‌ او را در حدود 269ق‌ دانست‌ و این‌ تاریخ‌ با آن‌چه‌ او درباره طول‌ عمر خود بیان‌ كرده‌ و دیگران‌ درباره آن‌ نوشته‌اند و مدت‌ عمر او را 104 سال‌ گفته‌اند بسیار نزدیك‌ و موافق‌ است‌.<br /> <br /> روایت‌های‌ دیگری‌ كه‌ برای‌ سالهای‌ عمر او آورده‌اند: 95 سال‌، 105 سال‌ و حتى‌ 110، 114 و 124 سال‌ درست‌ به‌ نظر نمى‌رسد. تذكره‌ها و كتب‌ طبقات‌ او را از ابنای‌ ملوك‌ گفته‌اند و این‌ نسبت‌ دور از احتمال‌ نیست‌، زیرا نام‌ جدش‌ «اسفكشاذ» یا «اسفكشار» (ظاهراً به‌ معنى‌ «پرورش‌ دهنده اسب‌») تعلق‌ او را به‌ طبقه‌ امرا و سران‌ سپاه‌ به‌ خاطر القا مى‌كند. مادرش‌ «ام‌ّ محمد» زنى‌ پرهیزگار بود و ابن‌ خفیف‌ خود از صفای‌ باطن‌ او حكایتى‌ نقل‌ كرده و جنید شیرازی‌ و جامى‌ نام‌ او را در شمار زنان‌ زاهد و عارف‌ یاد كرده‌اند. چنین‌ به‌ نظر مى‌رسد كه‌ مشوّق‌ ابن‌ خفیف‌ در پیوستن‌ به‌ طریقه صوفیه‌ مادرش‌ بوده‌ است‌.<br /> ابن‌ خفیف‌ در آغاز جوانى‌ ناگزیر شده‌ است‌ كه‌ برای‌ تأمین‌ معاش‌ خود و مادرش‌ به‌ كارهایى‌ چون‌ گازری‌ و دوك‌تراشى‌ و حقه‌گری‌ بپردازد. او خود گفته‌ است‌ كه‌ «چهل‌ سال‌ بر من‌ بگذشت‌ كه‌ زكات‌ فطر بر من‌ واجب‌ نگشت‌». <br /> ==اساتید==<br /> نخستین‌ استادان‌ او در شیراز، ابوالعباس‌ احمد بن‌ یحیى‌، مؤمل‌ جصّاص‌ و جعفر حذّاء بودند و از صحبت‌ ابوبكر محمد عتایدی‌، ابوبكر شعرانى‌ و مشایخ‌ دیگری‌ كه‌ در فارس‌ بودند بهره‌ مى‌گرفت. وی‌ در همان‌ اوقات‌ نزد محدثان‌ معروف‌ شیراز، چون‌ عبدالله‌ بن‌ احمد شاردانى‌ و عبدالله‌ بن‌ جعفر ارزكانى‌ و ابراهیم‌ بن‌ روزبه‌ علم‌ حدیث‌ مى‌آموخت‌ و در مجلس‌ درس‌ ابوالعباس‌ ابن‌ سُریج‌ برای‌ تحصیل‌ فقه‌ حاضر مى‌شد. در آغاز جوانى‌ در بصره‌ به‌ مجلس‌ درس‌ ابوالحسن‌ اشعری‌ پیوست‌. در سفرهایى‌ كه‌ در دوره‌های‌ بعد به‌ حجاز و عراق‌ و شام‌ داشت‌، با جمعى‌ از بزرگان‌ صوفیه‌ چون‌، ابوالحسن‌ مزین‌، ابوعلى‌ رودباری‌، ابوبكر كتانى‌، ابوالحسین‌ درّاج‌، ابویعقوب‌ نهر جوری‌، ابوعمرو زجاجى‌، رویم‌، ابن‌ عطاء جریری‌، شبلى‌ و عمر بن‌ شلّویه‌ دیدار كرد و از صحبت‌ آنان‌ بهره‌ گرفت‌ و حسین‌ بن‌ منصور حلاج‌ را در زندان‌ ملاقات‌ كرد، اما درباره دیدار او با جنید اقوال‌ مختلف‌ است‌. بنابر روایتى‌ كه‌ در بعضى‌ از كتب‌ آمده‌ است‌، هنگامى‌ كه‌ وی‌ در سفر مكه‌ به‌ بغداد رسید، از سر نخوت‌ به‌ دیدار جنید نرفت‌، ولى‌ در بازگشت‌، پس‌ از واقعه‌ای‌ كه‌ در بیابان‌ بر او روی‌ داد، به‌ جامع‌ بغداد رفت‌ و جنید كه‌ در آن‌جا بود، او را دید و با اشاره‌ به‌ آن‌چه‌ در بیابان‌ بر او گذشته‌ بود، او را از این‌كه‌ در آن‌ واقعه‌ صبر پیشه‌ نكرده‌ بود سرزنش‌ كرد.<br /> طبق‌ روایت‌ دیگری‌، وی‌ در مجلسى‌ كه‌ جنید درباره حلاج‌ سخن‌ مى‌گفت‌ و او را به‌ سحر و شعبده‌ متهم‌ مى‌كرد، حضور داشت‌ و بر سر این‌ مسأله‌ با جنید به‌ گفت‌وگو و مشاجره‌ پرداخت‌، ولى‌ از سوی‌ دیگر، بنابر روایتى‌ كه‌ سلمى‌ و پس‌ از او انصاری نقل‌ كرده‌اند، روزی‌ ابن‌ خفیف‌ و على‌ بن‌ بندار صیرفى‌ در راهى‌ مى‌رفتند و چون‌ به‌ پلى‌ رسیدند، ابن‌ خفیف‌ از على‌ بن‌ بندار خواست‌ كه‌ درگذشتن‌ از پل‌ بر او پیشى‌ گیرد و در بیان‌ سبب‌ این‌ درخواست‌ گفت‌ كه‌ تو جنید را دیده‌ای‌ و من‌ او را ندیده‌ام‌. اما روایت‌های‌ اول،‌ ظاهراً درست‌ به‌ نظر نمى‌رسد، زیرا در زمان‌ حیات‌ جنید، كه‌ در 297ق‌/910م‌ وفات‌ كرد، ابن‌ خفیف‌ دوران‌ جوانى‌ را مى‌گذرانده‌ و در حد آن‌ نبوده‌ است‌ كه‌ نخوت‌ صوفیانه‌ او را از رفتن‌ به‌ دیدار جنید باز دارد و یا چنان‌كه‌ ماسینیون‌ یادآور شده‌ است‌، بر سخن‌ شخصى‌ چون‌ جنید اعتراض‌ كند. دیلمى‌ نیز كه‌ همه كسانى‌ را كه‌ ابن‌ خفیف‌ در عراق‌ ملاقات‌ كرده‌ است‌، یك‌به‌یك‌ برمى‌شمرد، از دیدار او با جنید چیزی‌ نمى‌گوید، ولى‌ با شاگردان‌ و اصحاب‌ جنید چون‌ ابن‌ عطا و جریری‌ و رویم‌، مصاحبت‌ و ارتباط داشته‌ و گفته‌اند كه‌ از دست‌ رویم‌ خرقه‌ پوشید، و از مباحثه او با ابن‌ عطا نیز در سیره دیلمى‌ سخن‌ رفته‌ است‌. در بازگشت‌ از سفر مكه‌ در بغداد به‌ زندان‌ حسین‌ بن‌ منصور راه‌ مى‌یابد و با او آشنا مى‌شود و پیامى‌ از او به‌ ابوالعباس‌ بن‌ عطا كه‌ ظاهراً چیزی‌ از نوشته‌های‌ حلاج‌ نزد او بوده‌ است‌، مى‌رساند.<br /> <br /> ابن‌ خفیف‌ به‌ شهرهای‌ حجاز، عراق‌، شام‌ و فلسطین‌ سفر كرد و چند بار حج‌ گزارد.<br /> ابن‌ خفیف‌ از اواسط عمر در شیراز اقامت‌ گزید و تا پایان‌ عمر به‌ تعلیم‌ و ارشاد طالبان‌ و مریدان‌ اشتغال‌ داشت‌. از زندگانى‌ خصوصى‌ او اطلاع‌ چندانى‌ در دست‌ نیست‌. برخى‌ از منابع‌ از ازدواج‌های‌ متعدد او سخن‌ گفته‌اند‌. او ظاهراً فرزندی‌ داشته‌ به‌ نام‌ عبدالسلام‌ كه‌ در آغاز جوانى‌ درگذشته‌ است‌ و دو تن‌ به‌ نام‌های‌ ابواحمد كبیر و ابواحمد صغیر تا پایان‌ عمر خدمت‌ او مى‌كردند و هر دو در طریقت‌ به‌ مقاماتى‌ رسیده‌ بودند. اولى‌ در 377ق‌/987م‌ و دومى‌ در 385ق‌/995م‌ درگذشتند.<br /> ==آراء و طریقت==<br /> عرفان‌ ابن‌ خفیف‌ از لحاظ عملى‌ با زهد و ریاضت‌ و در عین‌ حال‌ التزام‌ تمام‌ به‌ احكام‌ و فرایض‌ دینى‌ همراه‌ بود و از لحاظ نظری‌ و فكری‌ اساس‌ آن‌ بر تطبیق‌ طریقت‌ با شریعت‌ قرار داشت‌. <br /> اغلب‌ مؤلفانى‌ كه‌ به‌ ذكر احوال‌ او پرداخته‌اند، از دانش‌ او در علوم‌ دینى‌ و پای‌ بندیش‌ به‌ احكام‌ شریعت‌ سخن‌ گفته‌اند. سلمى‌ او را «اوحد المشایخ‌ فى‌ وقته‌» و «عالماً بعلوم‌ الظاهر و علوم‌ الحقائق‌» و متمسك‌ به‌ علوم‌ شریعت‌ در كتاب‌ و سنت‌ گفته‌ است‌، ابونعیم‌ اصفهانى‌ او را شیخ‌ وقت‌ در علم‌ و حال‌ دانسته، انصاری‌ گوید كه‌ او را «شیخ‌ الاسلام‌» مى‌خوانده‌اند، هجویری‌ او را «عالم‌ به‌ علوم‌ ظاهری‌ و باطنى‌»، عطار او را یگانه عالم‌ در علوم‌ ظاهر و باطن‌ دانسته‌، یاقوت‌ او را از دانشمندترین‌ مشایخ‌ در علوم‌ ظاهر شمرده‌ و ابن‌ ملقن‌ گوید كه‌ وی‌ از رویم‌ و جریری‌ و ابن‌ عطا به‌ علوم‌ ظاهر داناتر بوده‌ است‌.<br /> ابن‌ خفیف‌ از دوران‌ نوجوانى‌، چنان‌كه‌ اشاره‌ شد، به‌ سماع‌ و گردآوری‌ حدیث‌ شوق‌ بسیار داشت‌ و به‌ گفته دیلمى‌ هر شب‌ 40 حدیث‌ مى‌نوشت‌ و حتى‌ در وقت‌ مرگ‌ او نیز كسانى‌ از او حدیث‌ مى‌شنیدند. كسانى‌ چون‌ ابوبكر باقلانى‌، دانشمند اشعری‌ مذهب‌ و نیز سلمى‌ و ابونعیم‌ اصفهانى از او حدیث‌ نقل‌ كرده‌اند، در فقه‌ از شافعى‌ پیروی‌ مى‌كرده‌ و او را از فقهای‌ این‌ مذهب‌ به‌ شمار آورده‌اند. در علم‌ كلام‌ نیز چنان‌كه‌ گفته‌ شد، از شاگردان‌ ابوالحسن‌ اشعری‌ بوده‌ و در مقالتى‌ مفصل‌ به‌ شیوه مقاله‌پردازان‌، كه‌ در كتاب‌ سبكى از كتاب‌ غایةالمرام‌ في‌ علم‌الكلام‌ ضیاءالدین‌ رازی‌ (پدر امام‌ فخرالدین‌ رازی‌) نقل‌ شده‌، به‌ ذكر فضایل‌ و مناقب‌ استاد خود پرداخته‌ است‌.<br /> وی‌ در آرا و اعمال‌ صوفیانه‌ روشى‌ معتدل‌ داشت‌: «رخصت‌ جستن‌ و قبول‌ تأویلات‌»، شطح‌گویى‌ و برخى‌ حركات‌ مغایر با احكام‌ دینى‌ را كه‌ نزد گروهى‌ از صوفیه‌ دیده‌ مى‌شد، مردود و نادرست‌ مى‌شمرد. با آن‌كه‌ نسبت‌ به‌ حلاج‌ حسن‌ ظن‌ خاص‌ داشت‌ و او را «عالم‌ ربانى‌» و «موحد» مى‌دانست‌ و از كرامات‌ او سخن‌ مى‌گفت‌، بعضى‌ از سخنان‌ شطح‌آمیز منسوب‌ به‌ او را رد مى‌كرد.