ویکی‌نور - مشارکت‌های کاربر [fa]

نگوین، مارتین

2026-05-26T12:49:06Z

Hbaghizadeh: /* وابسته‌ها */

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = مارتین نگوین
| تصویر = NUR132434.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = مارتین نگوین
| نام‌های دیگر = Martin Nguyen
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر =
| ولادت =
| محل تولد =
| کشور تولد = ایالات متحده آمریکا
| محل زندگی = فیرفیلد، کنتیکت
| رحلت = در قید حیات
| شهادت =
| مدفن =
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان =
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب =
| پیشه = استاد دانشگاه، نویسنده
| درجه علمی = دکتری
| دانشگاه = دانشگاه هاروارد
| علایق پژوهشی = الهیات اسلامی، اخلاق، قرآن‌پژوهی، تصوف، نژاد و دین
| منصب = استاد و رئیس گروه مطالعات دینی دانشگاه فیرفیلد
| پس از =
| پیش از =
| اساتید =
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از =
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | Modern Muslim Theology: Engaging God and the World with Faith and Imagination | Sufi Master and Qur’an Scholar: Abū l-Qāsim al-Qushayrī and the Laṭāʾif al-ishārāt | An American Muslim Guide to the Art and Life of Preaching (ویراستاری)}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه = https://drmartinnguyen.com
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE132434AUTHORCODE
}}

'''مارتین نگوین''' (به انگلیسی: Martin Nguyen) استاد و رئیس گروه مطالعات دینی در دانشگاه فیرفیلد در کنتیکت، ایالات متحده آمریکا است. او پژوهشگر برجسته در حوزه الهیات اسلامی، اخلاق، معنویت، قرآن‌پژوهی، تصوف، و تلاقی نژاد و دین است. نگوین مؤلف کتاب‌های «الهیات مسلمان مدرن: درگیر شدن با خدا و جهان با ایمان و تخیل» و «[[استاد صوفی و عالم قرآن: ابوالقاسم قشیری و لطائف الاشارات|استاد صوفی و عالم قرآن: ابوالقاسم قشیری و لطائف الإشارات]]» است. او همچنین ویراستار و تکمیل‌کننده کتاب «راهنمای مسلمان آمریکایی برای هنر و زندگی موعظه» بوده است.

==تحصیلات==
مارتین نگوین مدرک کارشناسی ارشد خود را در رشته مطالعات الهیاتی از مدرسه الهیات هاروارد دریافت کرد.<ref name="amazon">[https://www.amazon.ca/stores/author/B00823YF7G/about Martin Nguyen: books, biography | Amazon]</ref> سپس دکترای خود را در برنامه مشترک مطالعات خاورمیانه و تاریخ از دانشگاه هاروارد اخذ نمود.<ref name="berkley">[https://berkleycenter.georgetown.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Berkley Center for Religion, Peace & World Affairs]</ref>

==فعالیت‌ها==
===تدریس===
نگوین از سال ۲۰۰۹ به عنوان استاد مطالعات اسلامی در دانشگاه فیرفیلد مشغول به تدریس است.<ref name="fairfield">[https://www.fairfield.edu/faculty-and-staff/profile/?username=mnguyen Faculty Profile | Fairfield University]</ref> او در حال حاضر به عنوان رئیس گروه مطالعات دینی و مدیر برنامه مطالعات جهان اسلام در این دانشگاه فعالیت می‌کند.<ref name="pluralism">[https://pluralismarchive.hsites.harvard.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Pluralism Project Archive]</ref>

او پیش‌تر برای مدرسه علمیه بوستون و برنامه رهبری چنددینی و معنوی دانشگاه نیویورک نیز تدریس کرده است.<ref name="imamconnect">[https://www.imamconnect.com/provider/dr-martin-nguyen-scholar Dr. Martin Nguyen | ImamConnect]</ref>

===پژوهش و تألیف===
نگوین در زمینه الهیات اسلامی اخلاقی و سازنده پژوهش می‌کند.<ref name="tif">[https://tif.ssrc.org/author/martin-nguyen/ Martin Nguyen | The Immanent Frame]</ref> آثار او بر مفاهیمی همچون تخیل دینی، عدالت نژادی، پاسخ‌های الهیاتی به آوارگی جهانی و نژادپرستی ساختاری متمرکز است.<ref name="chq">[https://www.chq.org/event/martin-nguyen/ Martin Nguyen | Chautauqua Institution]</ref>

از جمله کتاب‌های او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:<ref name="berkley" /><ref name="amazon" />

- '''Modern Muslim Theology: Engaging God and the World with Faith and Imagination''' (۲۰۱۸) – این کتاب الهیاتی معاصر را ارائه می‌دهد که ریشه در تخیل دینی دارد و با صداهایی از سنت اسلامی مانند غزالی و مالکوم ایکس گفتگو می‌کند.

- '''Sufi Master and Qur’an Scholar: Abū l-Qāsim al-Qushayrī and the Laṭāʾif al-ishārāt''' (۲۰۱۲) – این اثر به بررسی تلاقی تصوف، الهیات و تفسیر قرآن در زندگی و آثار قشیری می‌پردازد.

- '''An American Muslim Guide to the Art and Life of Preaching''' (۲۰۲۳) – ویراستاری و تکمیل کتاب مرحوم سهايب سلطان.

===فعالیت‌های علمی===
نگوین یکی از بنیانگذاران و هماهنگ‌کننده حلقه «اندیشه و پژوهش متعهد مسلمان سازنده» در آکادمی دین آمریکا است.<ref name="imamconnect" /> او همچنین در هیئت تحریریه «انجمن مطالعات اخلاق مسلمان» و مجله «آموزش الهیات و دین» مرکز واباش فعالیت دارد.<ref name="maydan">[https://themaydan.com/2021/01/an-interview-with-martin-nguyen-on-his-modern-muslim-theology-by-alexander-hayes/ The Maydan: An Interview with Martin Nguyen]</ref>

==آثار==
از جمله آثار مارتین نگوین:<ref name="fairfield" /><ref name="buildingbridges">[https://buildingbridges.georgetown.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Building Bridges Seminar]</ref>

- '''Modern Muslim Theology: Engaging God and the World with Faith and Imagination''' (Rowman & Littlefield, ۲۰۱۸)

- '''Sufi Master and Qur’an Scholar: Abū l-Qāsim al-Qushayrī and the Laṭāʾif al-ishārāt''' (Oxford University Press, ۲۰۱۲) – این کتاب با عنوان '''«[[استاد صوفی و عالم قرآن: ابوالقاسم قشیری و لطائف الاشارات]]»''' توسط میثم کرمی و فاطمه نصرتی به فارسی ترجمه شده و در سال ۱۴۰۳ توسط انتشارات نگاه معاصر در تهران منتشر گردیده است.<ref>نگوین، مارتین، استاد صوفی و عالم قرآن: ابوالقاسم قشیری و لطائف الاشارات، ترجمه میثم کرمی و فاطمه نصرتی، تهران: نگاه معاصر، ۱۴۰۳ش</ref>

- '''An American Muslim Guide to the Art and Life of Preaching''' (Fortress Press, ۲۰۲۳) – ویراستاری و تکمیل کتاب مرحوم سهايب سلطان
- '''A Theology of Malcolm X''' (در دست تألیف)

- '''Islam, Race, and the Displaced: Systemic Evil and the Ethics of Prophets and Strangers''' (در دست تألیف)

==پانویس==
<references />

==منابع مقاله==
*[https://www.imamconnect.com/provider/dr-martin-nguyen-scholar Dr. Martin Nguyen | ImamConnect]
*[https://www.fairfield.edu/faculty-and-staff/profile/?username=mnguyen Faculty Profile | Fairfield University]
*[https://berkleycenter.georgetown.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Berkley Center for Religion, Peace & World Affairs]
*[https://themaydan.com/2021/01/an-interview-with-martin-nguyen-on-his-modern-muslim-theology-by-alexander-hayes/ The Maydan: An Interview with Martin Nguyen]
*[https://pluralismarchive.hsites.harvard.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Pluralism Project Archive]
*[https://www.amazon.ca/stores/author/B00823YF7G/about Martin Nguyen: books, biography | Amazon]
*[https://buildingbridges.georgetown.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Building Bridges Seminar]
*[https://www.chq.org/event/martin-nguyen/ Martin Nguyen | Chautauqua Institution]
*[https://chqdaily.com/2025/07/scholar-of-muslim-theology-martin-nguyen-joins-ils-week-2/ Scholar of Muslim Theology Martin Nguyen Joins ILS Week 2 | CHQ Daily]
*نگوین، مارتین، استاد صوفی و عالم قرآن: ابوالقاسم قشیری و لطائف الاشارات، ترجمه میثم کرمی و فاطمه نصرتی، تهران: نگاه معاصر، ۱۴۰۳ش

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}
[[استاد صوفی و عالم قرآن: ابوالقاسم قشیری و لطائف الاشارات]]
[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مؤلفین-خرداد]]

مارتین نگوین

2026-05-26T11:45:58Z

Hbaghizadeh: تغییرمسیر به نگوین، مارتین

#تغییر_مسیر [[نگوین، مارتین]]

نگوین، مارتین

2026-05-26T11:45:07Z

Hbaghizadeh:

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = مارتین نگوین
| تصویر = NUR132434.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = مارتین نگوین
| نام‌های دیگر = Martin Nguyen
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر =
| ولادت =
| محل تولد =
| کشور تولد = ایالات متحده آمریکا
| محل زندگی = فیرفیلد، کنتیکت
| رحلت = در قید حیات
| شهادت =
| مدفن =
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان =
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب =
| پیشه = استاد دانشگاه، نویسنده
| درجه علمی = دکتری
| دانشگاه = دانشگاه هاروارد
| علایق پژوهشی = الهیات اسلامی، اخلاق، قرآن‌پژوهی، تصوف، نژاد و دین
| منصب = استاد و رئیس گروه مطالعات دینی دانشگاه فیرفیلد
| پس از =
| پیش از =
| اساتید =
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از =
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | Modern Muslim Theology: Engaging God and the World with Faith and Imagination | Sufi Master and Qur’an Scholar: Abū l-Qāsim al-Qushayrī and the Laṭāʾif al-ishārāt | An American Muslim Guide to the Art and Life of Preaching (ویراستاری)}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه = https://drmartinnguyen.com
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE132434AUTHORCODE
}}

'''مارتین نگوین''' (به انگلیسی: Martin Nguyen) استاد و رئیس گروه مطالعات دینی در دانشگاه فیرفیلد در کنتیکت، ایالات متحده آمریکا است. او پژوهشگر برجسته در حوزه الهیات اسلامی، اخلاق، معنویت، قرآن‌پژوهی، تصوف، و تلاقی نژاد و دین است. نگوین مؤلف کتاب‌های «الهیات مسلمان مدرن: درگیر شدن با خدا و جهان با ایمان و تخیل» و «[[استاد صوفی و عالم قرآن: ابوالقاسم قشیری و لطائف الاشارات|استاد صوفی و عالم قرآن: ابوالقاسم قشیری و لطائف الإشارات]]» است. او همچنین ویراستار و تکمیل‌کننده کتاب «راهنمای مسلمان آمریکایی برای هنر و زندگی موعظه» بوده است.

==تحصیلات==
مارتین نگوین مدرک کارشناسی ارشد خود را در رشته مطالعات الهیاتی از مدرسه الهیات هاروارد دریافت کرد.<ref name="amazon">[https://www.amazon.ca/stores/author/B00823YF7G/about Martin Nguyen: books, biography | Amazon]</ref> سپس دکترای خود را در برنامه مشترک مطالعات خاورمیانه و تاریخ از دانشگاه هاروارد اخذ نمود.<ref name="berkley">[https://berkleycenter.georgetown.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Berkley Center for Religion, Peace & World Affairs]</ref>

==فعالیت‌ها==
===تدریس===
نگوین از سال ۲۰۰۹ به عنوان استاد مطالعات اسلامی در دانشگاه فیرفیلد مشغول به تدریس است.<ref name="fairfield">[https://www.fairfield.edu/faculty-and-staff/profile/?username=mnguyen Faculty Profile | Fairfield University]</ref> او در حال حاضر به عنوان رئیس گروه مطالعات دینی و مدیر برنامه مطالعات جهان اسلام در این دانشگاه فعالیت می‌کند.<ref name="pluralism">[https://pluralismarchive.hsites.harvard.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Pluralism Project Archive]</ref>

او پیش‌تر برای مدرسه علمیه بوستون و برنامه رهبری چنددینی و معنوی دانشگاه نیویورک نیز تدریس کرده است.<ref name="imamconnect">[https://www.imamconnect.com/provider/dr-martin-nguyen-scholar Dr. Martin Nguyen | ImamConnect]</ref>

===پژوهش و تألیف===
نگوین در زمینه الهیات اسلامی اخلاقی و سازنده پژوهش می‌کند.<ref name="tif">[https://tif.ssrc.org/author/martin-nguyen/ Martin Nguyen | The Immanent Frame]</ref> آثار او بر مفاهیمی همچون تخیل دینی، عدالت نژادی، پاسخ‌های الهیاتی به آوارگی جهانی و نژادپرستی ساختاری متمرکز است.<ref name="chq">[https://www.chq.org/event/martin-nguyen/ Martin Nguyen | Chautauqua Institution]</ref>

از جمله کتاب‌های او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:<ref name="berkley" /><ref name="amazon" />

- '''Modern Muslim Theology: Engaging God and the World with Faith and Imagination''' (۲۰۱۸) – این کتاب الهیاتی معاصر را ارائه می‌دهد که ریشه در تخیل دینی دارد و با صداهایی از سنت اسلامی مانند غزالی و مالکوم ایکس گفتگو می‌کند.

- '''Sufi Master and Qur’an Scholar: Abū l-Qāsim al-Qushayrī and the Laṭāʾif al-ishārāt''' (۲۰۱۲) – این اثر به بررسی تلاقی تصوف، الهیات و تفسیر قرآن در زندگی و آثار قشیری می‌پردازد.

- '''An American Muslim Guide to the Art and Life of Preaching''' (۲۰۲۳) – ویراستاری و تکمیل کتاب مرحوم سهايب سلطان.