<br /> از میان‌ مشایخ‌ صوفیه‌، اقتدا به‌ 5 كس‌ را توصیه‌ مى‌كرد: حارث‌ محاسبى‌، ابوالقاسم‌ جنید، ابومحمد رویم‌، ابوالعباس‌ بن‌ عطا و عمرو بن‌ عثمان‌، زیرا روش‌ ایشان‌ بر طریقه صحو بوده‌ و علم‌ و حقیقت‌ را با هم‌ جمع‌ كرده‌ بودند و چنان‌كه‌ ملاحظه‌ مى‌شود، كسانى‌ چون‌ بایزید بسطامى‌ و حسین‌ بن‌ منصور حلاج‌ را كه‌ از اصحاب‌ سُكر بودند، در این‌ شمار نمى‌آورد، زیرا «دیگر مشایخ‌ ارباب‌ حال‌ بودند... و در هنگام‌ استغراق‌ گاه‌گاهى‌ از ایشان‌ سخنى‌ چند صادر شده‌ است‌، كه‌ به‌ میزان‌ شرع‌ راست‌ نیست‌، چون‌ بازِ خود مى‌آمدند، از آن‌ سخنان‌ توبت‌ مى‌كردند... و استغفار واجب‌ مى‌دیدند».<br /> برخلاف‌ بسیاری‌ از صوفیه آن‌ روزگار كه‌ از تحصیل‌ علوم‌ رسمى‌ اجتناب‌ داشتند. ابن‌ خفیف‌ شاگردان‌ و مریدان‌ خود را به‌ كسب‌ علوم‌ ترغیب‌ مى‌كرد. او خود در جوانى‌ از بیم‌ اعتراض‌ و بدگویى‌ صوفیان،‌ پنهانى‌ به‌ مجلس‌ علمای‌ حدیث‌ مى‌رفت‌ و همیشه‌ دوات‌ و كاغذ در لباس‌ پنهان‌ مى‌كرد و چنان‌ شد كه‌ سرانجام‌ آنان‌ همگى‌ به‌ او محتاج‌ شدند و برای‌ حل‌ مشكلات‌ خود به‌ نزد او مى‌رفتند. وی‌ در روزگار خود مورد اعزاز و احترام‌ طبقات‌ مختلف‌ بود و نه‌تنها اهل‌ تصوف‌، بلكه‌ فقها و محدثین‌ نیز او را بزرگ‌ مى‌داشتند. درباریان‌ و دیوانیان‌ از معتقدان‌ او بودند و گفته‌اند كه‌ نزد عضدالدوله دیلمى‌ مقرب‌ بوده‌ است‌. <br /> ابن‌ خفیف‌ در شیراز دارای‌ دستگاهى‌ بوده‌ و دوستان‌ و مریدان‌ بسیار داشته‌ است‌. مؤلف‌ فردوس‌المرشدیة در سبب‌ تقرب‌ مردمان‌ به‌ او گوید كه‌ طریق‌ وی‌ آن‌ بود «كه‌ بستدی‌ و بدادی‌». در زمان‌ حیات‌ هجویری‌ طریقه او به‌ خفیفیة‌ معروف‌ بوده‌ و همو گوید كه‌ خفیفیان‌ به‌ ابن‌ خفیف‌ تولاّ كنند. حمدالله‌ مستوفى‌ در تاریخ‌ گزیده‌ به‌ «قبیله خفیفیة‌ كه‌ ارباب‌ و اكابر ابهرند»، اشاره‌ مى‌كند و آنان‌ را از «تخمه» وی‌ مى‌داند، ولى‌ معلوم‌ نیست‌ كه‌ مقصود مستوفى‌ از این‌ تعبیر چیست‌، زیرا از اولاد و احفاد ابن‌ خفیف‌ در هیچ‌ مأخذی‌ ذكری‌ نیامده‌ است‌ و شاید این‌ نكته‌ اشاره‌ای‌ به‌ گسترش‌ طریقه او در آن‌ نواحى‌ باشد و به‌ هر حال‌ حاكى‌ از آن‌ است‌ كه‌ در اوایل‌ سده 8ق‌ كسانى‌ در آن‌جا خود را به‌ وی‌ منسوب‌ مى‌داشته‌اند. <br /> طریقه ابن‌ خفیف‌ به‌ توسط مریدش‌ حسین‌ اكّار و به‌ وسیله مرید او ابواسحاق‌ كازرونى‌ (ه م‌) به‌ تأسیس‌ طریقه كازرونیه‌ انجامید.<br /> اساس‌ طریقت‌ ابن‌ خفیف‌ بر مجاهدت‌ بوده‌ و از ریاضت‌های‌ سخت‌ و طاعات‌ و عبادات‌ طاقت‌شكن‌ و افراط او در كم‌خوردن‌ و مخالفت‌ با نفس‌ داستان‌های‌ بسیار نقل‌ كرده‌اند. <br /> ==شاگردان==<br /> او را مى‌توان‌ حلقه رابط میان‌ مشایخ‌ سده‌های‌ 3 و 4 عراق‌، چون‌ جنید، رویم‌، شبلى‌ و ابن‌ عطا، با صوفیان‌ دوره بعد در فارس‌ و خراسان‌ دانست‌ و كسانى‌ چون‌ ابوالحسن‌ دیلمى‌، ابن‌ بساكویه‌، ابونصر سراج‌ و ابوعبدالله‌ مقاریضى‌ از تربیت‌یافتگان‌ او بودند.<br /> ==وفات==<br /> در روز مرگش‌ انبوهى‌ عظیم‌ از مردم‌، حتى‌ از یهود و نصارا و مجوس‌ بر جنازه او حاضر شدند و صدبار بر وی‌ نماز خوانده‌ شد.<br /> آرامگاه‌ او در شیراز زیارت‌گاه‌ اهل‌ عرفان‌ بوده‌ و گروهى‌ از بزرگان‌ صوفیه فارس‌ در حوالى‌ آن‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شده‌اند. خانقاه‌ او نیز محل‌ آمدوشد و اقامت‌ زائران‌ بوده‌ و موقوفاتى‌ داشته‌ است‌. به‌ گفته فسایى‌ از ابتدای‌ حكومت‌ صفویه‌ این‌ خانقاه‌ از رونق‌ افتاد، ولى‌ كریم‌خان‌ زند به‌ عمران‌ آن‌ كوشید و اطراف‌ صحن‌ خانقاه‌ و رباط و قبرستان‌ اطراف‌ آن‌ را مسطح‌ كرد و به‌ صورت‌ میدانى‌ وسیع‌ درآورد كه‌ به‌ میدان‌ نعل‌بندان‌ موسوم‌ و متصل‌ به‌ بازار وكیل‌ است.<br /> ==آثار==<br /> اغلب‌ مؤلفان‌ به‌ كثرت‌ تألیفات‌ او اشاره‌ كرده‌اند. دیلمى‌ 30 كتاب‌ از آثار او را نام‌ مى‌برد و گوید كه‌ از این‌ جمله‌ 15 تصنیف‌ مطول‌ و 15 تصنیف‌ مختصر بوده‌ است‌. فهرست‌ دیلمى‌ در شدالإزار جنید شیرازی وارد شده‌ و زركوب‌ نیز تعدادی‌ از عنوان‌ها را در شیرازنامه‌ آورده‌ است‌. گر چه‌ از مجموع‌ آثار ابن‌ خفیف‌ امروز، چیزی‌ جز یكى‌ دو رساله مختصر در دست‌ نیست‌، لیكن‌ از عنوان‌هایى‌ كه‌ ذكر كرده‌اند، مى‌توان‌ به‌ موضوعاتى‌ كه‌ مورد توجه‌ او بوده‌ است‌ به‌ تقریب‌ پى‌ برد. فهرست‌ دیلمى‌ چنین‌ است‌:<br /> ===تألیفات‌ مفصل‌===<br /> 1. شرف‌الفقر (جنید شیرازی‌: شرف‌الفقراء المتحققین‌ على‌ الأغنیاء المنفقین‌)؛ <br /> 2. جامع‌الإرشاد؛ <br /> 3. الاستذكار؛ <br /> 4. الفصول‌ في‌ الأصول‌؛ <br /> 5. المنقطعین‌؛ <br /> 6. الجوع‌ و ترك‌الشهوات‌؛ <br /> 7. لبس‌ المرقعات‌؛ <br /> 8. الإعانه (جنید شیرازی‌: الإغاثه )؛ <br /> 9. اختلاف‌الناس‌ في‌ الروح‌؛ <br /> 10. المعراج‌؛ <br /> 11. الرد على‌ ابن‌ سالم‌؛ <br /> 12. الرد على‌ ابن‌ زینان‌ (جنید شیرازی‌: الرد على‌ ابن‌ رزمان‌)؛ <br /> 13. الاعتقاد (جنید شیرازی‌: المعتقد الكبیر و الصغیر، زركوب‌: الاعتقاد الكبیر و الاعتقاد الصغیر)؛ <br /> 14. المنهج‌ في‌ الفقه‌ (زركوب‌: المفتح‌ في‌ الفقه‌).<br /> ===تألیفات‌ مختصر=== <br /> 15. الاقتصاد؛ <br /> 16. اللوامع‌؛ <br /> 17. المفردات‌؛ <br /> 18. المشیخه (جنید شیرازی‌: أسامي‌المشایخ‌ )؛ <br /> 19. فضل‌التصوف‌؛ <br /> 20. الفرق‌ بین‌ التقوی‌ و التصوف‌؛ <br /> 21. الاستدراج‌ و الاندراج‌ (زركوب‌: الاستدارج‌)؛ <br /> 22. الجمع‌ و التفرقة؛ <br /> 23. بلوی‌الأنبیاء؛ <br /> 24. المحبة؛ <br /> 25. الودّ و الألفة (جنید شیرازی‌: الردّ و الألفة)؛ <br /> 26. رسائل‌ علي‌ بن‌ سهل‌ (جنید شیرازی‌: مسائل‌ علي‌ بن‌ سهل‌)؛ <br /> 27. السماع‌؛ <br /> 28. معرفةالزوال‌.<br /> چنان‌كه‌ ملاحظه‌ شد، در كتاب‌ دیلمى‌ از 30 تصنیف‌ فقط 28 عنوان‌ ذكر شده‌ است‌ و از این‌ تعداد شماره‌های‌ 20، 24 و 27 در كتاب‌ جنید شیرازی‌ و زركوب‌ دیده‌ نمى‌شود، ولى‌ در عوض‌ جنید از تصنیفى‌ به‌ نام‌ شرح‌الفضائل‌ یاد كرده‌ و پسر او عیسى‌ بن‌ جنید در تذكره هزار مزار (كه‌ ترجمه‌گونه‌ای‌ از شدالإزار جنید است‌) دو كتاب‌ به‌ عنوان‌های‌ آداب‌المریدین‌ و جامع‌الدعوات‌ بر فهرست‌ دیلمى‌ و جنید مى‌افزاید. دیلمى‌ گوید كه‌ شرف‌الفقر نخستین‌ و جامع‌الإرشاد آخرین‌ نوشته او بوده‌ است‌. همو درباره این‌ دو كتاب‌ روایاتى‌ در جاهای‌ دیگر از قول‌ ابن‌ خفیف‌ نقل‌ كرده‌ است‌.