===فعالیت‌های علمی===
نگوین یکی از بنیانگذاران و هماهنگ‌کننده حلقه «اندیشه و پژوهش متعهد مسلمان سازنده» در آکادمی دین آمریکا است.<ref name="imamconnect" /> او همچنین در هیئت تحریریه «انجمن مطالعات اخلاق مسلمان» و مجله «آموزش الهیات و دین» مرکز واباش فعالیت دارد.<ref name="maydan">[https://themaydan.com/2021/01/an-interview-with-martin-nguyen-on-his-modern-muslim-theology-by-alexander-hayes/ The Maydan: An Interview with Martin Nguyen]</ref>

==آثار==
از جمله آثار مارتین نگوین:<ref name="fairfield" /><ref name="buildingbridges">[https://buildingbridges.georgetown.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Building Bridges Seminar]</ref>

- '''Modern Muslim Theology: Engaging God and the World with Faith and Imagination''' (Rowman & Littlefield, ۲۰۱۸)

- '''Sufi Master and Qur’an Scholar: Abū l-Qāsim al-Qushayrī and the Laṭāʾif al-ishārāt''' (Oxford University Press, ۲۰۱۲) – این کتاب با عنوان '''«[[استاد صوفی و عالم قرآن: ابوالقاسم قشیری و لطائف الاشارات]]»''' توسط میثم کرمی و فاطمه نصرتی به فارسی ترجمه شده و در سال ۱۴۰۳ توسط انتشارات نگاه معاصر در تهران منتشر گردیده است.<ref>نگوین، مارتین، استاد صوفی و عالم قرآن: ابوالقاسم قشیری و لطائف الاشارات، ترجمه میثم کرمی و فاطمه نصرتی، تهران: نگاه معاصر، ۱۴۰۳ش</ref>

- '''An American Muslim Guide to the Art and Life of Preaching''' (Fortress Press, ۲۰۲۳) – ویراستاری و تکمیل کتاب مرحوم سهايب سلطان
- '''A Theology of Malcolm X''' (در دست تألیف)

- '''Islam, Race, and the Displaced: Systemic Evil and the Ethics of Prophets and Strangers''' (در دست تألیف)

==پانویس==
<references />

==منابع مقاله==
*[https://www.imamconnect.com/provider/dr-martin-nguyen-scholar Dr. Martin Nguyen | ImamConnect]
*[https://www.fairfield.edu/faculty-and-staff/profile/?username=mnguyen Faculty Profile | Fairfield University]
*[https://berkleycenter.georgetown.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Berkley Center for Religion, Peace & World Affairs]
*[https://themaydan.com/2021/01/an-interview-with-martin-nguyen-on-his-modern-muslim-theology-by-alexander-hayes/ The Maydan: An Interview with Martin Nguyen]
*[https://pluralismarchive.hsites.harvard.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Pluralism Project Archive]
*[https://www.amazon.ca/stores/author/B00823YF7G/about Martin Nguyen: books, biography | Amazon]
*[https://buildingbridges.georgetown.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Building Bridges Seminar]
*[https://www.chq.org/event/martin-nguyen/ Martin Nguyen | Chautauqua Institution]
*[https://chqdaily.com/2025/07/scholar-of-muslim-theology-martin-nguyen-joins-ils-week-2/ Scholar of Muslim Theology Martin Nguyen Joins ILS Week 2 | CHQ Daily]
*نگوین، مارتین، استاد صوفی و عالم قرآن: ابوالقاسم قشیری و لطائف الاشارات، ترجمه میثم کرمی و فاطمه نصرتی، تهران: نگاه معاصر، ۱۴۰۳ش

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}

[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مؤلفین-خرداد]]

نگوین، مارتین

2026-05-26T11:44:24Z

Hbaghizadeh:

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = مارتین نگوین
| تصویر = NUR132434.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = مارتین نگوین
| نام‌های دیگر = Martin Nguyen
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر =
| ولادت =
| محل تولد =
| کشور تولد = ایالات متحده آمریکا
| محل زندگی = فیرفیلد، کنتیکت
| رحلت = در قید حیات
| شهادت =
| مدفن =
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان =
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب =
| پیشه = استاد دانشگاه، نویسنده
| درجه علمی = دکتری
| دانشگاه = دانشگاه هاروارد
| علایق پژوهشی = الهیات اسلامی، اخلاق، قرآن‌پژوهی، تصوف، نژاد و دین
| منصب = استاد و رئیس گروه مطالعات دینی دانشگاه فیرفیلد
| پس از =
| پیش از =
| اساتید =
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از =
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | Modern Muslim Theology: Engaging God and the World with Faith and Imagination | Sufi Master and Qur’an Scholar: Abū l-Qāsim al-Qushayrī and the Laṭāʾif al-ishārāt | An American Muslim Guide to the Art and Life of Preaching (ویراستاری)}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه = https://drmartinnguyen.com
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE132434AUTHORCODE
}}

'''مارتین نگوین''' (به انگلیسی: Martin Nguyen) استاد و رئیس گروه مطالعات دینی در دانشگاه فیرفیلد در کنتیکت، ایالات متحده آمریکا است. او پژوهشگر برجسته در حوزه الهیات اسلامی، اخلاق، معنویت، قرآن‌پژوهی، تصوف، و تلاقی نژاد و دین است. نگوین مؤلف کتاب‌های «الهیات مسلمان مدرن: درگیر شدن با خدا و جهان با ایمان و تخیل» و «[[استاد صوفی و عالم قرآن: ابوالقاسم قشیری و لطائف الاشارات|استاد صوفی و عالم قرآن: ابوالقاسم قشیری و لطائف الإشارات]]» است. او همچنین ویراستار و تکمیل‌کننده کتاب «راهنمای مسلمان آمریکایی برای هنر و زندگی موعظه» بوده است.

==تحصیلات==
مارتین نگوین مدرک کارشناسی ارشد خود را در رشته مطالعات الهیاتی از مدرسه الهیات هاروارد دریافت کرد.<ref name="amazon">[https://www.amazon.ca/stores/author/B00823YF7G/about Martin Nguyen: books, biography | Amazon]</ref> سپس دکترای خود را در برنامه مشترک مطالعات خاورمیانه و تاریخ از دانشگاه هاروارد اخذ نمود.<ref name="berkley">[https://berkleycenter.georgetown.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Berkley Center for Religion, Peace & World Affairs]</ref>

==فعالیت‌ها==
===تدریس===
نگوین از سال ۲۰۰۹ به عنوان استاد مطالعات اسلامی در دانشگاه فیرفیلد مشغول به تدریس است.<ref name="fairfield">[https://www.fairfield.edu/faculty-and-staff/profile/?username=mnguyen Faculty Profile | Fairfield University]</ref> او در حال حاضر به عنوان رئیس گروه مطالعات دینی و مدیر برنامه مطالعات جهان اسلام در این دانشگاه فعالیت می‌کند.<ref name="pluralism">[https://pluralismarchive.hsites.harvard.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Pluralism Project Archive]</ref>

او پیش‌تر برای مدرسه علمیه بوستون و برنامه رهبری چنددینی و معنوی دانشگاه نیویورک نیز تدریس کرده است.<ref name="imamconnect">[https://www.imamconnect.com/provider/dr-martin-nguyen-scholar Dr. Martin Nguyen | ImamConnect]</ref>

===پژوهش و تألیف===
نگوین در زمینه الهیات اسلامی اخلاقی و سازنده پژوهش می‌کند.<ref name="tif">[https://tif.ssrc.org/author/martin-nguyen/ Martin Nguyen | The Immanent Frame]</ref> آثار او بر مفاهیمی همچون تخیل دینی، عدالت نژادی، پاسخ‌های الهیاتی به آوارگی جهانی و نژادپرستی ساختاری متمرکز است.<ref name="chq">[https://www.chq.org/event/martin-nguyen/ Martin Nguyen | Chautauqua Institution]</ref>

از جمله کتاب‌های او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:<ref name="berkley" /><ref name="amazon" />

- '''Modern Muslim Theology: Engaging God and the World with Faith and Imagination''' (۲۰۱۸) – این کتاب الهیاتی معاصر را ارائه می‌دهد که ریشه در تخیل دینی دارد و با صداهایی از سنت اسلامی مانند غزالی و مالکوم ایکس گفتگو می‌کند.

- '''Sufi Master and Qur’an Scholar: Abū l-Qāsim al-Qushayrī and the Laṭāʾif al-ishārāt''' (۲۰۱۲) – این اثر به بررسی تلاقی تصوف، الهیات و تفسیر قرآن در زندگی و آثار قشیری می‌پردازد.

- '''An American Muslim Guide to the Art and Life of Preaching''' (۲۰۲۳) – ویراستاری و تکمیل کتاب مرحوم سهايب سلطان.

===فعالیت‌های علمی===
نگوین یکی از بنیانگذاران و هماهنگ‌کننده حلقه «اندیشه و پژوهش متعهد مسلمان سازنده» در آکادمی دین آمریکا است.<ref name="imamconnect" /> او همچنین در هیئت تحریریه «انجمن مطالعات اخلاق مسلمان» و مجله «آموزش الهیات و دین» مرکز واباش فعالیت دارد.<ref name="maydan">[https://themaydan.com/2021/01/an-interview-with-martin-nguyen-on-his-modern-muslim-theology-by-alexander-hayes/ The Maydan: An Interview with Martin Nguyen]</ref>

==آثار==
از جمله آثار مارتین نگوین:<ref name="fairfield" /><ref name="buildingbridges">[https://buildingbridges.georgetown.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Building Bridges Seminar]</ref>

- '''Modern Muslim Theology: Engaging God and the World with Faith and Imagination''' (Rowman & Littlefield, ۲۰۱۸)

- '''Sufi Master and Qur’an Scholar: Abū l-Qāsim al-Qushayrī and the Laṭāʾif al-ishārāt''' (Oxford University Press, ۲۰۱۲) – این کتاب با عنوان '''«استاد صوفی و عالم قرآن: ابوالقاسم قشیری و لطائف الاشارات»''' توسط میثم کرمی و فاطمه نصرتی به فارسی ترجمه شده و در سال ۱۴۰۳ توسط انتشارات نگاه معاصر در تهران منتشر گردیده است.<ref>نگوین، مارتین، استاد صوفی و عالم قرآن: ابوالقاسم قشیری و لطائف الاشارات، ترجمه میثم کرمی و فاطمه نصرتی، تهران: نگاه معاصر، ۱۴۰۳ش</ref>

- '''An American Muslim Guide to the Art and Life of Preaching''' (Fortress Press, ۲۰۲۳) – ویراستاری و تکمیل کتاب مرحوم سهايب سلطان
- '''A Theology of Malcolm X''' (در دست تألیف)

- '''Islam, Race, and the Displaced: Systemic Evil and the Ethics of Prophets and Strangers''' (در دست تألیف)

==پانویس==
<references />

==منابع مقاله==
*[https://www.imamconnect.com/provider/dr-martin-nguyen-scholar Dr. Martin Nguyen | ImamConnect]
*[https://www.fairfield.edu/faculty-and-staff/profile/?username=mnguyen Faculty Profile | Fairfield University]
*[https://berkleycenter.georgetown.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Berkley Center for Religion, Peace & World Affairs]
*[https://themaydan.com/2021/01/an-interview-with-martin-nguyen-on-his-modern-muslim-theology-by-alexander-hayes/ The Maydan: An Interview with Martin Nguyen]
*[https://pluralismarchive.hsites.harvard.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Pluralism Project Archive]
*[https://www.amazon.ca/stores/author/B00823YF7G/about Martin Nguyen: books, biography | Amazon]
*[https://buildingbridges.georgetown.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Building Bridges Seminar]
*[https://www.chq.org/event/martin-nguyen/ Martin Nguyen | Chautauqua Institution]
*[https://chqdaily.com/2025/07/scholar-of-muslim-theology-martin-nguyen-joins-ils-week-2/ Scholar of Muslim Theology Martin Nguyen Joins ILS Week 2 | CHQ Daily]
*نگوین، مارتین، استاد صوفی و عالم قرآن: ابوالقاسم قشیری و لطائف الاشارات، ترجمه میثم کرمی و فاطمه نصرتی، تهران: نگاه معاصر، ۱۴۰۳ش

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}

[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مؤلفین-خرداد]]

نگوین، مارتین

2026-05-26T11:42:56Z

Hbaghizadeh: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه | عنوان = مارتین نگوین | تصویر = NUR132434.jpg | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | نام کامل = مارتین نگوین | نام‌های دیگر = Martin Nguyen | لقب = | تخلص = | نسب = | نام پدر = | ولادت = | محل تولد = | کشور تولد = ایالات متحده آمریکا | محل زندگی = فی...» ایجاد کرد

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = مارتین نگوین
| تصویر = NUR132434.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = مارتین نگوین
| نام‌های دیگر = Martin Nguyen
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر =
| ولادت =
| محل تولد =
| کشور تولد = ایالات متحده آمریکا
| محل زندگی = فیرفیلد، کنتیکت
| رحلت = در قید حیات
| شهادت =
| مدفن =
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان =
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب =
| پیشه = استاد دانشگاه، نویسنده
| درجه علمی = دکتری
| دانشگاه = دانشگاه هاروارد
| علایق پژوهشی = الهیات اسلامی، اخلاق، قرآن‌پژوهی، تصوف، نژاد و دین
| منصب = استاد و رئیس گروه مطالعات دینی دانشگاه فیرفیلد
| پس از =
| پیش از =
| اساتید =
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از =
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | Modern Muslim Theology: Engaging God and the World with Faith and Imagination | Sufi Master and Qur’an Scholar: Abū l-Qāsim al-Qushayrī and the Laṭāʾif al-ishārāt | An American Muslim Guide to the Art and Life of Preaching (ویراستاری)}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه = https://drmartinnguyen.com
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE132434AUTHORCODE
}}

'''مارتین نگوین''' (به انگلیسی: Martin Nguyen) استاد و رئیس گروه مطالعات دینی در دانشگاه فیرفیلد در کنتیکت، ایالات متحده آمریکا است. او پژوهشگر برجسته در حوزه الهیات اسلامی، اخلاق، معنویت، قرآن‌پژوهی، تصوف، و تلاقی نژاد و دین است. نگوین مؤلف کتاب‌های «الهیات مسلمان مدرن: درگیر شدن با خدا و جهان با ایمان و تخیل» و «استاد صوفی و قرآن‌پژوه: ابوالقاسم قشیری و لطائف الإشارات» است. او همچنین ویراستار و تکمیل‌کننده کتاب «راهنمای مسلمان آمریکایی برای هنر و زندگی موعظه» بوده است.

==تحصیلات==
مارتین نگوین مدرک کارشناسی ارشد خود را در رشته مطالعات الهیاتی از مدرسه الهیات هاروارد دریافت کرد.<ref name="amazon">[https://www.amazon.ca/stores/author/B00823YF7G/about Martin Nguyen: books, biography | Amazon]</ref> سپس دکترای خود را در برنامه مشترک مطالعات خاورمیانه و تاریخ از دانشگاه هاروارد اخذ نمود.<ref name="berkley">[https://berkleycenter.georgetown.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Berkley Center for Religion, Peace & World Affairs]</ref>

==فعالیت‌ها==
===تدریس===
نگوین از سال ۲۰۰۹ به عنوان استاد مطالعات اسلامی در دانشگاه فیرفیلد مشغول به تدریس است.<ref name="fairfield">[https://www.fairfield.edu/faculty-and-staff/profile/?username=mnguyen Faculty Profile | Fairfield University]</ref> او در حال حاضر به عنوان رئیس گروه مطالعات دینی و مدیر برنامه مطالعات جهان اسلام در این دانشگاه فعالیت می‌کند.<ref name="pluralism">[https://pluralismarchive.hsites.harvard.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Pluralism Project Archive]</ref>

او پیش‌تر برای مدرسه علمیه بوستون و برنامه رهبری چنددینی و معنوی دانشگاه نیویورک نیز تدریس کرده است.<ref name="imamconnect">[https://www.imamconnect.com/provider/dr-martin-nguyen-scholar Dr. Martin Nguyen | ImamConnect]</ref>

===پژوهش و تألیف===
نگوین در زمینه الهیات اسلامی اخلاقی و سازنده پژوهش می‌کند.<ref name="tif">[https://tif.ssrc.org/author/martin-nguyen/ Martin Nguyen | The Immanent Frame]</ref> آثار او بر مفاهیمی همچون تخیل دینی، عدالت نژادی، پاسخ‌های الهیاتی به آوارگی جهانی و نژادپرستی ساختاری متمرکز است.<ref name="chq">[https://www.chq.org/event/martin-nguyen/ Martin Nguyen | Chautauqua Institution]</ref>

از جمله کتاب‌های او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:<ref name="berkley" /><ref name="amazon" />

- '''Modern Muslim Theology: Engaging God and the World with Faith and Imagination''' (۲۰۱۸) – این کتاب الهیاتی معاصر را ارائه می‌دهد که ریشه در تخیل دینی دارد و با صداهایی از سنت اسلامی مانند غزالی و مالکوم ایکس گفتگو می‌کند.

- '''Sufi Master and Qur’an Scholar: Abū l-Qāsim al-Qushayrī and the Laṭāʾif al-ishārāt''' (۲۰۱۲) – این اثر به بررسی تلاقی تصوف، الهیات و تفسیر قرآن در زندگی و آثار قشیری می‌پردازد.

- '''An American Muslim Guide to the Art and Life of Preaching''' (۲۰۲۳) – ویراستاری و تکمیل کتاب مرحوم سهايب سلطان.

===فعالیت‌های علمی===
نگوین یکی از بنیانگذاران و هماهنگ‌کننده حلقه «اندیشه و پژوهش متعهد مسلمان سازنده» در آکادمی دین آمریکا است.<ref name="imamconnect" /> او همچنین در هیئت تحریریه «انجمن مطالعات اخلاق مسلمان» و مجله «آموزش الهیات و دین» مرکز واباش فعالیت دارد.<ref name="maydan">[https://themaydan.com/2021/01/an-interview-with-martin-nguyen-on-his-modern-muslim-theology-by-alexander-hayes/ The Maydan: An Interview with Martin Nguyen]</ref>

==آثار==
از جمله آثار مارتین نگوین:<ref name="fairfield" /><ref name="buildingbridges">[https://buildingbridges.georgetown.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Building Bridges Seminar]</ref>

- '''Modern Muslim Theology: Engaging God and the World with Faith and Imagination''' (Rowman & Littlefield, ۲۰۱۸)

- '''Sufi Master and Qur’an Scholar: Abū l-Qāsim al-Qushayrī and the Laṭāʾif al-ishārāt''' (Oxford University Press, ۲۰۱۲) – این کتاب با عنوان '''«استاد صوفی و عالم قرآن: ابوالقاسم قشیری و لطائف الاشارات»''' توسط میثم کرمی و فاطمه نصرتی به فارسی ترجمه شده و در سال ۱۴۰۳ توسط انتشارات نگاه معاصر در تهران منتشر گردیده است.<ref>نگوین، مارتین، استاد صوفی و عالم قرآن: ابوالقاسم قشیری و لطائف الاشارات، ترجمه میثم کرمی و فاطمه نصرتی، تهران: نگاه معاصر، ۱۴۰۳ش</ref>

- '''An American Muslim Guide to the Art and Life of Preaching''' (Fortress Press, ۲۰۲۳) – ویراستاری و تکمیل کتاب مرحوم سهايب سلطان
- '''A Theology of Malcolm X''' (در دست تألیف)

- '''Islam, Race, and the Displaced: Systemic Evil and the Ethics of Prophets and Strangers''' (در دست تألیف)

==پانویس==
<references />

==منابع مقاله==
*[https://www.imamconnect.com/provider/dr-martin-nguyen-scholar Dr. Martin Nguyen | ImamConnect]
*[https://www.fairfield.edu/faculty-and-staff/profile/?username=mnguyen Faculty Profile | Fairfield University]
*[https://berkleycenter.georgetown.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Berkley Center for Religion, Peace & World Affairs]
*[https://themaydan.com/2021/01/an-interview-with-martin-nguyen-on-his-modern-muslim-theology-by-alexander-hayes/ The Maydan: An Interview with Martin Nguyen]
*[https://pluralismarchive.hsites.harvard.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Pluralism Project Archive]
*[https://www.amazon.ca/stores/author/B00823YF7G/about Martin Nguyen: books, biography | Amazon]
*[https://buildingbridges.georgetown.edu/people/martin-nguyen Martin Nguyen | Building Bridges Seminar]
*[https://www.chq.org/event/martin-nguyen/ Martin Nguyen | Chautauqua Institution]
*[https://chqdaily.com/2025/07/scholar-of-muslim-theology-martin-nguyen-joins-ils-week-2/ Scholar of Muslim Theology Martin Nguyen Joins ILS Week 2 | CHQ Daily]
*نگوین، مارتین، استاد صوفی و عالم قرآن: ابوالقاسم قشیری و لطائف الاشارات، ترجمه میثم کرمی و فاطمه نصرتی، تهران: نگاه معاصر، ۱۴۰۳ش

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}

[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مؤلفین-خرداد]]

پرونده:NUR132434.jpg

2026-05-26T11:42:45Z

Hbaghizadeh:

نزهة الفكر في ما مضى من الحوادث و العبر في تراجم رجال القرن الثاني عشر و الثالث عشر قطعة منه

2026-05-25T11:37:14Z

Hbaghizadeh:

{{جعبه اطلاعات کتاب
| تصویر =NUR11620J1.jpg
| عنوان =نزهة الفکر فيما مضي من الحوادث و العبر في تراجم رجال القرن الثاني عشر و الثالث عشر قطعة منه
| عنوان‌های دیگر =
| پدیدآوران =
[[حضراوی، احمد بن محمد]] (نویسنده)

[[مصري، محمد]] (مقدمه، تصحيح و تعليقات)
| زبان = عربی
| کد کنگره =‏PJA‎‏ ‎‏2074‎‏ ‎‏/‎‏ح‎‏6‎‏ن‎‏4‎‏
| موضوع =
1.ادبيات عربی - سرگذشت‌نامه
2.شاعران عرب - سرگذشت‌نامه
3.نويسندگان عرب - سرگذشت‌نامه

| ناشر =
جمهورية العربية السورية، منشورات وزارة الثقافة
| مکان نشر =سوريه - دمشق
| سال نشر =1996م

| کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE11620AUTOMATIONCODE
| چاپ =1
| تعداد جلد =2
| کتابخانۀ دیجیتال نور =11620
| کتابخوان همراه نور =11620
| کد پدیدآور =

| پس از =
| پیش از =
}}

'''نزهة الفكر في ما مضی من الحوادث و العبر في تراجم رجال القرن الثاني عشر و الثالث عشر قطعة منه'''، اثر احمد بن محمد حضراوی مكی هاشمی (متوفی 1327ق/1909م) كتابی‌است در شرح حال علما و بزرگان قرن دوازدهم و سيزدهم هجری كه به زبان عربی نوشته شده است.

كتاب حاضر، جزئی از مجموعه پنج جزئی است كه سه جزء آن، مربوط به حوادث تاريخ از آغاز آفرينش تا عصر نویسنده و جزء چهارم و پنجم آن، درباره تراجم رجال می‌باشد و اثر حاضر، جزء چهارم و اولين قسم تراجم آن می‌باشد<ref>ر.ک: مقدمه محقق، ج1، ص51</ref>

== ساختار ==
كتاب با دو مقدمه از محقق و مؤلف آغاز و اسامی افراد به ترتيب حروف الفبا در دو جلد تنظيم شده است.

جلد اول، با حرف همزه آغاز و با حرف زاء پايان يافته و جلد دوم، با حرف سين شروع و به حرف قاف ختم شده است.

نویسنده در تدوين اين اثر، از منابع مكتوب مهمی استفاده كرده است كه عبارتند از:
#«إتحاف الوری بأخبار أم القری»، ابن فهد؛
#«تاريخ الجبرتي المسمی عجائب الآثار»؛
#«تحفة السير و السلوك»، احمد دردير؛
#«التبيين بتراجم الطبريين»، ابن فهد؛
#«خلاصة الأثر»، محبی؛
#«الرحلة الهندیة»، شيخ عبدالله مكی؛
#«رسالة في مناقب الشيخ علي بن عبدالبر حلفاوي»، محمد بن محمد بن مرتضی؛
#«سلافة العصر»، ابن معصوم؛
#«العقد الثمين في تاريخ بلد الله الأمين»، فاسی؛
#«مرآة الزمان» سبط ابن جوزی؛
#«المسامرات»، ابن عربی؛
#«مفتاح السعادة» طاش كبری زاده<ref>ر.ک: همان، ص12</ref>

== گزارش محتوا ==
در مقدمه محقق، ضمن ارائه زندگی نامه مفصلی از نویسنده، به بيان خصوصيات و ويژگی‌های كتاب پرداخته شده است<ref>همان، ص7-12</ref>

در مقدمه مؤلف، به موضوع و عنوان كتاب اشاره شده است<ref>مقدمه نویسنده، همان، ص73-83</ref>

برخی از ويژگی‌ها و خصوصيات كتاب را می‌توان در امور زير خلاصه نمود:
#تفاوت تراجم از لحاظ طول و قصر و ايجاز و بسط؛ به گونه‌ای كه برخی از تراجم، از چند سطر تجاوز نكرده (مانند شرح حال شيخ حامد بن شيخ احمد عطار دمشقی<ref>متن كتاب، ج1، ص372</ref>، [[عجیمی‌، حسن‌ بن‌ علی‌|شيخ حسن بن علی حنفی]] معروف به [[عجیمی‌، حسن‌ بن‌ علی‌|عجيمی]]<ref>همان، ص303</ref>، شيخ حسن غرب<ref>همان، ص403</ref> و...) و برخی نيز به چند صفحه می‌رسد (مانند شرح حال شيخ حسن قويسنی<ref>همان، ص372</ref>، شيخ حسن بن شيخ حسين معروف به حسینی<ref>همان، ص392</ref>، ذوالفقار پاشا<ref>همان، ص704</ref> و...) و احتمالا اين امر، به دليل جايگاه و منزلت علمی يا اجتماعی افراد و يا ميزان معلومات نویسنده از احوال و زندگی نامه ايشان می‌باشد<ref>ر.ک: مقدمه محقق، ص51-61</ref>
#هرچند مبنای ترتيب نام اشخاص بر اساس حروف الفباست، ولی نویسنده اين امر را فقط در حرف اول رعايت كرده است<ref>ر.ک: همان، ص61</ref>
#تنوع در ترجمه؛ به اين معنا كه طبقه اجتماعی خاصی مورد نظر نویسنده نبوده و از ترجمه اكثر طبقات اجتماعی در آن يافت می‌شود؛ چنان كه در جايی ترجمه پادشاهی بزرگ و در موردی ترجمه صوفی‌ای فقير يا... ذكر شده است. همچنين تنوع در زادگاه و وطن در آن وجود دارد؛ به اين معنا كه ترجمه علمای مصری، يمنی، شامی، مكی، هندی و... در كنار يكديگر قرار گرفته است<ref>ر.ک: همان</ref>
#منابع فراوان و ارزشمندی كه نویسنده از آن‌ها بهره برده و می‌توان آن‌ها را چنين تقسيم بندی نمود:
#:- جلسات و ملاقات‌هايی كه وی با صاحبان ترجمه داشته و به صورت حضوری، با ايشان آشنا شده و به سيره علمی و عملی ايشان، احاطه پيدا كرده است كه اين امر، در عباراتی همچون:» لقيته في زيارتي الثانية لطنتدا سنة كذا...»،» وجدته كذا و كذا من الرجال» و... به خوبی مشهود است.
#:- كتب و رسائل فراوان (كه در ساختار به آنها اشاره گرديد).
#:- سفرهای فراوانی كه در خلال آن‌ها، با امرا، علما و ادبای زيادی آشنا گرديده است.
#:- اخبار و قصصی كه به گوش وی رسيده و بين مردم معروف بوده است.
#:- مكاتباتی كه ميان وی و اصحاب تراجم صورت گرفته است<ref>ر.ک: همان، ص71</ref>
#ترجمه‌ها با اسم صاحب ترجمه و نسبت او آغاز شده و در صورت آگاهی نویسنده از نام والد و جد يا اجداد وی، به آن‌ها اشاره شده است و در برخی موارد، نسب افراد تا [[امام على(ع)|حضرت علی(ع)]] در صورت منسوب بودن به آن حضرت، ادامه يافته است<ref>ر.ک: همان، ص81</ref>
#در صورت منسوب بودن افراد به شهری ناشناخته، موقعيت جغرافيايی آن، تبيين شده است<ref>ر.ک: همان</ref>
#در صورت شاعر بودن صاحب ترجمه، به برخی از اشعار وی، اشاره گرديده و در اين راه، گاهی افراط شده است<ref>ر.ک: همان</ref>
#تفاوت اسلوب در ساختار جملات و عبارات از حيث قوت و ضعف؛ مثلاًبرخی از جملات، دارای عبارت پردازی و مسجع بوده و برخی ديگر، چنين نيست و..<ref>ر.ک: همان</ref>
#در صورتی كه صاحب ترجمه، دارای مصنفاتی بوده، به همه يا برخی از آن‌ها اشاره شده است<ref>ر.ک: همان</ref>
#اگر وفات صاحب ترجمه ذكر شده باشد، در برخی موارد، نحوه تشييع جنازه و حزن و اندوه مردم در سوگ وی، به اختصار بيان شده است<ref>ر.ک: همان</ref>
#كتاب، خالی از تراجم بانوان می‌باشد<ref>ر.ک: همان</ref>

== وضعيت كتاب ==
فهرست مطالب هر جلد در انتهای همان جلد آمده و فهارس مجموعه، در انتهای جلد دوم كه عبارتند از: فهرست اعلام؛ جماعات؛ اماكن؛ اصطلاحات و كتب مذكور در متن.