&lt;ref&gt; مجتبائى‌، فتح‌الله‌، ج3، ص434-439&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> مجتبائى‌، فتح‌الله‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]<br /> [[رده:فاقد کد پدیدآور]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D8%AA_%D8%B4%DB%8C%D8%AE_%DA%A9%D8%A8%DB%8C%D8%B1_%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%81%DB%8C%D9%81_%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2%DB%8C&diff=748343 2024-08-26T14:55:16Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر =NUR108578J1.jpg<br /> | عنوان = سیرت الشیخ الکبیر أبوعبدالله إبن خفیف شیرازي<br /> | عنوان‌های دیگر = سیرت شیخ کبیر ابو عبدالله ابن خفیف شیرازی<br /> | پدیدآورندگان<br /> | پدیدآوران = <br /> [[دیلمی، علی بن محمد]] (نويسنده)<br /> [[جنيدشيرازی، ركن الدين يحيي]] (مترجم)<br /> [[شیمل، آنه‌ ماری]] (مصحح)<br /> [[هاشم‌پور سبحانی، توفیق]] (سایر)<br /> |زبان<br /> | زبان = فارسی<br /> | کد کنگره =‭BP۲۸۰/۱‬ ‭/د۹س۹۰۴ <br /> | موضوع =[[ابن خفیف، محمد بن‌ خفیف|خفیف‌ شیرازی، محمد بن‌ خفیف‌]]، قرن‌ ۴ - سرگذشتنامه - عارفان - سرگذشت‌نامه<br /> |ناشر <br /> | ناشر = بابک<br /> | مکان نشر = ایران - تهران<br /> | سال نشر = 1363ش<br /> | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE108578AUTOMATIONCODE<br /> | چاپ = 1<br /> | شابک = <br /> | تعداد جلد = 1<br /> | کتابخانۀ دیجیتال نور = 108578<br /> | کتابخوان همراه نور = 108578<br /> | کد پدیدآور = 6135<br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> }}<br /> '''سیرت شیخ کبیر ابوعبدالله بن خفیف شیرازی'''، ترجمه‌ای از عربی به فارسی به قلم [[جنيد شيرازی، ركن الدين يحيي|رکن‌الدین یحیی بن جنید شیرازی]] (قرن ۸-۹ق‌) است. متن عربی این کتاب به قلم یکی از شاگردان ابن خفیف به نام [[دیلمی، علی بن محمد|ابوالحسن علی بن محمد دیلمی]] (قرن چهارم هجری) اکنون در دسترس نیست. در کتاب حاضر، شخصیت و سیره مؤسس‌ سلسله خفیفیّه‌ (از مشایخ‌ صوفیه فارس) مشهور به «شیخ کبیر» (درگشته ۳۷۱ق‌) بر اساس حکایات و خواب‌ها و گفته‌ها معرفی می‌شود. این اثر، با تصحیح و مقدمه اسلام‌پژوه و خاورشناس سرشناس آلمانی [[شیمل، آنه‌ ماری|آنه‌ ماری شیمل]] (1922-2003م) و با اهتمام ادیب و مترجم معاصر، [[هاشم‌پور سبحانی، توفیق|توفیق هاشم‌پور سبحانى]] (متولد 1317ش)، منتشر شده است.<br /> <br /> ==هدف و روش==<br /> * [[هاشم‌پور سبحانی، توفیق|توفیق هاشم‌پور سبحانى]] با اشاره به اینکه «سیره ابن خفیف» را تصادفی از کهنه‌فروشی در آنکارا خریدم و در آن، غلط‌هایی یافتم و یادداشت کردم، افزوده است: برای یافتن اطلاعاتی درباره نویسنده و مترجم فارسی، جستجو کردم، ولی مطلبی نیافتم و به مقدمه خانم [[شیمل، آنه‌ ماری|شیمل]] مراجعه کردم و آن را جامع و غنی یافتم و همان مقدمه (آلمانی و ترکی) را به فارسی ترجمه کردم و فهرستی از اشتباهات چاپی فراهم ساختم&lt;ref&gt;ر.ک: مقدمه اهتمام‌گر، ص3-4&lt;/ref&gt;.<br /> * [[شیمل، آنه‌ ماری|آنه‌ ماری شیمل]] تأکید کرده است: اهمیت ابوعبدالله در آن نیست که اسلوب صوفیانه‌ای اشاعه دهد و عمق بخشد...، بلکه پیوندی است که بین صوفیان دوره کلاسیک و مشایخ طبقات پنجم و ششم ایجاد کرده است&lt;ref&gt;ر.ک: مقدمه شیمل، ص22&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==ساختار و محتوا==<br /> این اثر، از 13 باب و ملحقات به‌ترتیب ذیل تشکیل شده است:<br /> # مولد و منشأ شیخ (3 فصل)؛<br /> # ابتدای احوال شیخ و ارادت و اجتهاد او در عبادت و اول کسی که از مشایخ یافت (19 فصل)؛<br /> # سفرهای شیخ کبیر (6 فصل)؛<br /> # شرح احوال مشایخی چند که شیخ ایشان را در مکه یافت (26 فصل)؛<br /> # احوال و حوادث زندگی شیخ و رنج‌ها و مجاهدت‌های او (5 حکایت)؛<br /> # نعت مشایخی چند که شیخ ایشان را در عراق یافت (39 فصل)؛<br /> # مشایخی چند که شیخ ایشان را در فارس یافت (43 فصل)؛<br /> # مشایخی چند که شیخ ایشان را در شیراز یافت (22 فصل)؛<br /> # شرح خواب‌هایی که شیخ دیده بود و خواب‌هایی که دیگران در مورد او دیدند (10 فصل)؛<br /> # شرح کرامات شیخ (14 فصل)؛<br /> # مشایخ حدیث که شیخ بر ایشان سماع حدیث کرد (بدون فصل)؛<br /> # مصنفات و مجموعات شیخ (2 فصل)؛<br /> # وفات شیخ (بدون فصل).<br /> * ملحقات: افزوده‌هایی به برخی از فصل‌ها است، از جمله وصیت‌نامه شیخ (ص220-310).<br /> <br /> ==فارسی قدیم==<br /> نثر فارسی اثر حاضر، متناسب با زبان و فرهنگ قرن هشتم و نهم هجری قمری است و فهمش برای نسل کنونی، چندان آسان نیست؛ به‌عنوان مثال در این کتاب، از واژگان «کی»، «آفریذه»، «بوذ»، «خواهذ» و «آنک» به‌ترتیب به‌جای «که»، «آفریده»، «بود»، «خواهد» و «آن‌که» استفاده می‌شود.<br /> <br /> ==نمونه مباحث==<br /> * «شیخ روزی با حقّ تعالی مناجات می‌کرد و این لفظ می‌گفت کی: طوبی لمن لم يزده أنسه بك إلّا وقارا؛ یعنی کی خنک آن کسی را کی انس او به حق، نیفزاید مگر آهستکی و عظمت....»&lt;ref&gt;ر.ک: متن کتاب، ص27&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==منابع مقاله==<br /> مقدمه و متن کتاب.<br /> <br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> <br /> [[رده:کتاب‌شناسی]]<br /> <br /> [[رده:اسلام، عرفان، غیره]]<br /> <br /> [[رده:تصوف و عرفان]]<br /> <br /> [[رده:طبقات، تراجم، کتب مناقب]]<br /> <br /> [[رده:مقالات بازبینی شده2 فروردین 1403]]<br /> [[رده:مقاله نوشته شده در تاریخ بهمن 1402 توسط محمد خردمند]]<br /> [[رده:مقاله بازبینی شده در تاریخ بهمن 1402 توسط محسن عزیزی]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D9%85%D8%AC%D9%85%D9%88%D8%B9%D9%87_%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D8%AE%D9%81%DB%8C%D9%81_%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2%DB%8C&diff=748342 2024-08-26T14:54:04Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر =NURمجموعه آثار ابن‌ خفیف شیرازیJ1.jpg<br /> | عنوان =مجموعه آثار ابن‌ خفیف شیرازی<br /> | عنوان‌های دیگر =<br /> |پدیدآورندگان <br /> | پدیدآوران = <br /> [[ابن خفیف، محمد بن‌ خفیف|شیرازی، ابن خفیف]] (نویسنده)<br /> [[کاظمی‌فر، معین]] (محقق)<br /> [[کاظمی‌فر، معین]] (مترجم)<br /> |زبان <br /> | زبان =<br /> | کد کنگره =‏<br /> | موضوع =<br /> |ناشر <br /> | ناشر =نگاه معاصر <br /> | مکان نشر =تهران<br /> | سال نشر =۱۴۰۲ش <br /> <br /> | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE.....AUTOMATIONCODE<br /> | چاپ =<br /> | شابک =9ـ204ـ290ـ622ـ978<br /> | تعداد جلد =<br /> | کتابخانۀ دیجیتال نور =<br /> | کتابخوان همراه نور =<br /> | کد پدیدآور =<br /> | پس از =<br /> | پیش از =<br /> }}<br /> '''مجموعه آثار ابن‌ خفیف شیرازی''' تألیف [[ابن خفیف، محمد بن‌ خفیف|ابوعبدالله ابن خفیف شیرازی]](269-371ق)، تصحیح، تحقیق و ترجمه [[کاظمی‌فر، معین|معین کاظمی‌فر]]، پیشگفتار [[فلورین زوبیروی]]؛ این کتاب مجموعۀ آثاری است که تا کنون از [[ابن خفیف، محمد بن‌ خفیف|ابن‌ خفیف]] به دست آمده است؛ این آثار در دو جلد گردآوری شده است. یک جلد شامل نسخۀ تصحیح‌شدۀ رسالۀ مفصل شیخ موسوم به «[[اوصاف القلوب]]» و جلد دیگر شامل رسائل کوتاه و متوسط شیخ.<br /> ==ساختار==<br /> این کتاب مجموعۀ آثاری است که تا کنون از [[ابن خفیف، محمد بن‌ خفیف|ابن‌ خفیف]] به دست آمده است؛ این آثار در دو جلد گردآوری شده است. یک جلد شامل نسخۀ تصحیح‌شدۀ رسالۀ مفصل شیخ موسوم به «اوصاف القلوب» و جلد دیگر شامل رسائل کوتاه و متوسط شیخ شامل «معتقد ابن‌الخفیف»، «فضل التصوف علی المذاهب»، «الاقتصاد»، «وصیة ابن‌ الخفیف» و ترجمۀ «شرف الفقراء» است. همچنین در جلد دوم ترجمۀ رسائل متوسط کوتاه آورده شده است. <br /> ==گزارش کتاب==<br /> شیخ کبیر [[شیرازی، ابن خفیف|ابوعبدالله ابن خفیف شیرازی]] (269 ـ 371 ق) عارفی است که نام او بسیار شنیده شده، اما آثارش کمتر خوانده شده است. او از شاخص‌ترین چهره‌های عرفان اسلامی نامیده می‌شود؛ با این وجود در سرزمین خود کمابیش ناشناخته مانده و هموطنان او چندان به تصحیح و انتشار آثار او همت نکرده‌اند.