در پاورقی‌ها علاوه بر ذكر منابع<ref>ر.ک: پاورقی، ج2، ص711</ref>، به بيان اختلاف نسخ<ref>ر.ک: همان، ص811</ref> و توضيح برخی از كلمات و عبارات متن پرداخته شده است<ref>ر.ک: همان، ص521</ref>

==پانویس==
<references/>

== منابع مقاله ==
مقدمه و متن كتاب.

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}

[[حضراوی، احمد بن محمد]]

[[رده:کتاب‌شناسی]]

[[رده:زبان‌شناسی، علم زبان]]

[[رده:زبان و ادبیات شرقی (آسیایی)]]

[[رده:زبان و ادبیات عربی]]

ابن طیب، محمد بن طیب

2026-05-25T11:35:45Z

Hbaghizadeh:

<div class="wikiInfo">
[[پرونده:NUR06012.jpg|بندانگشتی|ابن طیب، محمد بن طیب]]
{| class="wikitable aboutAuthorTable" style="text-align:Right" |+ |
|-
! نام!! data-type="authorName" |ابن طیب، محمد بن طیب
|-
|نام‌های دیگر
| data-type="authorOtherNames" | فاسی، ابی‌عبدالله محمد بن طیب
|-
|نام پدر
| data-type="authorfatherName" |طیب
|-
|متولد
| data-type="authorbirthDate" |1110ق
|-
|محل تولد
| data-type="authorBirthPlace" |قريه شراقه (شراگه)، در نزدیکى فاس
|-
|رحلت
| data-type="authorDeathDate" |1170 ‌‎ق
|-
|اساتید
| data-type="authorTeachers" |احمد بن محمد درعى

محمد بن عبدالقادر فاسى

ابواسحاق ابراهیم سباعى
|-
|برخی آثار
| data-type="authorWritings" |فیض نشر الانشراح من روض طی الاقتراح
|- class="articleCode"
|کد مؤلف
| data-type="authorCode" |AUTHORCODE06012AUTHORCODE
|}
</div>

'''ابن طَيِّب، ابوعبدالله محمد شَرَقى''' (شرگى، شراگى)»، ملقب به شمس‌الدين (1110 - 1170ق)، محدث، نحوى، اديب و مورخ مغربى

==ولادت==
او در قريه شراقه (شراگه)، در نزدیکى فاس و در خانواده‌اى اهل علم و ادب به دنيا آمد.

وی دوران كودكى و نوجوانى را در فاس گذراند. دو ساله بود كه پدرش به رسم آن زمان، از [[عجیمی‌، حسن‌ بن‌ علی‌|حسن بن على عجيمى]] برای او اجازه روايت حديث گرفت.

==تحصیلات==

دروس مقدماتى را از پدر و عمه‌اش كه هر دو از محدثان و علماى فاس بودند، فراگرفت و سپس نزد ديگر محدثان و استادان آنجا، از جمله احمد بن محمد درعى و محمد بن عبدالقادر فاسى و ابواسحاق ابراهیم سباعى، به فراگیرى حديث و ساير علوم پرداخت.

او علاوه بر حديث، به تحصيل تفسير، فقه، صرف و نحو، لغت و ادب نيز همت گماشت و به‌زودى از دانشمندان نامدار عصر خود گرديد. وى در راه كسب علم، شهرهاى بسيارى را زير پا گذاشت. در حدود 1143ق، حج گزارد و مدت 2 سال در مكه مجاور شد و به كار تأليف و تدريس پرداخت. سپس از طريق شام به روم رفت و پس از چندى از راه مصر به حجاز بازگشت. در اثناى این سفرها از علما و انديشمندان هر ديار بهره برد و با آنان در علوم مختلف به مباحثه نشست و دانش‌پژوهان بسيارى نيز از جمله حمدون بن عبدالسلام بنانى و سيد‌ ‎محمد مرتضى زبيدى صاحب «[[تاج العروس من جواهر القاموس|تاج العروس]]» از محضر وى بهره جستند.

ابن طيب، مشايخ غربى و شرقى خود را بيش از 180 تن ذكر كرده و شرح حال آنان رابه ترتيب در 2 کتاب «أنيس المطرب» و «الأفق المشرق» آورده است. وى در پایان این سفرها به مدينه رفت و به تأليف و تدريس مشغول شد و سرانجام در همان جا درگذشت.

==آثار==

# إرسال الأسانيد و إيصال المصنفات و المسانيد (الفهرسة الصغرى نيز گفته مى‌شود)؛
# إضائة الراموس؛
# تجريد الرواية في تحقيق الكفاية (شرحى است بر كفاية المتحفظ و نهایة المتلفظ ابن اجدابى)؛
# شرح حزب ابى‌زكريا يحيى بن شرف نووى (شرحى است بر کتاب دعاى نووى)؛
# عيون الموارد السلسلة من عيون الأسانيد المسلسلة؛
# فيض نشر الانشراح من روض طي الاقتراح (حاشيه‌اى بر الاقتراح سيوطى است)؛
# مفتاح الوصول إلى علم الأصول (در شرح مقدمه عبدالقادر فاسى)؛
# موطئة الفصيح لموطأة الفصيح (شرحى است بر منظومة الموطأة ابن مرحل)؛

و..<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/2254 بخش ادبیات عرب، ج 4، ص160]</ref>

==پانویس==
<references/>

==منابع مقاله==

[https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/2254 بخش ادبیات عرب، دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1377]

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}

[[فیض نشر الانشراح من روض طی الاقتراح]]

[[رده:زندگی‌نامه]]

حسن بن على عجيمى

2026-05-25T11:35:23Z

Hbaghizadeh: تغییرمسیر به عجیمی‌، حسن‌ بن‌ علی‌

#تغییر_مسیر [[عجیمی‌، حسن‌ بن‌ علی‌]]

ابوبقاء حسن بن علی بن یحیی عجیمی مکی

2026-05-25T11:34:11Z

Hbaghizadeh: تغییرمسیر به عجیمی‌، حسن‌ بن‌ علی‌

#تغییر_مسیر [[عجیمی‌، حسن‌ بن‌ علی‌]]

ابن عجیمی مکی

2026-05-25T11:33:35Z

Hbaghizadeh: تغییرمسیر به عجیمی‌، حسن‌ بن‌ علی‌

#تغییر_مسیر [[عجیمی‌، حسن‌ بن‌ علی‌]]

حسن بن علی عجیمی

2026-05-25T11:33:12Z

Hbaghizadeh: تغییرمسیر به عجیمی‌، حسن‌ بن‌ علی‌

#تغییر_مسیر [[عجیمی‌، حسن‌ بن‌ علی‌]]

عجیمی‌، حسن‌ بن‌ علی‌

2026-05-25T11:32:22Z

Hbaghizadeh: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه | عنوان = حسن بن علی عجیمی | تصویر = NUR00000.jpg | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | نام کامل = حسن بن علی بن یحیی بن عمر بن احمد عجیمی | نام‌های دیگر = ابوبقاء، ابن عجیمی مکی | لقب = | تخلص = | نسب = | نام پدر = علی بن یحیی | ولادت = ۱۰ ر...» ایجاد کرد

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = حسن بن علی عجیمی
| تصویر = NUR00000.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = حسن بن علی بن یحیی بن عمر بن احمد عجیمی
| نام‌های دیگر = ابوبقاء، ابن عجیمی مکی
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر = علی بن یحیی
| ولادت = ۱۰ ربیع‌الاول ۱۰۴۹ هجری قمری (۱۶۳۹ میلادی)
| محل تولد = مکه مکرمه
| کشور تولد =
| محل زندگی = مکه، طائف
| رحلت = ۳ شوال ۱۱۱۳ هجری قمری (۱۷۰۲ میلادی)
| شهادت =
| مدفن = طائف
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان = محمد (فرزند)
| خویشاوندان = عبدالقادر بن یحیی صدیقی (نوه دختری)
| دین = اسلام
| مذهب = حنفی
| پیشه = محدث، مورخ، فقیه، عارف
| درجه علمی =
| دانشگاه =
| علایق پژوهشی = حدیث، تاریخ، تصوف، فقه
| منصب =
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | عیسی ثعالبی مغربی | احمد بن محمد قشاشی | عبدالرحمان محجوب مغربی | محمد بن سلیمان رودانی | محمد بن علی بخاری | مهنا بن عوض حضرمی | ابراهیم بیرمکی | احمد مخزنجی | ابراهیم کورانی | محمدشفیع هندی | محمد شلی باعلوی}}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان = {{فهرست جعبه عمودی | تاج‌الدین دهان | محمد بن عقیل | محمد امین قلعی | بدرالدین خوج | محمدامین محبی | عبدالقادر بن یحیی صدیقی}}
| اجازه اجتهاد از =
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | خبايا الزوايا | إهداء اللطائف من أخبار الطائف | تاریخ مکه و المدینه و بیت المقدس | إسبال الستر الجميل علی ترجمة العبد الذليل | حاشیه علی الأشباه و النظائر | حاشیه علی الدر}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE59595AUTHORCODE
}}

'''ابوبقاء حسن بن علی بن یحیی عجیمی مکی''' (۱۰۴۹ – ۱۱۱۳ ق) معروف به '''ابن عجیمی مکی'''، محدث، مورخ، فقیه حنفی و عارف برجسته حجاز در قرن یازدهم و دوازدهم هجری بود. او از چهره‌های شاخص علمی حرمین شریفین به شمار می‌رفت و به «محدث حجاز» و «مسند الحجاز» شهرت داشت. عجیمی که نسبش به یمن بازمی‌گشت، در مکه متولد شد و بیشتر عمر خود را در این شهر به تدریس و ترویج علوم اسلامی سپری کرد. او از شاگردان برجسته عیسی ثعالبی مغربی و احمد بن محمد قشاشی بود و شخصیت‌های علمی بسیاری از محضر او بهره بردند. عجیمی آثار متعددی در زمینه تاریخ، حدیث، تصوف و فقه تألیف کرد که مهم‌ترین آنها «خبايا الزوايا» (در معرفی زوایا و مشایخ صوفیه مکه)، «إهداء اللطائف من أخبار الطائف» (در تاریخ طائف) و «تاریخ مکه و المدینه و بیت المقدس» است.

==ولادت==
حسن بن علی عجیمی در روز دوشنبه ۱۰ ربیع‌الاول سال ۱۰۴۹ هجری قمری (مطابق ۱۶۳۹ میلادی) در شهر مکه مکرمه متولد شد.<ref name="alhejaz">[https://www.alhejaz.org/aalam/112601.htm پایگاه الحجاز: حسن بن علي العجيمي]</ref><ref name="zarkoli">[https://noorlib.ir/book/view/2846?volumeNumber=2&pageNumber=205 زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۲، ص۲۰۵]</ref> پدرش پیش از پایان یک سالگی او از دنیا رفت و سرپرستی وی بر عهده مادرش قرار گرفت.<ref name="alhejaz" />

==نسب و خاندان==
خاندان عجیمی اصلاً یمنی بودند.<ref name="alreq">[https://app.alreq.com/ar/Authors/Author/e467b257-42c4-45da-6ba4-08d78ef039aa پایگاه الرق المنشور: العجيمي؛ حسن بن علي بن يحيى، أبو البقاء العجيمي]</ref> علت شهرت این خاندان به «عجیمی» این بود که یکی از اجدادشان به دلیل گرفتگی زبان (عجمة) به این نام شناخته می‌شد.<ref name="alreq" />

==تحصیلات==
===حفظ قرآن و تحصیلات مقدماتی===
عجیمی قرآن کریم را در سن نه سالگی حفظ کرد.<ref name="alhejaz" /> قرائت قرآن را به روایت نافع (قالون) نزد محمد بن علی بخاری آموخت.<ref name="alhejaz" />

===اساتید===
عجیمی در محضر اساتید برجسته‌ای به تحصیل پرداخت:<ref name="alhejaz" />

==== علوم دینی و ادبیات عرب: ====
او به مدت نزدیک به پانزده سال از محضر عیسی بن محمد ثعالبی مغربی (که بعدها به مکه مهاجرت کرد) بهره برد و نزد وی کتاب‌های متعددی را در علوم گوناگون فراگرفت.<ref name="alhejaz" /> در این مدت، او علوم زیر را نزد استادش خواند: حدیث، تفسیر و اصول فقه؛ فرائض و علم توحید؛ نحو، معانی، بیان و عروض؛ صرف، منطق، جدل و حساب؛ سیره.<ref name="alhejaz" />

==== فقه: ====
فقه را نزد ابراهیم بیرمکی مکی و احمد مخزنجی فراگرفت.<ref name="alhejaz" />

==== حکمت و علوم عقلی: ====
علم حکمت را نزد ابراهیم کورانی مدنی آموخت.<ref name="alhejaz" />

==== هندسه و هیئت: ====
هندسه و هیئت را نزد محمدشفیع هندی فراگرفت.<ref name="alhejaz" />

==== علم میقات (زمان‌سنجی): ====
علم میقات را نزد محمد شلی باعلوی، ابراهیم کورانی، محمد بن سلیمان رودانی و احمد دمياطی بناء آموخت.<ref name="alhejaz" />

=== حدیث و روایت: ===
عجیمی به قرائت حدیث توجه ویژه‌ای داشت و از شماری از مشایخ مصر اجازه روایت دریافت کرد. شیخ علی شبراملسی و دیگران به او اجازه دادند.<ref name="alhejaz" /> او همچنین پسر خود را برای سماع حدیث به محضر مشایخ روایت می‌برد.<ref name="alhejaz" />

==== تصوف و طریقت: ====
در مدینه منوره با احمد بن محمد قشاشی (از عرفای بزرگ) همنشین شد و از او علوم ظاهری و باطنی را فراگرفت. قشاشی به او ذکر تلقین کرد، خرقه پوشاند و اجازات عامه و خاصه داد.<ref name="tonzid">[https://noorlib.ir/book/view/16432?pageNumber=319 موسوی عاملی، رضی‌الدین بن محمد، تنضید العقود السنیة، ج۱، ص۳۱۹-۳۲۰]</ref> همچنین از سید عبدالرحمان محجوب مغربی (عارف بزرگ) بهره برد.<ref name="alhejaz" />

==فعالیت‌ها==
===تدریس===
عجیمی پس از دریافت اجازه از استادان خود، ابتدا در منزل شخصی‌اش به تدریس پرداخت. گروهی از طلاب در علوم نحو، عروض، اصولین، منطق و حساب در درس او حاضر می‌شدند.<ref name="alhejaz" />

پس از درگذشت استادش عیسی ثعالبی مغربی، به پیشنهاد محمد بن سلیمان رودانی، در مسجدالحرام به تدریس پرداخت.<ref name="alhejaz" /> محل تدریس او در مسجدالحرام، در کنار باب الوداع و باب ام‌هانی، مقابل رکن یمانی بود.<ref name="zarkoli" /> وی در این مکان به تدریس علوم زیر اشتغال داشت: نحو، معانی، بیان و بدیع؛ حدیث و مصطلح‌الحدیث؛ سیره و فقه.<ref name="alhejaz" />

===جایگاه علمی===
عجیمی را «محدث الحجاز» و «مسند الحجاز» نامیده‌اند.<ref name="alhejaz" /> او یکی از سه شیخی است که بیشتر اسناد علمی عالمان پس از خود در حجاز، یمن، مصر، شام و دیگر مناطق بدانها منتهی می‌شود.<ref name="alhejaz" /> دو تن دیگر عبدالله بن سالم بصری و احمد نخلی مکی هستند.<ref name="alhejaz" />

محمد امین محبی در کتاب «خلاصة الأثر» درباره او می‌نویسد: «او آیه‌ای در ذکاوت و فهم، سریع‌الجواب و بسیار حاضر ذهن بود. من در میان کسانی که دیده‌ام، کسی را فصیح‌تر از او و خوش‌بیان‌تر از او ندیده‌ام. الفاظش چون درّ ناب بود.»<ref name="tonzid" />

==شاگردان==
افراد بسیاری از محضر علمی عجیمی بهره بردند، از جمله:<ref name="alhejaz" /><ref name="heile">[https://noorlib.ir/book/view/11979?pageNumber=370 هیله، محمد حبیب، التاریخ و المؤرخون بمکة، ص۳۷۰]</ref>

- تاج‌الدین احمد بن ابراهیم دهان (که ثبت مشایخ استاد خود را گردآوری کرد)

- محمد بن عقیل (معروف به ابن عقیل)

- محمد امین قلعی

- بدرالدین خوج مکی (مورخ)

- محمدامین محبی (صاحب کتاب «خلاصة الأثر»)

- عبدالقادر بن یحیی صدیقی (نوه دختری او که بسیاری از تألیفاتش را کتابت کرد)

==وفات==
حسن بن علی عجیمی در روز سه‌شنبه ۳ شوال سال ۱۱۱۳ هجری قمری (مطابق ۱۷۰۲ میلادی) در شهر طائف درگذشت.<ref name="alhejaz" /><ref name="tonzid" /> پیکر او در همان شهر به خاک سپرده شد.<ref name="zarkoli" />

==آثار==
از حسن بن علی عجیمی آثار متعددی بر جای مانده است. مهم‌ترین آنها عبارتند از:<ref name="alhejaz" /><ref name="alreq" /><ref name="zarkoli" /><ref name="bamutarrif">[https://noorlib.ir/book/view/11611?pageNumber=360 بامطرف، محمد عبدالقادر، الجامع، ج۱، ص۳۶۰]</ref><ref name="kahhale">[https://noorlib.ir/book/view/3304?volumeNumber=3&pageNumber=264 کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، ج۳، ص۲۶۴]</ref><ref name="heile_full">[https://noorlib.ir/book/view/11979?pageNumber=370 هیله، محمد حبیب، التاریخ و المؤرخون بمکة، ص۳۷۰-۳۷۴]</ref><ref name="baghdadi">[https://noorlib.ir/book/view/3309?pageNumber=294 بغدادی، اسماعیل، هدیة العارفین، ج۱، ص۲۹۴]</ref><ref name="farhang">[https://noorlib.ir/book/view/11979?pageNumber=532 مرکز پژوهشی دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامی، فرهنگ أعلام علوم عقلی اسلامی، ج۳، ص۵۳۲]</ref>

{{ستون-شروع|۲}}
* '''خبايا الزوايا''' – در معرفی زوایا، تکیه‌ها و مشایخ صوفیه در مکه. این کتاب شامل شرح حال ۱۵۰ مرد و ۳ زن از صوفیان است و به همراه «رسالة فی طرق الصوفیة» (معرفی ۴۰ طریقت صوفیه) منتشر شده است.<ref name="farhang" />
* '''إهداء اللطائف من أخبار الطائف''' – در تاریخ طائف و فضایل آن. این کتاب شامل معرفی محدوده طائف، مشاهد و آثار تاریخی آن، مساجد، قریه‌ها، چشمه‌ها و کوه‌های طائف است.<ref name="alhejaz" /><ref name="baghdadi" />
* '''تاریخ مکه و المدینه و بیت المقدس''' – نسخه خطی مصور در دانشگاه ریاض (۲۵۰ صفحه)<ref name="alreq" />
* '''إسبال الستر الجميل علی ترجمة العبد الذليل''' – شرح حال خودنوشت (اتمام تألیف: ۱۱۱۱ قمری). نسخه خطی در مکتبة مکه المکرمه موجود است.<ref name="heile_full" />
* '''حاشیه علی الأشباه و النظائر'''<ref name="zarkoli" />
* '''حاشیه علی الدر'''<ref name="zarkoli" />
* '''ثبت''' (در دو جلد) – گردآوری شده توسط تلمیذش تاج‌الدین دهان با عنوان «کفایة المتطلع لما ظهر و خفی من غالب مرویات الشیخ حسن بن علی العجیمی المکی الحنفی»<ref name="alreq" />
* '''رسائل فی الفلك، الفرائض و التصوف'''<ref name="zarkoli" />
* '''الفوائد الجلیة فی الأسانید العلیة'''
* '''إتحاف الخل الوفی بمعرفة مکان غسل النبی (ص) بعد وفاته و غاسله'''<ref name="heile_full" />
* '''إثارة ذوی النجدة لتنزیة بندر جدة'''<ref name="heile_full" />
* '''السيف المسلول في جهاد أعداء الرسول (ص)'''
* '''النفح المسكي في عمرة المكي'''
* '''الفلك المشحون''' – در علم فلک<ref name="alhejaz" />
* '''الورقات الوفیة'''
* '''تدارک الفوت بجوابات سؤال ورد من حضرموت'''
* '''إیقاظ الطرف النعوس'''
* '''بلوغ المأمول من معرفة المکلف و طرق الوصول'''
* '''رسالة متعلقة بالنیاحة علی المیت'''
* '''إقالة العثرة في بیان حدیث العترة'''
* '''تلیین العطف لمن یدخل في الصف'''
* '''فريد الجواهر''' – در علم رمل
* '''المناهل العذبة فی تحقیق مسائل الصلاة فی الکعبة'''
* '''قرة عیون ذوی الرتبة بتدریق مسائل الصلاة فی الکعبة'''
* '''الفتح الغیبي فیما یتعلق بمنصب آل الشیبي''' – رساله در سدنه کعبه
{{پایان}}

==پانویس==
<references />

==منابع مقاله==
*[https://www.alhejaz.org/aalam/112601.htm پایگاه الحجاز: حسن بن علي العجيمي (۱۰۴۹هـ -۱۱۱۳هـ)]
*[https://app.alreq.com/ar/Authors/Author/e467b257-42c4-45da-6ba4-08d78ef039aa پایگاه الرق المنشور: العجيمي؛ حسن بن علي بن يحيى، أبو البقاء العجيمي]
*زرکلی، خیرالدین، [https://noorlib.ir/book/view/2846?volumeNumber=2&pageNumber=205 الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج۲، ص۲۰۵]
*بامطرف، محمد عبدالقادر، [https://noorlib.ir/book/view/11611?pageNumber=360 الجامع: جامع شمل أعلام المهاجرین المنتسبین الی الیمن و قبائلهم، بغداد: دار الرشید للنشر، ج۱، ص۳۶۰]
*کحاله، عمر رضا، [https://noorlib.ir/book/view/3304?volumeNumber=3&pageNumber=264 معجم المؤلفین: تراجم مصنفی الکتب العربیه، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۹۵۷م، ج۳، ص۲۶۴]
*هیله، محمد حبیب، [https://noorlib.ir/book/view/11979?pageNumber=370 التاریخ و المؤرخون بمکة من القرن الثالث الهجري إلی القرن الثالث عشر، مکه: مؤسسة الفرقان للتراث الإسلامي، ۱۹۹۴م، ص۳۷۰-۳۷۴]
*موسوی عاملی، رضی‌الدین بن محمد، [https://noorlib.ir/book/view/16432?pageNumber=319 تنضید العقود السنیة بتمهید الدولة الحسنیة، قم: معهد الدراسات لتحقيق أنساب الأشرف، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۳۱۹-۳۲۰]
*بغدادی، اسماعیل، [https://noorlib.ir/book/view/3309?pageNumber=294 هدیة العارفین: اسماء المؤلفین و آثار المصنفین، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۹۵۱م، ج۱، ص۲۹۴]
*مرکز پژوهشی دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامی، [https://noorlib.ir/book/view/11979?pageNumber=532 فرهنگ أعلام علوم عقلی اسلامی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۵۳۲]

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}
* [[إهداء اللطائف من أخبار الطائف]]
* [[بغية الوعاة من مسألة البغاة]]
* [[خبايا الزوايا]]
* [[لقاء العشر الأواخر بالمسجد الحرام]]

[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مؤلفین-خرداد]]

فاضل بسطامی، نوروزعلی بن محمدباقر

2026-05-25T09:12:21Z

Hbaghizadeh: /* وابسته‌ها */

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = نوروز علی بسطامی
| تصویر = NUR00000.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = نوروز علی بن محمدباقر بسطامی
| نام‌های دیگر = فاضل بسطامی
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر = محمدباقر
| ولادت = ۱۲۲۷ هجری قمری (به روایتی ۱۲۱۹ قمری)
| محل تولد = بسطام
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = مشهد
| رحلت = ۱۳۰۹ هجری قمری
| شهادت =
| مدفن = قبرستان قتل‌گاه، پشت سر امین‌الدین طبرسی، مشهد
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان = محمدصادق، ابوالحسن
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه اثنی‌عشری
| پیشه = محدث، مورخ، واعظ، نویسنده
| درجه علمی =
| دانشگاه =
| علایق پژوهشی = حدیث، رجال، تاریخ، اخلاق، مراثی اهل بیت(ع)
| منصب =
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | میرزا عسکری | مولانا شمسی (شمس البهبهانی)}}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از =
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | [[امواج البکاء في بکاء الحسین علیه‌السلام]] | فردوس التواریخ | تحفة الحسینیة | تحفة الرضویة | سرور العارفین | سراج المتهجدین | لؤلؤة البحرین}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE20287AUTHORCODE
}}

'''ملا نوروز علی بن محمدباقر بسطامی''' (۱۲۲۷ – ۱۳۰۹ ق) معروف به فاضل بسطامی، محدث، مورخ، واعظ و نویسنده برجسته شیعه در قرن سیزدهم هجری بود. او بیشتر عمر خود را در جوار حرم [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]] در مشهد مقدس سپری کرد و آثار ارزشمندی در زمینه حدیث، تاریخ، اخلاق و مراثی اهل بیت(ع) از خود به جای گذاشت. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به «فردوس التواریخ» (در تاریخ مشهد)، «[[امواج البکاء في بکاء الحسین علیه‌السلام|امواج البکاء]]» (در مصائب [[امام حسین علیه‌السلام|امام حسین(ع)]]) و «تحفة الرضویة» (در کرامات [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]]) اشاره کرد.

== ولادت ==
درباره تاریخ دقیق تولد فاضل بسطامی، دو گزارش متفاوت در منابع وجود دارد:<ref name="miraghai">[http://www.manuscripts.ir/ar/center-news/90-news/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/4063-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D8%A8%D8%B3%D8%B7%D8%A7%D9%85%DB%8C میرآقایی، سیدهادی، «تاملات و نکته‌هایی نویافته از زندگی فاضل بسطامی»، پایگاه بساتین اخبار المخطوطات]</ref>

- بر اساس گزارش عبدالرحمان مدرس (نویسنده تاریخ علمای خراسان) که در سال ۱۲۹۴ قمری کتاب خود را تألیف کرده و سن فاضل بسطامی را ۷۵ سال ذکر کرده است، سال تولد او ۱۲۱۹ قمری به دست می‌آید.<ref name="miraghai" />

- بر اساس گزارش اعتمادالسلطنه در کتاب «مطلع الشمس» (سال ۱۳۰۲ قمری) که سن او را ۷۵ سال نوشته است، سال تولد ۱۲۲۷ قمری محاسبه می‌شود. مهدی بامداد نیز همین تاریخ را ثبت کرده است.<ref name="miraghai" />

با توجه به اینکه بیشتر منابع رجالی متأخر، سال ۱۲۲۷ قمری را به عنوان سال تولد فاضل بسطامی ذکر کرده‌اند،<ref name="tabaghat">[https://noorlib.ir/book/view/11472?volumeNumber=5&sectionNumber=2&pageNumber=523 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشيعة، ج۵، ص۵۲۳]</ref> همین تاریخ مبنا قرار گرفته است. او در شهر بسطام متولد شد و از کودکی به مشهد مقدس هجرت کرد.<ref name="mashar">[https://noorlib.ir/book/view/3299?volumeNumber=6&pageNumber=662 مشار، خان بابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، ج۶، ص۶۶۲]</ref>

== نسب و خانواده ==
نام کامل وی «شیخ الحاج ملا نوروز علی بن الحاج محمدباقر البسطامی المشهدی» است.<ref name="tabaghat" /> او پس از هجرت به مشهد، به «نزیل المشهد المقدس الرضوی» (ساکن در جوار حرم امام رضا(ع)) شهرت یافت.<ref name="takmilah">[https://noorlib.ir/book/view/11454?volumeNumber=6&pageNumber=181 صدر، حسن، تکملة أمل الآمل، ج۶، ص۱۸۱]</ref>

از فاضل بسطامی دو فرزند پسر به نام‌های محمدصادق و ابوالحسن به یادگار مانده است.<ref name="miraghai" /> او در وقف‌نامه خود (سال ۱۳۰۸ قمری) به نام فرزندان و نوادگانش اشاره کرده است. فرزند بزرگ او محمدصادق نیز مانند پدر، روحانی و صاحب دانش و فضیلت بود و به مکه رفت و حج گزارد. [[آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن|آقابزرگ تهرانی]] در مشهد با حاج محمدصادق ملاقات کرده و علم و فضل او را ستوده است.<ref name="miraghai" />

فاضل بسطامی علاوه بر این دو فرزند، دو فرزند دیگر نیز داشته که در حمله سالار به مشهد مقدس (۱۲۵۶ قمری) در اثر وحشت و اضطراب فوت کردند. او در حاشیه نسخه خطی «سرور العارفین» درباره فوت دو فرزندش نوشته است که در زمان محاصره مشهد، دو طفل شش ساله و سه ساله او به دلیل صدای توپ و تزلزل خانه فوت نمودند.<ref name="miraghai" />

== تحصیلات و اساتید ==
فاضل بسطامی از کودکی به مشهد مقدس هجرت کرد و در جوار حرم [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]] پرورش یافت.<ref name="mashar" /> او علوم مختلف را نزد اساتید برجسته آن دوره فراگرفت:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" />

- میرزا عسکری (از علمای مشهد)

- مولانا شمسی (شمس البهبهانی المشهدی)