<br /> <br /> این کتاب مجموعۀ آثاری است که تا کنون از [[ابن خفیف، محمد بن‌ خفیف|ابن‌ خفیف]] به دست آمده است؛ این آثار در دو جلد گردآوری شده است. یک جلد شامل نسخۀ تصحیح‌شدۀ رسالۀ مفصل شیخ موسوم به «اوصاف القلوب» و جلد دیگر شامل رسائل کوتاه و متوسط شیخ شامل «معتقد ابن‌ الخفیف»، «فضل التصوف علی المذاهب»، «الاقتصاد»، «وصیة ابن‌الخفیف» و ترجمۀ «شرف الفقراء» است. همچنین در جلد دوم ترجمۀ رسائل متوسط کوتاه آورده شده است. گفتنی است از دو رسالۀ «معتقد ابن‌الخفیف» و «وصیة ابن‌الخفیف» ترجمه‌های کهنی بود که آنه‌ماری شیمل آنها را تصحیح کرده بود و در این مجموعه آورده شده است؛ اما از دو رسالۀ متوسط و کلیدی شیخ یعنی «فضل التصوف علی المذاهب» و «الاقتصاد» ترجمه‌ای موجود نبود و بنابراین ترجمۀ این دو نیز در این کتاب توسط مصحح انجام گرفته است.<br /> <br /> بی‌تردید رسالۀ «اوصاف القلوب» که برای نخستین بار در این کتاب تصحیح شده است، تحولی مهم در شناخت شیخ کبیر و روشن‌شدن تحولات عرفان به‌ویژه در حوزۀ شیراز در قرن سوم و چهار هجری است؛ همچنان‌که تاریخ تصوف نشان می‌دهد، شخصیت او تأثیری قاطع بر تصوف جنوب ایران به‌ویژه محیط فرهنگی شیراز برجای نهاد؛ بنابراین عجیب نیست که انعکاس مشرب فکری و سلوک شخصی وی را در آثار شخصیت‌های ممتازی که بعداً در شیراز ظهور کردند مانند [[روزبهان بقلی، روزبهان بن ابی‌نصر|روزبهان]]، [[سعدی، مصلح بن عبدالله|سعدی]] و [[حافظ، شمس‌الدین محمد|حافظ]] بتوان دید.<br /> <br /> [[ابن خفیف، محمد بن‌ خفیف|ابن‌ خفیف]] در «اوصاف القلوب» بعد از مقدمه، به بحث دربارۀ مفهوم «قلب» و کلماتی نزدیک به آن همچون صدر و فؤاد می‌پردازد و اشاره می‌کند که این کتاب را با بحث دربارۀ قلب آغاز کرده است؛ زیرا اصل وجود آدمی، قلب است و بدون قلب هیچ‌یک از اعمال آدمی پذیرفته نیست. فصل دوم کتاب دربارۀ سماع قرآن است؛ پس از مباحث معناشناسانه، نویسنده این سؤال را طرح می‌کند که ایا مجاز است به قرآنی که با صدای خوش خوانده می‌شود، گوش داد یا نه؟ نویسنده در این‌باره نظرات موافقان و مخالفان بسیاری را می‌آورد. در فصل سوم رساله در باب مفهوم وجود بحث می‌کند. همچنین به مناسبت گریه‌ای که در مواجید برای اهل عرفان رخ می‌دهد، بابی را به احوال و اوصاف گریه‌کنندگان اختصاص داده است. در فصل پایانی رساله نیز به‌تفصیل دربارۀ سماع شعر بحث می‌کند.<br /> <br /> رسالۀ «وصیت» رسالۀ کوچکی شامل نصایح ابن‌خفیف به مریدان و سالکان در 25 وصیت در مراعات تقوا و پرهیز از شهوات و وسوسه‌های نفسانی، اجتناب از کبر و غرور و حسد، تحصیل فضایل و کمالات اخلاقی و ممارست در ریاضت و مجاهدت.<br /> <br /> رسالۀ «معتقد» نیز رساله‌ای است کوتاه که اساس مطالب آن تصحیح و تصفیۀ اعمال و اخلاص در عبادات است. مضامین رساله شامل نکاتی است در تعریف توحید و تنزیه ذات باری‌تعالی و اشاراتی به اینکه علم غیر از رؤیت است؛ یعنی خداوند آنچه را موجود است می‌بیند و آنچه را معدوم است، می‌داند؛ صفات خداوند قائم بر ذات اوست و رؤیت خداوند در قیامت ممکن است. در مسئلۀ جبر و اختیار، طاعت و معصیت، خلق افعال و کسب افعال، نبوت و خاتمیت، معراج رسول اکرم و چگونگی آن و نیز در مسائل مربوط به ایمان و اسلام، توحید و معرفت و دیگر مسائل کلامی و اعتقادی از دیدگاه اشاعره گفتگو می‌کند.<br /> <br /> تصحیح «اوصاف القلوب» بر اساس تک‌نسخۀ موجود در کتابخانۀ آستان قدس به شمارۀ 3444 انجام شده است.&lt;ref&gt; [https://literaturelib.com/books/7336 ر.ک: کتابخانه تخصصی ادبیات] &lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانويس ==<br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> <br /> ==منابع مقاله==<br /> [https://literaturelib.com/books/7336 کتابخانه تخصصی ادبیات]<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> <br /> <br /> [[رده:کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده:مقالات(خرداد) باقی زاده]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی شده2 خرداد 1403]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D9%85%D8%AC%D9%85%D9%88%D8%B9%D9%87_%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D8%AE%D9%81%DB%8C%D9%81_%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2%DB%8C&diff=748340 2024-08-26T14:53:08Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر =NURمجموعه آثار ابن‌ خفیف شیرازیJ1.jpg<br /> | عنوان =مجموعه آثار ابن‌ خفیف شیرازی<br /> | عنوان‌های دیگر =<br /> |پدیدآورندگان <br /> | پدیدآوران = <br /> [[شیرازی، ابن خفیف]] (نویسنده)<br /> [[کاظمی‌فر، معین]] (محقق)<br /> [[کاظمی‌فر، معین]] (مترجم)<br /> |زبان <br /> | زبان =<br /> | کد کنگره =‏<br /> | موضوع =<br /> |ناشر <br /> | ناشر =نگاه معاصر <br /> | مکان نشر =تهران<br /> | سال نشر =۱۴۰۲ش <br /> <br /> | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE.....AUTOMATIONCODE<br /> | چاپ =<br /> | شابک =9ـ204ـ290ـ622ـ978<br /> | تعداد جلد =<br /> | کتابخانۀ دیجیتال نور =<br /> | کتابخوان همراه نور =<br /> | کد پدیدآور =<br /> | پس از =<br /> | پیش از =<br /> }}<br /> '''مجموعه آثار ابن‌ خفیف شیرازی''' تألیف [[ابن خفیف، محمد بن‌ خفیف|ابوعبدالله ابن خفیف شیرازی]](269-371ق)، تصحیح، تحقیق و ترجمه [[کاظمی‌فر، معین|معین کاظمی‌فر]]، پیشگفتار [[فلورین زوبیروی]]؛ این کتاب مجموعۀ آثاری است که تا کنون از [[ابن خفیف، محمد بن‌ خفیف|ابن‌ خفیف]] به دست آمده است؛ این آثار در دو جلد گردآوری شده است. یک جلد شامل نسخۀ تصحیح‌شدۀ رسالۀ مفصل شیخ موسوم به «[[اوصاف القلوب]]» و جلد دیگر شامل رسائل کوتاه و متوسط شیخ.<br /> ==ساختار==<br /> این کتاب مجموعۀ آثاری است که تا کنون از [[ابن خفیف، محمد بن‌ خفیف|ابن‌ خفیف]] به دست آمده است؛ این آثار در دو جلد گردآوری شده است. یک جلد شامل نسخۀ تصحیح‌شدۀ رسالۀ مفصل شیخ موسوم به «اوصاف القلوب» و جلد دیگر شامل رسائل کوتاه و متوسط شیخ شامل «معتقد ابن‌الخفیف»، «فضل التصوف علی المذاهب»، «الاقتصاد»، «وصیة ابن‌ الخفیف» و ترجمۀ «شرف الفقراء» است. همچنین در جلد دوم ترجمۀ رسائل متوسط کوتاه آورده شده است. <br /> ==گزارش کتاب==<br /> شیخ کبیر [[شیرازی، ابن خفیف|ابوعبدالله ابن خفیف شیرازی]] (269 ـ 371 ق) عارفی است که نام او بسیار شنیده شده، اما آثارش کمتر خوانده شده است. او از شاخص‌ترین چهره‌های عرفان اسلامی نامیده می‌شود؛ با این وجود در سرزمین خود کمابیش ناشناخته مانده و هموطنان او چندان به تصحیح و انتشار آثار او همت نکرده‌اند.