== ویژگی‌های علمی و اخلاقی ==
منابع رجالی، فاضل بسطامی را با ویژگی‌های زیر توصیف کرده‌اند:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" /><ref name="ganjineh">[https://noorlib.ir/book/view/11445?volumeNumber=7&pageNumber=151 شریف رازی، محمد، گنجینه دانشمندان، ج۷، ص۱۵۱]</ref>

- عالم فاضل کامل متبحر

- واعظ ماهر جلیل معمر

- برّ تقی صالح (نیکوکار، پرهیزکار)

- محدث بزرگ با تبحر عجیب در اخبار و احادیث

- مورخ آگاه به تاریخ اسلام و تشیع

- خبیر در علم حدیث و رجال

- عارف به بیشتر علوم اسلامی

- مصنف (نویسنده آثار متعدد)

== دیوان اشعار منسوب ==
در کتابخانه ملی تهران، نسخه خطی به شماره ۳۲۳۹۹-۵ با عنوان «دیوان اشعار نوروز علی بن محمدباقر فاضل بسطامی» نگهداری می‌شود.<ref name="miraghai" /> این دیوان بر وزن [[شاهنامه فردوسی (نشر قطره)|شاهنامه فردوسی]] سروده شده و مضمون حماسی دارد. شاعر با تحمیدیه شروع کرده و سپس به نعت و ستایش پیامبر اسلام(ص) و منقبت [[امام علی علیه‌السلام|حضرت علی(ع)]] پرداخته است. همچنین شاعر به مدح [[ناصرالدین ‌شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] و ولیعهدش نیز پرداخته است. با این حال، نگارنده با بررسی سبک‌شناسانه معتقد است که این دیوان از فاضل بسطامی نیست.<ref name="miraghai" />

نمونه‌هایی از اشعار منسوب به فاضل بسطامی در منابع ثبت شده است:<ref name="miraghai" />

در ارادت به [[امام حسین علیه‌السلام|امام حسین(ع)]]:
{{شعر}}
{{ب|وصیت کند فاضل بی‌نوا|زمانی که شد وارد نینوا}}
{{ب|به یاران ایمانی پاک دین|حقیقت شناسان عین الیقین}}
{{ب|چو من بگذرم زان جهان دودر|به من باز سازید باب دگر}}
{{ب|همان باب رحمت که در عالمین|رسد فیض حق از جناب حسین}}
{{پایان شعر}}
در ارادت به [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]]:
{{شعر}}
{{ب|هر زمان کین عاصی بحر الم|در طواف کعبه، بودم در حرم}}
{{ب|دیدم از برنا و پیر و مرد و زن|هندی و سندی و رومی و ختن}}
{{ب|ماوراء النّهر ی و بلخ و بخار|از سمرقند و خراسان و تتار}}
{{ب|از عراق و شام و از ایران زمین|از همه خلق از کهین و از مهین}}
{{پایان شعر}}
== وفات ==
فاضل بسطامی در سال ۱۳۰۹ هجری قمری در مشهد مقدس درگذشت.<ref name="qomi">[https://noorlib.ir/book/view/11589?volumeNumber=2&pageNumber=1064 قمی، عباس، الفوائد الرضویة، ج۲، ص۱۰۶۴]</ref> پیکر او در قبرستان «قتل‌گاه» مشهد، در پشت سر امین‌الدین طبرسی، به خاک سپرده شد.<ref name="qomi" /><ref name="mashar" />

== آثار ==
از فاضل بسطامی آثار متعددی بر جای مانده است که مهمترین آنها عبارتند از:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" /><ref name="zirayah">[https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=24&pageNumber=57 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة، ج۲۴، ص۵۷-۵۸]</ref><ref name="amin">[https://noorlib.ir/book/view/11169?volumeNumber=50&pageNumber=29 امین، محسن، أعیان الشیعة، ج۵۰، ص۲۹]</ref>

- امواج البکاء فی بکاء الحسین(ع) – در مراثی و مصائب امام حسین(ع). چاپ سنگی، تهران، ۱۲۸۸ق

- فردوس التواریخ – در تاریخ مشهد مقدس و تراجم علمای مدفون در آن. چاپ سنگی، تبریز، ۱۳۱۵ق

- تحفة الحسینیة – در اسرار شهادت امام حسین(ع). اولین تألیف ایشان، قبل از ۱۲۶۵ق

- تحفة الرضویة – در ذکر حالات و معجزات امام رضا(ع). چاپ سنگی، تبریز، ۱۲۸۸ق

- سرور العارفین فی أحوال المختار بن أبی عبید – درباره مختار ثقفی

- سراج المتهجدین فی آداب صلاة اللیل و التهجد – به فارسی، فراغت از تألیف: ۱۲۶۵ق

- لؤلؤة البحرین فی مناقب الحسین(ع) – چاپ‌های متعدد: تهران (۱۲۹۶ق و ۱۲۹۸ق)، تبریز (۱۲۸۸ق)

- سفینة النجاة – شرح منظومه بحر العلوم. چاپ سنگی، تهران، ۱۲۸۶ق

- ذخیرة المعاد فی تهذیب الاخلاق

- خلاصة النجاة – مختصر رسالة نجاة المتقین، به فارسی

- نجاة الخافقین فی ثواب زیارة الحسین(ع)

- الوسائل الحسینیة لطی العوالم البرزخیة – به فارسی، به خط مؤلف

- الوجیزة – در مقتل و مصائب معصومین(ع) در ۹ باب، فراغت از تألیف: ۱۳ محرم ۱۲۷۱ق

- ذخیرة العباد

- صراط النجاة – مختصر از نجاة المتقین

- البداء – رساله‌ای در موضوع بداء

- شرح طب الرضا(ع)

- وسیلة الرضوان – در ترجمه الصحیفة الرضویة

- وسیلة النجاة – در مقتل، مرتب بر ایام دهه اول محرم، به فارسی

== پانویس ==
<references />

== منابع مقاله ==
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، [https://noorlib.ir/book/view/11472?volumeNumber=5&sectionNumber=2&pageNumber=523 طبقات أعلام الشيعة و هو نقباء البشر في القرن الرابع عشر، مشهد: دار المرتضی، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۵۲۳-۵۲۴]
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، [https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=24&pageNumber=57 الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق، ج۲۴، ص۵۷-۵۸]
* صدر، حسن، [https://noorlib.ir/book/view/11454?volumeNumber=6&pageNumber=181 تکملة أمل الآمل، بیروت: دار المؤرخ العربي، ۲۰۰۸م، ج۶، ص۱۸۱-۱۸۲]
* شریف رازی، محمد، [https://noorlib.ir/book/view/11445?volumeNumber=7&pageNumber=151 گنجینه دانشمندان، تهران: کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش، ج۷، ص۱۵۱-۱۵۲]
* مشار، خان بابا، [https://noorlib.ir/book/view/3299?volumeNumber=6&pageNumber=662 مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تاکنون، تهران: چاپخانه رنگین، ۱۳۴۰ش، ج۶، ص۶۶۲-۶۶۳]
* قمی، عباس، [https://noorlib.ir/book/view/11589?volumeNumber=2&pageNumber=1064 الفوائد الرضویة في أحوال علماء المذهب الجعفریة، قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۰۶۴]
* امین، محسن، [https://noorlib.ir/book/view/11169?volumeNumber=50&pageNumber=29 أعیان الشیعة، دمشق: مطبعة ابن زیدون، ج۵۰، ص۲۹]
* [http://www.manuscripts.ir/ar/center-news/90-news/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/4063-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D8%A8%D8%B3%D8%B7%D8%A7%D9%85%DB%8C میرآقایی، سیدهادی، «تاملات و نکته‌هایی نویافته از زندگی فاضل بسطامی»، پایگاه بساتین اخبار المخطوطات]

== وابسته‌ها ==
{{وابسته‌ها}}
* [[فردوس التواريخ (تاريخ ارض اقدس رضوی)]]
* [[امواج البکاء في بکاء الحسین علیه‌السلام]]
* [[سفينة النجاة: در بیان اسراری از وقایع کربلا و مصائب ائمه اطهار علیهم السلام]]
* [[آنگاه که اشک مي‌گريد: امواج البکاء في جملة من بکاء سيدالشهداء روحی له الفداء]]
* [[تحفة الرضوية]]
* [[فردوس التواریخ]]
* [[ذخیرة المعاد فی تهذیب الاخلاق و الموعظة و الارشاد]]
* [[سراج‌ المتهجدین]]

[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی شده2 خرداد 1405]]
[[رده:مؤلفین-خرداد]]

فاضل بسطامی، نوروزعلی بن محمدباقر

2026-05-25T09:12:01Z

Hbaghizadeh:

مأخذ‌شناسی توصیفی تاریخ تشیع امامیه در ایران

2026-05-25T09:10:08Z

Hbaghizadeh:

{{جعبه اطلاعات کتاب
| تصویر =NUR18168J1.jpg
| عنوان =‏مأخذ شناسی توصیفی تاریخ تشیع امامیه در ایران
| پدیدآوران =
[[حضرتی، حسن]] (نویسنده)
| زبان =فارسی
| کد کنگره =‏‎‏Z‎‏ ‎‏7835‎‏ ‎‏/‎‏الف‎‏5‎‏ح‎‏6*
| موضوع =
شیعه امامیه - ایران - تاریخ

کتاب‌شناسی
| ناشر =
[[مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)]]، پژوهشکده امام خمينی(س) و انقلاب اسلامی
| مکان نشر =تهران - ایران
| سال نشر = 1383 ش

| کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE18168AUTOMATIONCODE
| چاپ =1
| شابک =964-7986-19-x
| تعداد جلد =1
| کتابخانۀ دیجیتال نور =18168
| کتابخوان همراه نور =18168
| کد پدیدآور =
| پس از =
| پیش از =
}}
{{کاربردهای دیگر| تاریخ تشیع (ابهام‌زدایی)}}
{{کاربردهای دیگر| تاریخ تشیع در ایران (ابهام‌زدایی)}}
{{کاربردهای دیگر| شیعه (ابهام‌زدایی)}}
'''مأخذ‌شناسی توصیفی تاریخ تشیع امامیه در ایران''' اثر [[حضرتی، حسن|حسن حضرتى]]، كتاب‌شناسى تعدادى از كتاب‌هايى است كه پيرامون شيعه دوازده امامى در ايران چاپ شده است.كتاب‌شناسى حاضر با هدف گردآورى و معرفى مآخذ و تحقيقات مربوط به «تاريخ تشيع اماميه در ايران» تهيه و تنظيم گرديده است<ref>مقدمه، ص12</ref>

== ساختار ==
كتاب با مقدمه نویسنده آغاز شده است. متن اثر نيز در دو بخش و هر بخش مشتمل بر معرفى تعدادى كتاب تنظيم شده است.

در انجام پژوهش حاضر سعى شده است كليه كتاب‌هاى تحقيقاتى و مآخذى كه در حوزه موردنظر وجود دارد، با مراجعه به كتابخانه‌ها و مراكز علمى داخل كشور تهيه شود. به همين منظور كتابخانه‌ها و مراكزى كه در داخل كشور امكان دسترسى به آن‌ها وجود داشته، مورد رجوع نگارنده بوده است. همچنين براى كسب اطلاعات درباره آثارى كه در خارج از كشور نگاشته شده، از شبكه جهانى اينترنت كمك گرفته شده است<ref>همان، ص14 و 15</ref>

ترتيب چينش كتاب‌ها براساس تاريخ چاپ آن‌ها بوده است و آن دسته از كتاب‌ها كه فاقد تاريخ چاپ بوده‌اند، بعد از كتاب‌هاى ديگر در آخر مجموعه آورده شده‌اند. كتاب‌ها از نظر زبانى هم از همديگر تفكيك شده‌اند. بدين‌صورت كه بخش نخست به كتب فارسى (81 كتاب) و بخش دوم به كتب غيرفارسى (8 كتاب) اختصاص يافته است<ref>همان، ص15</ref>

== گزارش محتوا ==
نویسنده در مقدمه، به اين نكته اشاره دارد كه در طول اين پژوهش، با واقعيتى سوگمندانه روبه‌رو شده و آن هم وجود ضعف و فقر شديد پژوهشى در ايران درباره موضوع موردنظر است. نخست اينكه از نظر كمى پژوهش‌هاى انجام شده درباره تحولات تشيع اماميه در ايران بسيار محدود است و اين مسئله با توجه به اينكه ايران مركز اصلى تشيع اماميه در جهان اسلام به شمار مى‌رود و على‌القاعده بايد حجم بسيار بالايى از پژوهش‌ها و تحقيق‌ها را در اين‌باره به خود اختصاص دهد، مايه سوگمندى و تأسف است. ديگر آنكه از نظر كيفى آثارى كه به صورت مستقل يا نيمه مستقل درباره اين موضوع نوشته و منتشر شده است، وضعيت چندان مطلوبى ندارد. بسيارى از آن‌ها تنها به ارائه يك گزارش توصيفى درباره تحولات تشيع اماميه در ايران بسنده كرده و به‌ندرت به خود اجازه داده‌اند تحليل و تأملاتى عقلانى درباره آن تحولات داشته باشند<ref>مقدمه، ص11</ref>

مؤلف بر اين باور است كه شايد علت اصلى اين مسئله، عدم توانمندى مؤلفان به ابزار «تحليل تاريخى» باشد. زيرا آنچه از مطالعه اين آثار به دست مى‌آيد، فقدان رويكرد علمى به تاريخ است. در اين نوشته‌ها بيش از آنكه تاريخ به مثابه يك علم موردنظر باشد، بيشتر به مثابه قصه و داستان در نظر گرفته شده است. ناگفته نماند كه در اين ميان، آثار ارزشمندى هم وجود دارد كه بسيار قابل احترام و اعتناست، اما وضعيت غالب همانى است كه گفته آمد. در مقابل، آثارى كه درباره موضوع موردنظر از سوى نويسندگان اروپايى منتشر شده است از حيث متد و روش و آشنايى به ابزار تحليل تاريخى در حد بسيار مطلوبى قرار دارند. خواننده از مطالعه توضيحات اين كتاب‌ها در كتاب‌شناسى حاضر، خود به اين موضوع اعتراف خواهد نمود<ref>همان</ref>

آنچه درباره كتاب‌هاى موجود در اين كتاب‌شناسى لازم به ذكر است، وجود گرايش‌هاى كلامى در اين نوشته‌هاست. توضيح آنكه در بخش زيادى از اين نوشته‌ها، از منظر علم كلام به توصيف تحولات پرداخته شده است و به عبارت ديگر، از نظر روشى، علم تاريخ در خدمت علم كلام و توضيح‌دهنده آن فرض شده است. از دل اين رويكرد، گرايش‌هاى ارزشى و در بعضى اوقات تعصب‌هاى شديد مذهبى ظهور نموده و قلم نویسنده را به سمت نگارش تاريخى كاملاً ايدئولوژيكى سوق داده است؛ اگرچه تاريخ‌نگارى هميشه و در همه‌جا به اين آفت درمان‌ناپذير مبتلا بوده است، اما در مورد نسخه فارسى آن، اين مسئله بسيار عريان و ملال‌آورتر است<ref>همان، ص12</ref>