<br /> <br /> این کتاب مجموعۀ آثاری است که تا کنون از [[ابن خفیف، محمد بن‌ خفیف|ابن‌ خفیف]] به دست آمده است؛ این آثار در دو جلد گردآوری شده است. یک جلد شامل نسخۀ تصحیح‌شدۀ رسالۀ مفصل شیخ موسوم به «اوصاف القلوب» و جلد دیگر شامل رسائل کوتاه و متوسط شیخ شامل «معتقد ابن‌ الخفیف»، «فضل التصوف علی المذاهب»، «الاقتصاد»، «وصیة ابن‌الخفیف» و ترجمۀ «شرف الفقراء» است. همچنین در جلد دوم ترجمۀ رسائل متوسط کوتاه آورده شده است. گفتنی است از دو رسالۀ «معتقد ابن‌الخفیف» و «وصیة ابن‌الخفیف» ترجمه‌های کهنی بود که آنه‌ماری شیمل آنها را تصحیح کرده بود و در این مجموعه آورده شده است؛ اما از دو رسالۀ متوسط و کلیدی شیخ یعنی «فضل التصوف علی المذاهب» و «الاقتصاد» ترجمه‌ای موجود نبود و بنابراین ترجمۀ این دو نیز در این کتاب توسط مصحح انجام گرفته است.<br /> <br /> بی‌تردید رسالۀ «اوصاف القلوب» که برای نخستین بار در این کتاب تصحیح شده است، تحولی مهم در شناخت شیخ کبیر و روشن‌شدن تحولات عرفان به‌ویژه در حوزۀ شیراز در قرن سوم و چهار هجری است؛ همچنان‌که تاریخ تصوف نشان می‌دهد، شخصیت او تأثیری قاطع بر تصوف جنوب ایران به‌ویژه محیط فرهنگی شیراز برجای نهاد؛ بنابراین عجیب نیست که انعکاس مشرب فکری و سلوک شخصی وی را در آثار شخصیت‌های ممتازی که بعداً در شیراز ظهور کردند مانند [[روزبهان بقلی، روزبهان بن ابی‌نصر|روزبهان]]، [[سعدی، مصلح بن عبدالله|سعدی]] و [[حافظ، شمس‌الدین محمد|حافظ]] بتوان دید.<br /> <br /> [[ابن خفیف، محمد بن‌ خفیف|ابن‌ خفیف]] در «اوصاف القلوب» بعد از مقدمه، به بحث دربارۀ مفهوم «قلب» و کلماتی نزدیک به آن همچون صدر و فؤاد می‌پردازد و اشاره می‌کند که این کتاب را با بحث دربارۀ قلب آغاز کرده است؛ زیرا اصل وجود آدمی، قلب است و بدون قلب هیچ‌یک از اعمال آدمی پذیرفته نیست. فصل دوم کتاب دربارۀ سماع قرآن است؛ پس از مباحث معناشناسانه، نویسنده این سؤال را طرح می‌کند که ایا مجاز است به قرآنی که با صدای خوش خوانده می‌شود، گوش داد یا نه؟ نویسنده در این‌باره نظرات موافقان و مخالفان بسیاری را می‌آورد. در فصل سوم رساله در باب مفهوم وجود بحث می‌کند. همچنین به مناسبت گریه‌ای که در مواجید برای اهل عرفان رخ می‌دهد، بابی را به احوال و اوصاف گریه‌کنندگان اختصاص داده است. در فصل پایانی رساله نیز به‌تفصیل دربارۀ سماع شعر بحث می‌کند.<br /> <br /> رسالۀ «وصیت» رسالۀ کوچکی شامل نصایح ابن‌خفیف به مریدان و سالکان در 25 وصیت در مراعات تقوا و پرهیز از شهوات و وسوسه‌های نفسانی، اجتناب از کبر و غرور و حسد، تحصیل فضایل و کمالات اخلاقی و ممارست در ریاضت و مجاهدت.<br /> <br /> رسالۀ «معتقد» نیز رساله‌ای است کوتاه که اساس مطالب آن تصحیح و تصفیۀ اعمال و اخلاص در عبادات است. مضامین رساله شامل نکاتی است در تعریف توحید و تنزیه ذات باری‌تعالی و اشاراتی به اینکه علم غیر از رؤیت است؛ یعنی خداوند آنچه را موجود است می‌بیند و آنچه را معدوم است، می‌داند؛ صفات خداوند قائم بر ذات اوست و رؤیت خداوند در قیامت ممکن است. در مسئلۀ جبر و اختیار، طاعت و معصیت، خلق افعال و کسب افعال، نبوت و خاتمیت، معراج رسول اکرم و چگونگی آن و نیز در مسائل مربوط به ایمان و اسلام، توحید و معرفت و دیگر مسائل کلامی و اعتقادی از دیدگاه اشاعره گفتگو می‌کند.<br /> <br /> تصحیح «اوصاف القلوب» بر اساس تک‌نسخۀ موجود در کتابخانۀ آستان قدس به شمارۀ 3444 انجام شده است.&lt;ref&gt; [https://literaturelib.com/books/7336 ر.ک: کتابخانه تخصصی ادبیات] &lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانويس ==<br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> <br /> ==منابع مقاله==<br /> [https://literaturelib.com/books/7336 کتابخانه تخصصی ادبیات]<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> <br /> <br /> [[رده:کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده:مقالات(خرداد) باقی زاده]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی شده2 خرداد 1403]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%81%DB%8C%D9%81_%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D8%AE%D9%81%DB%8C%D9%81&diff=748320 2024-08-26T14:48:14Z

<p>Mhosseini: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه | عنوان = ابن خفیف، محمد بن‌ خفیف | تصویر = NUR00000.jpg | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | نام کامل = ابن خَفیف‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ خفیف‌ بن ‌اَسفكُشاذ(اسفكشار) ضبّى‌ | نام‌های دیگر = | لقب = شیخ‌ كبیر | تخلص = | نسب = | نام پ...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خفیف، محمد بن‌ خفیف<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَفیف‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ خفیف‌ بن ‌اَسفكُشاذ(اسفكشار) ضبّى‌<br /> | نام‌های دیگر = <br /> | لقب = شیخ‌ كبیر<br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = خفیف‌ بن ‌اَسفكُشاذ(اسفكشار)<br /> | ولادت = حدود 269ق‌<br /> | محل تولد = شیراز<br /> | کشور تولد = ایران<br /> | محل زندگی = <br /> | رحلت = 371ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = شیراز<br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = <br /> | پیشه = <br /> | منصب = <br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = ابوالعباس‌ احمد بن‌ یحیى‌، مؤمل‌ جصّاص‌، ابوبكر محمد عتایدی‌، ابوبكر شعرانى‌<br /> | مشایخ = <br /> | معاصرین = <br /> | شاگردان = ابوالحسن‌ دیلمى‌، ابن‌ بساكویه‌، ابونصر سراج‌<br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = شرف‌الفقر، جامع‌الإرشاد<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE.....AUTHORCODE<br /> }}<br /> '''ابن خَفیف‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ خفیف‌ بن ‌اَسفكُشاذ(اسفكشار) ضبّى‌''' (د 371ق‌/981م‌)، معروف‌ به‌ '''شیخ‌ كبیر'''، از مشایخ‌ بزرگ‌ صوفیه فارس‌ و مؤسس‌ سلسله خفیفیة‌. <br /> <br /> شاگرد او ابوالحسن‌ دیلمى‌ كتابى‌ در سیرت‌ استاد خود نوشته‌ و از دیده‌ها و شنیده‌های‌ خود نكات‌ و روایات‌ بسیار درباره احوال‌ و اخلاق‌ او نقل‌ كرده‌ است‌. اصل‌ این‌ كتاب‌ از میان‌ رفته‌، ولى‌ ترجمه فارسى‌ آن‌ به‌ قلم‌ ركن‌الدین‌ یحیى‌ بن‌ جنید شیرازی‌ (سده 8 - 9ق‌) در دست‌ است‌ و مهم‌ترین‌ مأخذ درباره زندگانى‌ ابن‌ خفیف‌ به‌ شمار مى‌رود. <br /> ==تولد==<br /> به‌ گفته دیلمى‌، خفیف‌، پدر شیخ‌ از شهر كلاشم‌ِ دیلمان‌ بوده‌ و در سپاه‌ عمرولیث‌ صفاری‌ خدمت‌ مى‌كرده‌ است‌ و هنگامى‌ كه‌ عمرولیث‌ از خراسان‌ بیرون‌ آمد، خفیف‌ در نیشابور از سپاهی‌گری‌ توبه‌ كرده‌ و در همان‌جا، دختر یكى‌ از بزرگان‌ كرّامیه‌ را به‌ همسری‌ گرفت‌، اما دیری‌ نگذشت‌ كه‌ باز به‌ سپاه‌ عمرولیث‌ پیوست‌ و به‌ شیراز رفت‌. ابن‌ خفیف‌ در همین‌ زمان‌ در شیراز به‌ دنیا آمد و هنگامى‌ كه‌ عمرولیث‌ بار دوم‌ از فارس‌ به‌ خراسان‌ مى‌رفت‌ وی‌ هشت‌ماهه‌ بوده‌ است‌. این‌ وقایع‌ بایست‌ در فاصله میان‌ سال‌ 266ق‌/880م‌ كه‌ عمرولیث‌ به‌ حكومت‌ رسید و از جندی‌ شاپور به‌ فارس‌ و از آن‌جا به‌ سیستان‌ و خراسان‌ رفت‌ و سال‌ 270ق‌/883م‌، كه‌ عمرولیث‌ بار دوم‌ در اوایل‌ حكومت‌ خود از فارس‌ رهسپار سیستان‌ و خراسان‌ شد، روی‌ داده‌ باشد. بنابراین‌ مى‌توان‌ ولادت‌ او را در حدود 269ق‌ دانست‌ و این‌ تاریخ‌ با آن‌چه‌ او درباره طول‌ عمر خود بیان‌ كرده‌ و دیگران‌ درباره آن‌ نوشته‌اند و مدت‌ عمر او را 104 سال‌ گفته‌اند بسیار نزدیك‌ و موافق‌ است‌.<br /> <br /> روایت‌های‌ دیگری‌ كه‌ برای‌ سالهای‌ عمر او آورده‌اند: 95 سال‌، 105 سال‌ و حتى‌ 110، 114 و 124 سال‌ درست‌ به‌ نظر نمى‌رسد. تذكره‌ها و كتب‌ طبقات‌ او را از ابنای‌ ملوك‌ گفته‌اند و این‌ نسبت‌ دور از احتمال‌ نیست‌، زیرا نام‌ جدش‌ «اسفكشاذ» یا «اسفكشار» (ظاهراً به‌ معنى‌ «پرورش‌ دهنده اسب‌») تعلق‌ او را به‌ طبقه‌ امرا و سران‌ سپاه‌ به‌ خاطر القا مى‌كند. مادرش‌ «ام‌ّ محمد» زنى‌ پرهیزگار بود و ابن‌ خفیف‌ خود از صفای‌ باطن‌ او حكایتى‌ نقل‌ كرده و جنید شیرازی‌ و جامى‌ نام‌ او را در شمار زنان‌ زاهد و عارف‌ یاد كرده‌اند. چنین‌ به‌ نظر مى‌رسد كه‌ مشوّق‌ ابن‌ خفیف‌ در پیوستن‌ به‌ طریقه صوفیه‌ مادرش‌ بوده‌ است‌.<br /> ابن‌ خفیف‌ در آغاز جوانى‌ ناگزیر شده‌ است‌ كه‌ برای‌ تأمین‌ معاش‌ خود و مادرش‌ به‌ كارهایى‌ چون‌ گازری‌ و دوك‌تراشى‌ و حقه‌گری‌ بپردازد. او خود گفته‌ است‌ كه‌ «چهل‌ سال‌ بر من‌ بگذشت‌ كه‌ زكات‌ فطر بر من‌ واجب‌ نگشت‌». <br /> ==اساتید==<br /> نخستین‌ استادان‌ او در شیراز، ابوالعباس‌ احمد بن‌ یحیى‌، مؤمل‌ جصّاص‌ و جعفر حذّاء بودند و از صحبت‌ ابوبكر محمد عتایدی‌، ابوبكر شعرانى‌ و مشایخ‌ دیگری‌ كه‌ در فارس‌ بودند بهره‌ مى‌گرفت. وی‌ در همان‌ اوقات‌ نزد محدثان‌ معروف‌ شیراز، چون‌ عبدالله‌ بن‌ احمد شاردانى‌ و عبدالله‌ بن‌ جعفر ارزكانى‌ و ابراهیم‌ بن‌ روزبه‌ علم‌ حدیث‌ مى‌آموخت‌ و در مجلس‌ درس‌ ابوالعباس‌ ابن‌ سُریج‌ برای‌ تحصیل‌ فقه‌ حاضر مى‌شد. در آغاز جوانى‌ در بصره‌ به‌ مجلس‌ درس‌ ابوالحسن‌ اشعری‌ پیوست‌. در سفرهایى‌ كه‌ در دوره‌های‌ بعد به‌ حجاز و عراق‌ و شام‌ داشت‌، با جمعى‌ از بزرگان‌ صوفیه‌ چون‌، ابوالحسن‌ مزین‌، ابوعلى‌ رودباری‌، ابوبكر كتانى‌، ابوالحسین‌ درّاج‌، ابویعقوب‌ نهر جوری‌، ابوعمرو زجاجى‌، رویم‌، ابن‌ عطاء جریری‌، شبلى‌ و عمر بن‌ شلّویه‌ دیدار كرد و از صحبت‌ آنان‌ بهره‌ گرفت‌ و حسین‌ بن‌ منصور حلاج‌ را در زندان‌ ملاقات‌ كرد، اما درباره دیدار او با جنید اقوال‌ مختلف‌ است‌. بنابر روایتى‌ كه‌ در بعضى‌ از كتب‌ آمده‌ است‌، هنگامى‌ كه‌ وی‌ در سفر مكه‌ به‌ بغداد رسید، از سر نخوت‌ به‌ دیدار جنید نرفت‌، ولى‌ در بازگشت‌، پس‌ از واقعه‌ای‌ كه‌ در بیابان‌ بر او روی‌ داد، به‌ جامع‌ بغداد رفت‌ و جنید كه‌ در آن‌جا بود، او را دید و با اشاره‌ به‌ آن‌چه‌ در بیابان‌ بر او گذشته‌ بود، او را از این‌كه‌ در آن‌ واقعه‌ صبر پیشه‌ نكرده‌ بود سرزنش‌ كرد.<br /> طبق‌ روایت‌ دیگری‌، وی‌ در مجلسى‌ كه‌ جنید درباره حلاج‌ سخن‌ مى‌گفت‌ و او را به‌ سحر و شعبده‌ متهم‌ مى‌كرد، حضور داشت‌ و بر سر این‌ مسأله‌ با جنید به‌ گفت‌وگو و مشاجره‌ پرداخت‌، ولى‌ از سوی‌ دیگر، بنابر روایتى‌ كه‌ سلمى‌ و پس‌ از او انصاری نقل‌ كرده‌اند، روزی‌ ابن‌ خفیف‌ و على‌ بن‌ بندار صیرفى‌ در راهى‌ مى‌رفتند و چون‌ به‌ پلى‌ رسیدند، ابن‌ خفیف‌ از على‌ بن‌ بندار خواست‌ كه‌ درگذشتن‌ از پل‌ بر او پیشى‌ گیرد و در بیان‌ سبب‌ این‌ درخواست‌ گفت‌ كه‌ تو جنید را دیده‌ای‌ و من‌ او را ندیده‌ام‌. اما روایت‌های‌ اول،‌ ظاهراً درست‌ به‌ نظر نمى‌رسد، زیرا در زمان‌ حیات‌ جنید، كه‌ در 297ق‌/910م‌ وفات‌ كرد، ابن‌ خفیف‌ دوران‌ جوانى‌ را مى‌گذرانده‌ و در حد آن‌ نبوده‌ است‌ كه‌ نخوت‌ صوفیانه‌ او را از رفتن‌ به‌ دیدار جنید باز دارد و یا چنان‌كه‌ ماسینیون‌ یادآور شده‌ است‌، بر سخن‌ شخصى‌ چون‌ جنید اعتراض‌ كند. دیلمى‌ نیز كه‌ همه كسانى‌ را كه‌ ابن‌ خفیف‌ در عراق‌ ملاقات‌ كرده‌ است‌، یك‌به‌یك‌ برمى‌شمرد، از دیدار او با جنید چیزی‌ نمى‌گوید، ولى‌ با شاگردان‌ و اصحاب‌ جنید چون‌ ابن‌ عطا و جریری‌ و رویم‌، مصاحبت‌ و ارتباط داشته‌ و گفته‌اند كه‌ از دست‌ رویم‌ خرقه‌ پوشید، و از مباحثه او با ابن‌ عطا نیز در سیره دیلمى‌ سخن‌ رفته‌ است‌. در بازگشت‌ از سفر مكه‌ در بغداد به‌ زندان‌ حسین‌ بن‌ منصور راه‌ مى‌یابد و با او آشنا مى‌شود و پیامى‌ از او به‌ ابوالعباس‌ بن‌ عطا كه‌ ظاهراً چیزی‌ از نوشته‌های‌ حلاج‌ نزد او بوده‌ است‌، مى‌رساند.<br /> <br /> ابن‌ خفیف‌ به‌ شهرهای‌ حجاز، عراق‌، شام‌ و فلسطین‌ سفر كرد و چند بار حج‌ گزارد.<br /> ابن‌ خفیف‌ از اواسط عمر در شیراز اقامت‌ گزید و تا پایان‌ عمر به‌ تعلیم‌ و ارشاد طالبان‌ و مریدان‌ اشتغال‌ داشت‌. از زندگانى‌ خصوصى‌ او اطلاع‌ چندانى‌ در دست‌ نیست‌. برخى‌ از منابع‌ از ازدواج‌های‌ متعدد او سخن‌ گفته‌اند‌. او ظاهراً فرزندی‌ داشته‌ به‌ نام‌ عبدالسلام‌ كه‌ در آغاز جوانى‌ درگذشته‌ است‌ و دو تن‌ به‌ نام‌های‌ ابواحمد كبیر و ابواحمد صغیر تا پایان‌ عمر خدمت‌ او مى‌كردند و هر دو در طریقت‌ به‌ مقاماتى‌ رسیده‌ بودند. اولى‌ در 377ق‌/987م‌ و دومى‌ در 385ق‌/995م‌ درگذشتند.<br /> ==آراء و طریقت==<br /> عرفان‌ ابن‌ خفیف‌ از لحاظ عملى‌ با زهد و ریاضت‌ و در عین‌ حال‌ التزام‌ تمام‌ به‌ احكام‌ و فرایض‌ دینى‌ همراه‌ بود و از لحاظ نظری‌ و فكری‌ اساس‌ آن‌ بر تطبیق‌ طریقت‌ با شریعت‌ قرار داشت‌. <br /> اغلب‌ مؤلفانى‌ كه‌ به‌ ذكر احوال‌ او پرداخته‌اند، از دانش‌ او در علوم‌ دینى‌ و پای‌ بندیش‌ به‌ احكام‌ شریعت‌ سخن‌ گفته‌اند. سلمى‌ او را «اوحد المشایخ‌ فى‌ وقته‌» و «عالماً بعلوم‌ الظاهر و علوم‌ الحقائق‌» و متمسك‌ به‌ علوم‌ شریعت‌ در كتاب‌ و سنت‌ گفته‌ است‌، ابونعیم‌ اصفهانى‌ او را شیخ‌ وقت‌ در علم‌ و حال‌ دانسته، انصاری‌ گوید كه‌ او را «شیخ‌ الاسلام‌» مى‌خوانده‌اند، هجویری‌ او را «عالم‌ به‌ علوم‌ ظاهری‌ و باطنى‌»، عطار او را یگانه عالم‌ در علوم‌ ظاهر و باطن‌ دانسته‌، یاقوت‌ او را از دانشمندترین‌ مشایخ‌ در علوم‌ ظاهر شمرده‌ و ابن‌ ملقن‌ گوید كه‌ وی‌ از رویم‌ و جریری‌ و ابن‌ عطا به‌ علوم‌ ظاهر داناتر بوده‌ است‌.<br /> ابن‌ خفیف‌ از دوران‌ نوجوانى‌، چنان‌كه‌ اشاره‌ شد، به‌ سماع‌ و گردآوری‌ حدیث‌ شوق‌ بسیار داشت‌ و به‌ گفته دیلمى‌ هر شب‌ 40 حدیث‌ مى‌نوشت‌ و حتى‌ در وقت‌ مرگ‌ او نیز كسانى‌ از او حدیث‌ مى‌شنیدند. كسانى‌ چون‌ ابوبكر باقلانى‌، دانشمند اشعری‌ مذهب‌ و نیز سلمى‌ و ابونعیم‌ اصفهانى از او حدیث‌ نقل‌ كرده‌اند، در فقه‌ از شافعى‌ پیروی‌ مى‌كرده‌ و او را از فقهای‌ این‌ مذهب‌ به‌ شمار آورده‌اند. در علم‌ كلام‌ نیز چنان‌كه‌ گفته‌ شد، از شاگردان‌ ابوالحسن‌ اشعری‌ بوده‌ و در مقالتى‌ مفصل‌ به‌ شیوه مقاله‌پردازان‌، كه‌ در كتاب‌ سبكى از كتاب‌ غایةالمرام‌ في‌ علم‌الكلام‌ ضیاءالدین‌ رازی‌ (پدر امام‌ فخرالدین‌ رازی‌) نقل‌ شده‌، به‌ ذكر فضایل‌ و مناقب‌ استاد خود پرداخته‌ است‌.<br /> وی‌ در آرا و اعمال‌ صوفیانه‌ روشى‌ معتدل‌ داشت‌: «رخصت‌ جستن‌ و قبول‌ تأویلات‌»، شطح‌گویى‌ و برخى‌ حركات‌ مغایر با احكام‌ دینى‌ را كه‌ نزد گروهى‌ از صوفیه‌ دیده‌ مى‌شد، مردود و نادرست‌ مى‌شمرد. با آن‌كه‌ نسبت‌ به‌ حلاج‌ حسن‌ ظن‌ خاص‌ داشت‌ و او را «عالم‌ ربانى‌» و «موحد» مى‌دانست‌ و از كرامات‌ او سخن‌ مى‌گفت‌، بعضى‌ از سخنان‌ شطح‌آمیز منسوب‌ به‌ او را رد مى‌كرد.