آثارى كه داراى مشخصات زير بوده‌اند در اين مجموعه گنجانده شده‌اند:

#كتب تحقيقى و مآخذى كه به‌طور مستقيم يا غيرمستقيم، جغرافياى پژوهشى آن‌ها سرزمين ايران بوده است. به عبارت ديگر، آثارى كه تاريخ تشيع را بدون داشتن ارتباطى با «جغرافياى ايران» مورد بررسى قرار داده‌اند، در اين مجموعه آورده نشده‌اند<ref>همان، ص12</ref>
#در اين كتابشناسى، تنها به آثار مربوط به «تشيع اماميه» پرداخته شده است و از پرداختن به كتب مربوط به فرق ديگر شيعى مانند زيديه، اسماعيليه و... چشم‌پوشى شده است. نویسنده دلايل مختلفى را براى اين كار عنوان نموده است. نخست اينكه تلاش بر اين بوده است كه كتاب‌شناسى حاضر، از قالب تخصصى خود خارج نشود و تنها يك حوزه خاص و محدودى را پوشش داده باشد. دوم اينكه، حجم كتاب‌هاى چاپ شده در حوزه‌هاى ياد شده بسيار فراوان است. به‌ويژه در مورد اسماعيليان كه به علت برخوردارى از يك تاريخ رازورانه همواره مورد توجه مغرب زمينيان بوده و پرداختن به تاريخ آن‌ها جذابيت خاصى داشته است. نویسنده در تأييد ادعاى بالا، به كتاب‌شناسى تهيه شده درباره اسماعيليان اشاره كرده كه در حال حاضر زير چاپ است و حدود پانصد كتاب مستقل را درباره تاريخ اسماعيليان شامل مى‌شود<ref>همان، ص13</ref>
#در كتاب‌شناسى حاضر، كتاب‌هاى مربوط به تاريخ حكومت‌هاى شيعى و قهرمانان شيعى در ايران، گنجانده نشده‌اند و بيشتر بر آثار مربوط به تاريخ تحولات مذهب تشيع اماميه در ايران تأكيد شده است. نویسنده در مورد اين امر، به اين نكته اشاره دارد كه اگر غير از اين عمل مى‌نمود، باز به انبوهى از مآخذ برمى‌خورد كه درباره حكومت‌ها و قهرمانان شيعى ايرانى نوشته شده است. براى نمونه مى‌توان به حجم بسيار بالاى آثارى كه تنها درباره يكى از دولت‌هاى شيعى امامى در ايران مانند «سلسله صفويان» نوشته شده است، اشاره نمود. در اين ميان، وى انقلاب اسلامى 57 را مورد استثنا قرار داده و سعى كرده آثار تأليفى درباره اين رخداد كه از منظر «تاريخ تشيع» نگاشته شده است را در اين مجموعه بگنجاند<ref>همان</ref>
#در اين مأخذشناسى، تنها به كتاب‌هاى فارسى اكتفا نشده است. بلكه هر كتابى به هر زبانى، در صورت دستيابى به آن، در اين مجموعه معرفى شده و در صورت عدم دستيابى، مشخصات آن‌ها آورده شده است. نویسنده خود به اين امر اذغان دارد كه مآخذ عربى و انگليسى درباره موضوع موردنظر بسيار محدود است. چرا كه تنها، بعد از رخداد انقلاب اسلامى است كه تشيع اماميه براى فهم و ريشه‌هاى مذهبى انقلاب اسلامى مورد توجه مستشرقان قرار گرفته و تأليفاتى در اين‌باره شكل گرفته است كه آن هم بيشتر با هدف شناخت انقلاب اسلامى بوده تا تشيع امامى<ref>همان</ref>

از جمله كتاب‌هاى معرفى شده در اين اثر، مى‌توان به كتب زير اشاره كرد:

#فردوس التواريخ: [[فاضل بسطامی، نوروزعلی بن محمدباقر|حاج شيخ نوروز على بن محمدباقربسطامى]] معروف به [[فاضل بسطامی، نوروزعلی بن محمدباقر|فاضل بسطامى]]؛
#تاريخ شيعه يا علل سقوط بنى‌اميه: فان فلوتن، ترجمه سيد مرتضى حائرى؛
#تاريخ كاشان: عبدالرحيم كلانتر ضرابى و سهيل كاشانى؛
#شيعه و پايه‌گذارى علوم اسلامى: [[صدر، سید حسن|سيد حسن صدر]]، ترجمه سيد محمد مختارى؛
#فلاسفه شيعه: عبداللّه نعمة، ترجمه سيد جعفر غضبان؛
#خدمات متقابل اسلام و ايران: [[مطهری، مرتضی|شهيد مرتضى مطهرى]]؛
#سير انديشه‌هاى دينى در ايران: [[مشکور، محمدجواد|محمد جواد مشكور]].

== وضعيت كتاب ==

فهرست مطالب در ابتدا و نمايه نام‌هاى مذكور در متن، در انتهاى كتاب آمده است. در پاورقى‌ها بيشتر به ذكر منابع پرداخته شده است.

==پانويس ==
<references/>

== منابع مقاله ==

مقدمه و متن كتاب.

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}

[[رده:کتاب‌شناسی]]

[[رده:کتاب (کلیات)، نویسندگی، نسخه‌شناسی، صنایع کتاب و تجارت، کتابخانه‌ها]]

شاعران بی دیوان بسطام

2026-05-25T09:09:25Z

Hbaghizadeh:

{{جعبه اطلاعات کتاب
| تصویر =NURشاعران بی دیوان بسطامJ1.jpg
| عنوان =شاعران بی دیوان بسطام
| عنوان‌های دیگر =
|پدیدآورندگان
| پدیدآوران =
[[میرآقایی، سید هادی]] (نویسنده)
|زبان
| زبان =
| کد کنگره =‏9م5ب / 8817 PIR
| موضوع =شاعران ايراني
|ناشر
| ناشر =حبله رود
| مکان نشر =سمنان
| سال نشر =1400

| کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE178168AUTOMATIONCODE
| چاپ =
| شابک =3ـ10ـ7641ـ622ـ978
| تعداد جلد =
| کتابخانۀ دیجیتال نور =
| کتابخوان همراه نور =
| کد پدیدآور =
| پس از =
| پیش از =
}}
'''شاعران بی دیوان بسطام''' تألیف [[میرآقایی، سید هادی|سید هادی میرآقایی]]؛ این کتاب، کوششی است شامل شرح حال و سروده‌های بیش از چهل نفر از شاعران شهر تاریخی بسطام که با وجود داشتن سروده‌های نغز و پرمحتوا، دفتر و دیوان جداگانه‌ای نداشته‌اند و اشعار آنان یا در خلال مطالب آثارشان آمده، مانند [[علاءالدین مصنفک بسطامی]]، [[فاضل بسطامی، نوروزعلی بن محمدباقر|فاضل بسطامی]]، قاضی [[ظهیرالدین بسطامی]] و... یا نویسندگان دیگر، سروده‌های آنان را در آثار خویش آورده‌اند. گرچه باید اذعان کرد که ساختار زبان و ادبی همۀ سروده‌ها یکسان نیست.

==ساختار==
کتاب در دو بخش شاعران بسطام قبل از پیروزی انقلاب اسلامی و بخش دوم شاعران بسطام مقارن با دورۀ انقلاب اسلامی و بعد از آن است.

==گزارش کتاب==
هرگاه از شاعران شهر تاریخی بسطام سخن به میان می‌آید، فقط نام فروغی بسطامی با غزل‌های پرسوزوگداز او به ذهن خوانندگان صاحب‌نظر متبادر می‌شود؛ غافل از اینکه این شهر با داشتن تاریخی کهن، خاستگاه محدثین و فرهیختگان بزرگ از چشم مورخان معروف دور مانده و آن‌گونه که شایسته بوده، توجه و عنایتی به تاریخ و فرهنگ این شهر نشده است.

این کتاب، کوششی است شامل شرح حال و سروده‌های بیش از چهل نفر از شاعران شهر تاریخی بسطام که با وجود داشتن سروده‌های نغز و پرمحتوا، دفتر و دیوان جداگانه‌ای نداشته‌اند و اشعار آنان یا در خلال مطالب آثارشان آمده، مانند علاءالدین مصنفک بسطامی، فاضل بسطامی، قاضی ظهیرالدین بسطامی و... یا نویسندگان دیگر، سروده‌های آنان را در آثار خویش آورده‌اند. گرچه باید اذعان کرد که ساختار زبان و ادبی همۀ سروده‌ها یکسان نیست.

شرح‌حال و سروده‌های بیش از نیمی از شاعران این کتاب، برای نخستین بار در یک مجموعه به خوانندگان ارائه شده است. برخی سروده‌های این شاعران در نسخ خطی بوده که تاکنون تصحیح نشده و از چشم تذکره‌نویسان دور مانده است؛ مانند سروده‌های ملک عزیزالله بسطامی از فرهیختگان شهر بسطام که در قرن نهم زندگی می‌کرده و مدتی از عمرش را در هندوستان گذرانیده است. یا بیشتر اشعار [[رستم خوریانی]]، [[ذوقی بسطامی]]، [[عبدالقادر بسطامی]] و... که برای نخستین بار در این کتاب انتشار یافته است. ضمن اینکه شرح حال و سروده‌های دو نفر از بانوان شاعر بسطامی نیز در این کتاب آمده است.

گفتنی است هم‌زمان با انقلاب اسلامی، چند شاعر که شرح حال آنان در بخش دوم این کتاب آمده، در بسطام خوش درخشیدند که هیچ‌کدام نه در دانشگاهی در رشتۀ ادبیات فارسی تحصیل کرده و نه در کلاس نقد ادبی شرکت کرده بودند و تنها به اذعان خود با سر سوزن ذوقی که داشتند، به مطالعۀ دیوان‌های شعرای معروفی چون [[سعدی، مصلح بن عبدالله|سعدی]]، [[حافظ، شمس‌الدین محمد|حافظ]]، [[فروغی، عباس بن موسی|فروغی بسطامی]] و... پرداختند و اشعاری را بدون آنکه در سر ادعای شاعری داشته باشند، در موضوعات گوناگون سرودند؛ در بخش دوم شرح حال و اشعار تنی چند از اینان آورده شده است.<ref> [https://literaturelib.com/books/5494 ر.ک: پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات]</ref>

==پانويس ==
<references />

==منابع مقاله==
پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات
==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}

[[رده:کتاب‌شناسی]]
[[رده:زبان و ادبیات فارسی]]
[[رده:ادبیات فارسی]]
[[رده:شکل‌های خاص ادبی]]
[[رده:مقالات(شهریور) باقی زاده]]
[[رده:مقالات بازبینی شده2 شهریور 1403]]

مهدوی دامغانی، محمدکاظم

2026-05-25T09:08:51Z

Hbaghizadeh:

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = محمدکاظم مهدوی دامغانی
| تصویر = NUR0Mkazem.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
|سرشناسی =
|نام کامل = محمدکاظم مهدوی دامغانی
|نام‌های دیگر=
|لقب=
|نسب=
|تخلص =
|نام پدر = [[علی‌اکبر دامغانی]]
|ولادت = جمادی‌الثانی سال 1316ق
|محل تولد = روستای شمس‌آباد دامغان
|کشور تولد =
|رحلت = 10 تیر سال 1360ش
|شهادت =
|مدفن = دارالزهد حرم مطهر رضوی
|نام همسر =
|فرزندان = [[محمود مهدوى دامغانى]]، [[احمد مهدوى دامغانى]]
|خویشاوند سرشناس =
|دین=
|مذهب =
|پیشه = فقیه، مجتهد، استاد حوزه
|درجه علمی =
|دانشگاه =
|علایق پژوهشی=
|کد پدیدآور =
|مناصب =
|پس از =
|پیش از =
|اساتید = [[نائینی، محمدحسین|میرزای نائینی]]، [[عراقی، ضیاءالدین|آقا ضیاءالدین عراقی]]، [[اصفهانی، سید ابوالحسن|حاج سید ابوالحسن اصفهانی]]
|شاگردان =
|آثار =
|سبک نوشتاری=
|وبگاه رسمی =
|امضا =
}}
{{کاربردهای دیگر|مهدوی دامغانی (ابهام زدایی)}}
{{کاربردهای دیگر|مهدوی (ابهام زدایی)}}

'''محمدکاظم مهدوی دامغانی''' (1277-1360ش)، از فقهای بزرگ و متقی خراسان و از مدرسان نامدار حوزه علمیه مشهد بود که بیش از نیم قرن به تدریس فقه و اصول سطح و خارج اشتغال داشت.

== ولادت ==
در جمادی‌الثانی سال 1316ق برابر با ۱۲۷۷ش در روستای شمس‌آباد در 6 کیلومتری دامغان متولد شد. پدرش حجت‌الاسلام حاج شیخ [[علی‌اکبر دامغانی]] تحصیلات حوزوی خود را در مشهد تا مقطع سطح ادامه داد و سپس به دامغان باز گشت. حاج شیخ کاظم مهدوی دامغانی هنوز به سن بلوغ نرسیده بود که پدر و مادر ایشان وفات نموده و یتیم شد.

==تحصیلات==
علی‌رغم دشواری‌های زندگی به کسب دانش روی آورد و تا سن دوازده‌سالگی، قرآن و مقداری از صرف و نحو مقدماتی را در مدرسه مطلب خان دامغان فراگرفت. او به همراه کاروانی با پای پیاده به مشهد مقدس مشرف گردید تا در تا در جوار مرقد ملکوتی [[امام رضا علیه‌السلام|حضرت علی بن موسی الرضا علیه‌السلام]] به ادامه تحصیلات خود بپردازد.

وی در مدرسه دو درب ساکن شد و ادبیات عرب، منطق و حکمت قدیم را نزد [[میرزا عبدالجواد ادیب نیشابوری]] و [[فاضل بسطامی، نوروزعلی بن محمدباقر|فاضل بسطامی]] آموخت.

ایشان سطوح را از محضر آیات [[سید جعفر شهرستانی]]، شیخ [[نهاوندی، محمد|محمد نهاوندی]]، شیخ [[حسن برسی]] و شیخ [[محمد قوچانی]] فراگرفت و سپس در دروس خارج آیت‌الله حاج [[میرزا محمد آقازاده کفائی]] (فرزند ارشد [[آخوند خراسانی، محمدکاظم بن حسین|آخوند خراسانی]]) به مدت سیزده سال، [[آیت‌الله میرزا مهدی غروی اصفهانی]] (مؤسس مکتب تفکیک) به مدت ده سال و همچنین [[آیت‌الله حاج‌آقا حسین قمی]] و آیت‌الله حاج شیخ موسی خوانساری (صاحب حاشیه مکاسب) شرکت کرد و به درجه رفیع اجتهاد نائل آمد.