<br /> از میان‌ مشایخ‌ صوفیه‌، اقتدا به‌ 5 كس‌ را توصیه‌ مى‌كرد: حارث‌ محاسبى‌، ابوالقاسم‌ جنید، ابومحمد رویم‌، ابوالعباس‌ بن‌ عطا و عمرو بن‌ عثمان‌، زیرا روش‌ ایشان‌ بر طریقه صحو بوده‌ و علم‌ و حقیقت‌ را با هم‌ جمع‌ كرده‌ بودند و چنان‌كه‌ ملاحظه‌ مى‌شود، كسانى‌ چون‌ بایزید بسطامى‌ و حسین‌ بن‌ منصور حلاج‌ را كه‌ از اصحاب‌ سُكر بودند، در این‌ شمار نمى‌آورد، زیرا «دیگر مشایخ‌ ارباب‌ حال‌ بودند... و در هنگام‌ استغراق‌ گاه‌گاهى‌ از ایشان‌ سخنى‌ چند صادر شده‌ است‌، كه‌ به‌ میزان‌ شرع‌ راست‌ نیست‌، چون‌ بازِ خود مى‌آمدند، از آن‌ سخنان‌ توبت‌ مى‌كردند... و استغفار واجب‌ مى‌دیدند».<br /> برخلاف‌ بسیاری‌ از صوفیه آن‌ روزگار كه‌ از تحصیل‌ علوم‌ رسمى‌ اجتناب‌ داشتند. ابن‌ خفیف‌ شاگردان‌ و مریدان‌ خود را به‌ كسب‌ علوم‌ ترغیب‌ مى‌كرد. او خود در جوانى‌ از بیم‌ اعتراض‌ و بدگویى‌ صوفیان،‌ پنهانى‌ به‌ مجلس‌ علمای‌ حدیث‌ مى‌رفت‌ و همیشه‌ دوات‌ و كاغذ در لباس‌ پنهان‌ مى‌كرد و چنان‌ شد كه‌ سرانجام‌ آنان‌ همگى‌ به‌ او محتاج‌ شدند و برای‌ حل‌ مشكلات‌ خود به‌ نزد او مى‌رفتند. وی‌ در روزگار خود مورد اعزاز و احترام‌ طبقات‌ مختلف‌ بود و نه‌تنها اهل‌ تصوف‌، بلكه‌ فقها و محدثین‌ نیز او را بزرگ‌ مى‌داشتند. درباریان‌ و دیوانیان‌ از معتقدان‌ او بودند و گفته‌اند كه‌ نزد عضدالدوله دیلمى‌ مقرب‌ بوده‌ است‌. <br /> ابن‌ خفیف‌ در شیراز دارای‌ دستگاهى‌ بوده‌ و دوستان‌ و مریدان‌ بسیار داشته‌ است‌. مؤلف‌ فردوس‌المرشدیة در سبب‌ تقرب‌ مردمان‌ به‌ او گوید كه‌ طریق‌ وی‌ آن‌ بود «كه‌ بستدی‌ و بدادی‌». در زمان‌ حیات‌ هجویری‌ طریقه او به‌ خفیفیة‌ معروف‌ بوده‌ و همو گوید كه‌ خفیفیان‌ به‌ ابن‌ خفیف‌ تولاّ كنند. حمدالله‌ مستوفى‌ در تاریخ‌ گزیده‌ به‌ «قبیله خفیفیة‌ كه‌ ارباب‌ و اكابر ابهرند»، اشاره‌ مى‌كند و آنان‌ را از «تخمه» وی‌ مى‌داند، ولى‌ معلوم‌ نیست‌ كه‌ مقصود مستوفى‌ از این‌ تعبیر چیست‌، زیرا از اولاد و احفاد ابن‌ خفیف‌ در هیچ‌ مأخذی‌ ذكری‌ نیامده‌ است‌ و شاید این‌ نكته‌ اشاره‌ای‌ به‌ گسترش‌ طریقه او در آن‌ نواحى‌ باشد و به‌ هر حال‌ حاكى‌ از آن‌ است‌ كه‌ در اوایل‌ سده 8ق‌ كسانى‌ در آن‌جا خود را به‌ وی‌ منسوب‌ مى‌داشته‌اند. <br /> طریقه ابن‌ خفیف‌ به‌ توسط مریدش‌ حسین‌ اكّار و به‌ وسیله مرید او ابواسحاق‌ كازرونى‌ (ه م‌) به‌ تأسیس‌ طریقه كازرونیه‌ انجامید.<br /> اساس‌ طریقت‌ ابن‌ خفیف‌ بر مجاهدت‌ بوده‌ و از ریاضت‌های‌ سخت‌ و طاعات‌ و عبادات‌ طاقت‌شكن‌ و افراط او در كم‌خوردن‌ و مخالفت‌ با نفس‌ داستان‌های‌ بسیار نقل‌ كرده‌اند. <br /> ==شاگردان==<br /> او را مى‌توان‌ حلقه رابط میان‌ مشایخ‌ سده‌های‌ 3 و 4 عراق‌، چون‌ جنید، رویم‌، شبلى‌ و ابن‌ عطا، با صوفیان‌ دوره بعد در فارس‌ و خراسان‌ دانست‌ و كسانى‌ چون‌ ابوالحسن‌ دیلمى‌، ابن‌ بساكویه‌، ابونصر سراج‌ و ابوعبدالله‌ مقاریضى‌ از تربیت‌یافتگان‌ او بودند.<br /> ==وفات==<br /> در روز مرگش‌ انبوهى‌ عظیم‌ از مردم‌، حتى‌ از یهود و نصارا و مجوس‌ بر جنازه او حاضر شدند و صدبار بر وی‌ نماز خوانده‌ شد.<br /> آرامگاه‌ او در شیراز زیارت‌گاه‌ اهل‌ عرفان‌ بوده‌ و گروهى‌ از بزرگان‌ صوفیه فارس‌ در حوالى‌ آن‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شده‌اند. خانقاه‌ او نیز محل‌ آمدوشد و اقامت‌ زائران‌ بوده‌ و موقوفاتى‌ داشته‌ است‌. به‌ گفته فسایى‌ از ابتدای‌ حكومت‌ صفویه‌ این‌ خانقاه‌ از رونق‌ افتاد، ولى‌ كریم‌خان‌ زند به‌ عمران‌ آن‌ كوشید و اطراف‌ صحن‌ خانقاه‌ و رباط و قبرستان‌ اطراف‌ آن‌ را مسطح‌ كرد و به‌ صورت‌ میدانى‌ وسیع‌ درآورد كه‌ به‌ میدان‌ نعل‌بندان‌ موسوم‌ و متصل‌ به‌ بازار وكیل‌ است.<br /> ==آثار==<br /> اغلب‌ مؤلفان‌ به‌ كثرت‌ تألیفات‌ او اشاره‌ كرده‌اند. دیلمى‌ 30 كتاب‌ از آثار او را نام‌ مى‌برد و گوید كه‌ از این‌ جمله‌ 15 تصنیف‌ مطول‌ و 15 تصنیف‌ مختصر بوده‌ است‌. فهرست‌ دیلمى‌ در شدالإزار جنید شیرازی وارد شده‌ و زركوب‌ نیز تعدادی‌ از عنوان‌ها را در شیرازنامه‌ آورده‌ است‌. گر چه‌ از مجموع‌ آثار ابن‌ خفیف‌ امروز، چیزی‌ جز یكى‌ دو رساله مختصر در دست‌ نیست‌، لیكن‌ از عنوان‌هایى‌ كه‌ ذكر كرده‌اند، مى‌توان‌ به‌ موضوعاتى‌ كه‌ مورد توجه‌ او بوده‌ است‌ به‌ تقریب‌ پى‌ برد. فهرست‌ دیلمى‌ چنین‌ است‌:<br /> ===تألیفات‌ مفصل‌===<br /> 1. شرف‌الفقر (جنید شیرازی‌: شرف‌الفقراء المتحققین‌ على‌ الأغنیاء المنفقین‌)؛ <br /> 2. جامع‌الإرشاد؛ <br /> 3. الاستذكار؛ <br /> 4. الفصول‌ في‌ الأصول‌؛ <br /> 5. المنقطعین‌؛ <br /> 6. الجوع‌ و ترك‌الشهوات‌؛ <br /> 7. لبس‌ المرقعات‌؛ <br /> 8. الإعانه (جنید شیرازی‌: الإغاثه )؛ <br /> 9. اختلاف‌الناس‌ في‌ الروح‌؛ <br /> 10. المعراج‌؛ <br /> 11. الرد على‌ ابن‌ سالم‌؛ <br /> 12. الرد على‌ ابن‌ زینان‌ (جنید شیرازی‌: الرد على‌ ابن‌ رزمان‌)؛ <br /> 13. الاعتقاد (جنید شیرازی‌: المعتقد الكبیر و الصغیر، زركوب‌: الاعتقاد الكبیر و الاعتقاد الصغیر)؛ <br /> 14. المنهج‌ في‌ الفقه‌ (زركوب‌: المفتح‌ في‌ الفقه‌).<br /> ===تألیفات‌ مختصر=== <br /> 15. الاقتصاد؛ <br /> 16. اللوامع‌؛ <br /> 17. المفردات‌؛ <br /> 18. المشیخه (جنید شیرازی‌: أسامي‌المشایخ‌ )؛ <br /> 19. فضل‌التصوف‌؛ <br /> 20. الفرق‌ بین‌ التقوی‌ و التصوف‌؛ <br /> 21. الاستدراج‌ و الاندراج‌ (زركوب‌: الاستدارج‌)؛ <br /> 22. الجمع‌ و التفرقه؛ <br /> 23. بلوی‌الأنبیاء؛ <br /> 24. المحبة؛ <br /> 25. الودّ و الألفة (جنید شیرازی‌: الردّ و الألفة)؛ <br /> 26. رسائل‌ علي‌ بن‌ سهل‌ (جنید شیرازی‌: مسائل‌ علي‌ بن‌ سهل‌)؛ <br /> 27. السماع‌؛ <br /> 28. معرفةالزوال‌.<br /> چنان‌كه‌ ملاحظه‌ شد، در كتاب‌ دیلمى‌ از 30 تصنیف‌ فقط 28 عنوان‌ ذكر شده‌ است‌ و از این‌ تعداد شماره‌های‌ 20، 24 و 27 در كتاب‌ جنید شیرازی‌ و زركوب‌ دیده‌ نمى‌شود، ولى‌ در عوض‌ جنید از تصنیفى‌ به‌ نام‌ شرح‌الفضائل‌ یاد كرده‌ و پسر او عیسى‌ بن‌ جنید در تذكره هزار مزار (كه‌ ترجمه‌گونه‌ای‌ از شدالإزار جنید است‌) دو كتاب‌ به‌ عنوان‌های‌ آداب‌المریدین‌ و جامع‌الدعوات‌ بر فهرست‌ دیلمى‌ و جنید مى‌افزاید. دیلمى‌ گوید كه‌ شرف‌الفقر نخستین‌ و جامع‌الإرشاد آخرین‌ نوشته او بوده‌ است‌. همو درباره این‌ دو كتاب‌ روایاتى‌ در جاهای‌ دیگر از قول‌ ابن‌ خفیف‌ نقل‌ كرده‌ است‌.&lt;ref&gt; مجتبائى‌، فتح‌الله‌، ج3، ص434-439&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> مجتبائى‌، فتح‌الله‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]<br /> [[رده:فاقد کد پدیدآور]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%8C_%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89%E2%80%8C&diff=746830 2024-08-15T13:47:18Z

<p>Mhosseini: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه | عنوان = ابن خفاجا، احمد بن‌ موسى‌ | تصویر = NUR00000.jpg | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | نام کامل = ابن خَفاجا، شهاب‌الدین‌ احمد بن‌ موسى‌ صَفَدی‌ | نام‌های دیگر = | لقب = شهاب‌الدین‌ | تخلص = | نسب = | نام پدر = موسى‌ | ولا...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خفاجا، احمد بن‌ موسى‌<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَفاجا، شهاب‌الدین‌ احمد بن‌ موسى‌ صَفَدی‌<br /> | نام‌های دیگر = <br /> | لقب = شهاب‌الدین‌<br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = موسى‌<br /> | ولادت = <br /> | محل تولد = <br /> | کشور تولد = <br /> | محل زندگی = فلسطین<br /> | رحلت = 750ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = <br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = شافعى‌<br /> | پیشه = <br /> | منصب = <br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = ابن‌ زملكانى‌<br /> | مشایخ = <br /> | معاصرین = <br /> | شاگردان = <br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = منهاج‌السالكین‌، المسائل‌ و الفوائد، شرح‌ التنبیه‌<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE.....AUTHORCODE<br /> }}<br /> '''ابن خَفاجا، شهاب‌الدین‌ احمد بن‌ موسى‌ صَفَدی‌''' (د 750ق‌/ 1349م‌)، محدث‌ و فقیه‌ شافعى‌. <br /> <br /> وی‌ از مردم‌ صَفَدْ (شهری‌ در فلسطین‌) بوده‌ و در همان‌جا رشد و كمال‌ یافته‌ است‌، اما پس‌ از مدتى‌ به‌ یكى‌ از آبادی‌های‌ صَفَد نقل‌مكان‌ كرد و در همان‌جا به‌ كار تألیف‌ و عبادت‌ و افتاء پرداخت‌. <br /> ==اساتید==<br /> وی‌ از ابن‌ زملكانى‌ (د 727ق‌/ 1327م‌) و دیگران‌ فقه‌ و حدیث‌ آموخت‌. <br /> ==ویژگی‌ها==<br /> او را در بعضى‌ از ابواب‌ فقه‌ مانند ارث‌ و وصیت‌ چیره‌دست‌ دانسته‌اند. به‌ نظر مى‌رسد كه‌ وی‌ زندگى‌ را به‌ قناعت‌ و سادگى‌ به‌ سرآورده‌ است‌. از این‌رو، چنان‌كه‌ آورده‌اند، هرگز منصب‌ و مقامى‌ نپذیرفت‌ و هیچ‌گونه‌ مستمری‌ از كسى‌ دریافت‌ نكرد. معاش‌ او از راه‌ كشاورزی‌ تأمین‌ مى‌شد.<br /> ==آثار== <br /> 1. منهاج‌السالكین‌، شرح‌ أربعین‌ نَوَوی‌؛ نسخه خطى‌ این‌ كتاب‌ در كتابخانه توپكاپى‌ و بخشی از آن‌ در دارالكتب‌ مصر موجود است؛<br /> <br /> 2. المسائل‌ و الفوائد: نسخه خطى‌ آن‌ در كتابخانه ظاهریة دمشق‌ موجود است‌؛ <br /> <br /> 3. شرح‌ التنبیه‌، 10 مجلد، درباره فقه‌ شافعى‌؛ <br /> <br /> 4. العمدة، مختصری‌ در فقه. ظاهراً از دو اثر اخیر تاكنون‌ نسخه‌ای‌ در جایى‌ یافت‌ نشده‌ است‌.&lt;ref&gt; یوسفى‌ اشكوری‌، حسن‌، ج3، ص432&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> یوسفى‌ اشكوری‌، حسن‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]<br /> [[رده:فاقد کد پدیدآور]]</div>

Mhosseini https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AE%D8%B7%DB%8C%D8%A8%E2%80%8C_%D8%AF%D9%87%D8%B4%D9%87%D8%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%A8%D9%86%E2%80%8C_%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF&diff=746829 2024-08-15T11:02:21Z

<p>Mhosseini: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه<br /> | عنوان = ابن خطیب‌الدهشة، محمود بن‌ احمد<br /> | تصویر = NUR00000.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام کامل = ابن خَطیب‌ِالدَّهْشة‌، نورالدین‌ ابوالثّناء محمود بن‌ احمد بن‌ محمد حَمَوی‌<br /> | نام‌های دیگر = <br /> | لقب = نورالدین‌<br /> | تخلص = <br /> | نسب = <br /> | نام پدر = احمد بن‌ محمد<br /> | ولادت = 750ق<br /> | محل تولد = <br /> | کشور تولد = <br /> | محل زندگی = <br /> | رحلت = 834ق‌<br /> | شهادت = <br /> | مدفن = <br /> | طول عمر = <br /> | نام همسر = <br /> | فرزندان = <br /> | خویشاوندان = <br /> | دین = <br /> | مذهب = شافعى‌<br /> | پیشه = <br /> | منصب = قضاوت<br /> | پس از = <br /> | پیش از = <br /> | اساتید = شهاب‌ مرداوی‌، قاسم‌ ضریر، كمال‌ معرّی‌<br /> | مشایخ = <br /> | معاصرین = <br /> | شاگردان = <br /> | اجازه اجتهاد از = <br /> | درجه علمی = <br /> | دانشگاه = <br /> | حوزه = <br /> | علایق پژوهشی = <br /> | سبک نوشتاری = <br /> | آثار = تحفة ذوي‌الإرب‌ في‌ مشكل‌الأسماء و النّسب‌، التقریب‌ في‌ علم‌الغریب‌، تهذیب‌المطالع‌ لترغیب‌المطالع‌<br /> | وبگاه = <br /> | امضا = <br /> | کد مؤلف = AUTHORCODE.....AUTHORCODE<br /> }}<br /> {{کاربردهای دیگر|ابن خطیب (ابهام‌زدایی)}}<br /> <br /> '''ابن خَطیب‌ِالدَّهْشة‌، نورالدین‌ ابوالثّناء محمود بن‌ احمد بن‌ محمد حَمَوی‌''' (750-834ق‌/1349-1431م‌)، محدّث‌، فقیه‌، قاضى‌ و ادیب‌ شافعى‌. <br /> <br /> خاندان‌ وی‌ از فیوم‌ مصر بود. پدرش‌ خطیب‌ِ جامعه‌ دهشه‌ بود و از این‌ رو به‌ لقب‌ '''خطیب‌الدّهشة'''‌ مشهور شد. سخاوی‌ وی‌ را همدانى‌ نیز خوانده‌ كه‌ دلیل‌ آن‌ روشن‌ نیست‌. در منابع‌ قدیم‌تر مانند طبقات‌الشافعیة ابن‌ قاضى‌ شهبه‌ و أنباءالغمر ابن‌ حجر چنین‌ نسبتى‌ دیده‌ نمى‌شود. <br /> ==اساتید==<br /> او در حماة نزد استادانى‌ چون‌ شهاب‌ مرداوی‌، قاسم‌ ضریر و كمال‌ معرّی‌ به‌ فراگیری‌ فقه‌ و حدیث‌ پرداخت‌ و قرآن‌ را حفظ نمود. پس‌ از آن‌ به‌ مصر و شام‌ سفر كرد و از عالمان‌ آن‌ دیار نیز دانش‌ آموخت‌. وی‌ در روزگار خود رئیس‌ شافعیان‌ حماة بود. <br /> ==مناصب==<br /> در دولت‌ المؤید به‌ مقام‌ قضای‌ آن‌جا گمارده‌ شد. او در این‌ سمت‌ با پاك‌دامنى‌ به‌ كار پرداخت‌ و همواره‌ به‌ زهد و پارسایى‌ زیست، اما در اوایل‌ 826ق‌ در دولت‌ اشرف‌ برسبای‌ از قضاوت‌ بركنار و خانه‌نشین‌ شد و تا هنگام‌ وفات‌ در حماة‌ به‌ فتوا و تحقیق‌ و تألیف‌ و تدریس‌ پرداخت‌. <br /> ==ویژگی‌ها==<br /> وی‌ با این‌كه‌ حضور ذهن‌ بسیار داشت‌. اما به‌ گفته‌ ابن‌ قاضى‌ شهبه،‌ گاه‌ در نقل،‌ دچار غفلت‌ و سهل‌انگاری‌ مى‌شد. وی‌ در ادب‌ نیز چیره‌دست‌ بود و خط زیبایى‌ داشت‌ و شعر نیز مى‌سرود و بین‌ او و بدرالدین‌ ابن‌ قاضى‌ اذرعات‌ مكاتباتى‌ به‌ نظم‌ برقرار بود و نمونه‌هایى‌ از اشعارش‌ در برخى‌ از منابع‌ احوال‌ او آمده‌ است‌.<br /> ==آثار==<br /> ===آثار چاپى‌=== <br /> تحفة ذوي‌الإرب‌ في‌ مشكل‌الأسماء و النّسب‌، در علم‌ رجال‌ كه‌ به‌ كوشش‌ تراوگوتمان در لیدن‌ (1905م‌) به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.<br /> ===آثارخطى=== <br /> 1. التقریب‌ في‌ علم‌الغریب‌ كه‌ مختصری‌ از كتاب‌ دیگر وی‌ موسوم‌ به‌ تهذیب‌المطالع‌ است‌؛<br /> <br /> 2.تهذیب‌المطالع‌ لترغیب‌المطالع‌ كه‌ تهذیبى‌ از كتاب‌ مطالع‌الأنوار ابن‌ قرقول‌ بوده‌ و در علم‌ غریب‌الحدیث‌ است‌، دو نسخه‌ از آن‌ در مصر موجود مى‌باشد؛ <br /> <br /> 3. شرح‌الكافیة الشافیة كه‌ گویا همان‌ تحریرالحاشیة في‌ شرح‌الكافیة الشافیة باشد كه‌ سخاوی به‌ آن‌ اشاره‌ كرده‌ است‌. نسخه‌ای‌ از آن‌ در دارالكتب‌ مصر موجود است‌؛ <br /> <br /> 4. شرح‌ وسیلةالإصابة إلى‌ طریق‌ صنعةالكتابة كه‌ شرحى‌ است‌ بر منظومه وسیلةالإصابة از خود وی‌. نسخه‌های‌ آن‌ در كتابخانه‌های‌ خدیویه‌، توپكاپى‌، چستربیتى‌، المالى موجود است‌.&lt;ref&gt; یوسفى‌ اشكوری‌، حسن‌، ج3، ص431-432&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==منابع مقاله==<br /> یوسفى‌ اشكوری‌، حسن‌، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374.<br /> ==وابسته‌ها==<br /> {{وابسته‌ها}}<br /> [[رده:زندگی‌نامه]] <br /> [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]<br /> [[رده:فاقد کد پدیدآور]]</div>

Mhosseini