==مهاجرت به نجف اشرف==
آیت‌الله دامغانی در سال ۱۳۵۲ق به نجف اشرف مشرف شد و از دروس اساتید بنام نجف مانند آیات عظام [[نائینی، محمدحسین|میرزای نائینی]]، [[عراقی، ضیاءالدین|آقا ضیاءالدین عراقی]] و [[اصفهانی، سید ابوالحسن|حاج سید ابوالحسن اصفهانی]] کسب فیض نمود و پس از طی مراتب علمی، مفتخر به اجازه اجتهاد از سوی اساتید گردید.

ایشان علاوه بر اجازه اجتهاد، اجازاتی در نقل حدیث و امور حسبیه از آیات عظام [[سید حسین طباطبایی قمی]]، [[حجت کوه‌کمری، سید محمد|سید محمد حجت کوه‌کمری]]، [[آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن|شیخ آقا بزرگ تهرانی]]، [[حائری مازندرانی، محمدصالح|شیخ محمدصالح حائری مازندانی]]، [[حسینی شاهرودی، سید محمود|سید محمود شاهرودی]] و برخی دیگر از بزرگان، دریافت نمود و پس از مدتی به مشهد مقدس بازگشت.

مرحوم آیت‌الله دامغانی در کنار تحصیل و تحقیق، به تدریس در حوزه علمیه نیز پرداخت و شاگردان بسیاری تربیت کرد. وی علاوه بر تدریس سطوح عالیه و درس خارج فقه و اصول، به برپایی جلسات تفسیر و اخلاق نیز اهتمام ورزید و به همین خاطر، شب‌های پنج شنبه جلساتی را جهت گروهی از طلاب برگزار می‌کرد.

آیت‌الله دامغانی از سال ۱۳۳۶ تا ۱۳۵۶ قمری به تدریس اشتغال داشت و پس‌ازآنکه عارضه خونریزی مغزی منجر به فلج شدن ایشان گردید، وی به توصیه پزشکان کمتر در مدارس و اجتماعات حاضر می‌شد، ولی حلقه تدریس او با حضور برخی از فضلا در منزلش تشکیل شد و تا یک سال قبل از فوتش نیز ادامه داشت.

از اقدامات اجتماعی این عالم ربانی، می‌توان به مرمت مسجد جامع دامغان در سال ۱۳۸۱ قمری اشاره نمود.

== وفات ==
سرانجام این عالم ربانی و عاشق خاندان عصمت و رسالت، در ماه شعبان سال ۱۴۰۱ق مصادف با 10 تیر سال 1360ش دار فانی را وداع گفت و پس از تشییع با شکوهی، در «دارالزهد» حرم مطهر رضوی به خاک سپرده شد.

==آثار==
از ایشان آثار و تألیفاتی مانند تقریرات فقه و اصول برخی اساتیدشان باقی مانده است که تاکنون چاپ نشده و از وی تنها، مقدمه‌ای بر کتاب «معارف‌ القرآن یا حجةالبالغه» شیخ عبدالله یزدی، منتشر شده است.

==منابع مقاله==
#[http://www.shorakh.com/pim/personel/351 شورای عالی حوزه علمیه خراسان]
#[http://varesoon.ir/pictures-of-shiite-clerics/mahdavi-damghani-kazem/11291.html پایگاه وارثون]
#[https://www.razavi.news/fa/report/30295/%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D8%B4%DB%8C%D8%AE-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85-%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%85%D8%BA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A3%D8%B3%D9%88%D9%87-%D9%81%D9%82%D8%A7%D9%87%D8%AA-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82 بی نام، «آیت‌الله حاج شیخ کاظم مهدوی دامغانی؛ أسوه فقاهت و اخلاق»، خبرگزاری رضوی، شنبه ۹ تير ۱۳۹۷ش].

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}

[[معارف‌ القرآن]]

[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مهر(1400)]]

فاضل بسطامی

2026-05-25T09:08:02Z

Hbaghizadeh: تغییرمسیر به فاضل بسطامی، نوروزعلی بن محمدباقر

#تغییر_مسیر [[فاضل بسطامی، نوروزعلی بن محمدباقر]]

آیت‌الله ملا نوروز علی بن محمدباقر بسطامی

2026-05-25T09:07:43Z

Hbaghizadeh: تغییرمسیر به فاضل بسطامی، نوروزعلی بن محمدباقر

#تغییر_مسیر [[فاضل بسطامی، نوروزعلی بن محمدباقر]]

فاضل بسطامی، نوروزعلی بن محمدباقر

2026-05-25T08:41:07Z

Hbaghizadeh:

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = نوروز علی بسطامی
| تصویر = NUR00000.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = نوروز علی بن محمدباقر بسطامی
| نام‌های دیگر = فاضل بسطامی
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر = محمدباقر
| ولادت = ۱۲۲۷ هجری قمری (به روایتی ۱۲۱۹ قمری)
| محل تولد = بسطام
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = مشهد
| رحلت = ۱۳۰۹ هجری قمری
| شهادت =
| مدفن = قبرستان قتل‌گاه، پشت سر امین‌الدین طبرسی، مشهد
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان = محمدصادق، ابوالحسن
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه اثنی‌عشری
| پیشه = محدث، مورخ، واعظ، نویسنده
| درجه علمی =
| دانشگاه =
| علایق پژوهشی = حدیث، رجال، تاریخ، اخلاق، مراثی اهل بیت(ع)
| منصب =
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | میرزا عسکری | مولانا شمسی (شمس البهبهانی)}}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از =
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | [[امواج البکاء في بکاء الحسین علیه‌السلام]] | فردوس التواریخ | تحفة الحسینیة | تحفة الرضویة | سرور العارفین | سراج المتهجدین | لؤلؤة البحرین}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE20287AUTHORCODE
}}

'''ملا نوروز علی بن محمدباقر بسطامی''' (۱۲۲۷ – ۱۳۰۹ ق) معروف به فاضل بسطامی، محدث، مورخ، واعظ و نویسنده برجسته شیعه در قرن سیزدهم هجری بود. او بیشتر عمر خود را در جوار حرم [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]] در مشهد مقدس سپری کرد و آثار ارزشمندی در زمینه حدیث، تاریخ، اخلاق و مراثی اهل بیت(ع) از خود به جای گذاشت. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به «فردوس التواریخ» (در تاریخ مشهد)، «[[امواج البکاء في بکاء الحسین علیه‌السلام|امواج البکاء]]» (در مصائب [[امام حسین علیه‌السلام|امام حسین(ع)]]) و «تحفة الرضویة» (در کرامات [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]]) اشاره کرد.

== ولادت ==
درباره تاریخ دقیق تولد فاضل بسطامی، دو گزارش متفاوت در منابع وجود دارد:<ref name="miraghai">[http://www.manuscripts.ir/ar/center-news/90-news/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/4063-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D8%A8%D8%B3%D8%B7%D8%A7%D9%85%DB%8C میرآقایی، سیدهادی، «تاملات و نکته‌هایی نویافته از زندگی فاضل بسطامی»، پایگاه بساتین اخبار المخطوطات]</ref>

- بر اساس گزارش عبدالرحمان مدرس (نویسنده تاریخ علمای خراسان) که در سال ۱۲۹۴ قمری کتاب خود را تألیف کرده و سن فاضل بسطامی را ۷۵ سال ذکر کرده است، سال تولد او ۱۲۱۹ قمری به دست می‌آید.<ref name="miraghai" />

- بر اساس گزارش اعتمادالسلطنه در کتاب «مطلع الشمس» (سال ۱۳۰۲ قمری) که سن او را ۷۵ سال نوشته است، سال تولد ۱۲۲۷ قمری محاسبه می‌شود. مهدی بامداد نیز همین تاریخ را ثبت کرده است.<ref name="miraghai" />

با توجه به اینکه بیشتر منابع رجالی متأخر، سال ۱۲۲۷ قمری را به عنوان سال تولد فاضل بسطامی ذکر کرده‌اند،<ref name="tabaghat">[https://noorlib.ir/book/view/11472?volumeNumber=5&sectionNumber=2&pageNumber=523 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشيعة، ج۵، ص۵۲۳]</ref> همین تاریخ مبنا قرار گرفته است. او در شهر بسطام متولد شد و از کودکی به مشهد مقدس هجرت کرد.<ref name="mashar">[https://noorlib.ir/book/view/3299?volumeNumber=6&pageNumber=662 مشار، خان بابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، ج۶، ص۶۶۲]</ref>

== نسب و خانواده ==
نام کامل وی «شیخ الحاج ملا نوروز علی بن الحاج محمدباقر البسطامی المشهدی» است.<ref name="tabaghat" /> او پس از هجرت به مشهد، به «نزیل المشهد المقدس الرضوی» (ساکن در جوار حرم امام رضا(ع)) شهرت یافت.<ref name="takmilah">[https://noorlib.ir/book/view/11454?volumeNumber=6&pageNumber=181 صدر، حسن، تکملة أمل الآمل، ج۶، ص۱۸۱]</ref>

از فاضل بسطامی دو فرزند پسر به نام‌های محمدصادق و ابوالحسن به یادگار مانده است.<ref name="miraghai" /> او در وقف‌نامه خود (سال ۱۳۰۸ قمری) به نام فرزندان و نوادگانش اشاره کرده است. فرزند بزرگ او محمدصادق نیز مانند پدر، روحانی و صاحب دانش و فضیلت بود و به مکه رفت و حج گزارد. آقابزرگ تهرانی در مشهد با حاج محمدصادق ملاقات کرده و علم و فضل او را ستوده است.<ref name="miraghai" />

فاضل بسطامی علاوه بر این دو فرزند، دو فرزند دیگر نیز داشته که در حمله سالار به مشهد مقدس (۱۲۵۶ قمری) در اثر وحشت و اضطراب فوت کردند. او در حاشیه نسخه خطی «سرور العارفین» درباره فوت دو فرزندش نوشته است که در زمان محاصره مشهد، دو طفل شش ساله و سه ساله او به دلیل صدای توپ و تزلزل خانه فوت نمودند.<ref name="miraghai" />

== تحصیلات و اساتید ==
فاضل بسطامی از کودکی به مشهد مقدس هجرت کرد و در جوار حرم امام رضا(ع) پرورش یافت.<ref name="mashar" /> او علوم مختلف را نزد اساتید برجسته آن دوره فراگرفت:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" />

- میرزا عسکری (از علمای مشهد)

- مولانا شمسی (شمس البهبهانی المشهدی)

== ویژگی‌های علمی و اخلاقی ==
منابع رجالی، فاضل بسطامی را با ویژگی‌های زیر توصیف کرده‌اند:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" /><ref name="ganjineh">[https://noorlib.ir/book/view/11445?volumeNumber=7&pageNumber=151 شریف رازی، محمد، گنجینه دانشمندان، ج۷، ص۱۵۱]</ref>

- عالم فاضل کامل متبحر

- واعظ ماهر جلیل معمر

- برّ تقی صالح (نیکوکار، پرهیزکار)

- محدث بزرگ با تبحر عجیب در اخبار و احادیث

- مورخ آگاه به تاریخ اسلام و تشیع

- خبیر در علم حدیث و رجال

- عارف به بیشتر علوم اسلامی

- مصنف (نویسنده آثار متعدد)

== دیوان اشعار منسوب ==
در کتابخانه ملی تهران، نسخه خطی به شماره ۳۲۳۹۹-۵ با عنوان «دیوان اشعار نوروز علی بن محمدباقر فاضل بسطامی» نگهداری می‌شود.<ref name="miraghai" /> این دیوان بر وزن [[شاهنامه فردوسی (نشر قطره)|شاهنامه فردوسی]] سروده شده و مضمون حماسی دارد. شاعر با تحمیدیه شروع کرده و سپس به نعت و ستایش پیامبر اسلام(ص) و منقبت [[امام علی علیه‌السلام|حضرت علی(ع)]] پرداخته است. همچنین شاعر به مدح [[ناصرالدین ‌شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] و ولیعهدش نیز پرداخته است. با این حال، نگارنده با بررسی سبک‌شناسانه معتقد است که این دیوان از فاضل بسطامی نیست.<ref name="miraghai" />

نمونه‌هایی از اشعار منسوب به فاضل بسطامی در منابع ثبت شده است:<ref name="miraghai" />

در ارادت به [[امام حسین علیه‌السلام|امام حسین(ع)]]:
{{شعر}}
{{ب|وصیت کند فاضل بی‌نوا|زمانی که شد وارد نینوا}}
{{ب|به یاران ایمانی پاک دین|حقیقت شناسان عین الیقین}}
{{ب|چو من بگذرم زان جهان دودر|به من باز سازید باب دگر}}
{{ب|همان باب رحمت که در عالمین|رسد فیض حق از جناب حسین}}
{{پایان شعر}}
در ارادت به [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]]:
{{شعر}}
{{ب|هر زمان کین عاصی بحر الم|در طواف کعبه، بودم در حرم}}
{{ب|دیدم از برنا و پیر و مرد و زن|هندی و سندی و رومی و ختن}}
{{ب|ماوراء النّهر ی و بلخ و بخار|از سمرقند و خراسان و تتار}}
{{ب|از عراق و شام و از ایران زمین|از همه خلق از کهین و از مهین}}
{{پایان شعر}}
== وفات ==
فاضل بسطامی در سال ۱۳۰۹ هجری قمری در مشهد مقدس درگذشت.<ref name="qomi">[https://noorlib.ir/book/view/11589?volumeNumber=2&pageNumber=1064 قمی، عباس، الفوائد الرضویة، ج۲، ص۱۰۶۴]</ref> پیکر او در قبرستان «قتل‌گاه» مشهد، در پشت سر امین‌الدین طبرسی، به خاک سپرده شد.<ref name="qomi" /><ref name="mashar" />

== آثار ==
از فاضل بسطامی آثار متعددی بر جای مانده است که مهمترین آنها عبارتند از:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" /><ref name="zirayah">[https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=24&pageNumber=57 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة، ج۲۴، ص۵۷-۵۸]</ref><ref name="amin">[https://noorlib.ir/book/view/11169?volumeNumber=50&pageNumber=29 امین، محسن، أعیان الشیعة، ج۵۰، ص۲۹]</ref>

- امواج البکاء فی بکاء الحسین(ع) – در مراثی و مصائب امام حسین(ع). چاپ سنگی، تهران، ۱۲۸۸ق

- فردوس التواریخ – در تاریخ مشهد مقدس و تراجم علمای مدفون در آن. چاپ سنگی، تبریز، ۱۳۱۵ق

- تحفة الحسینیة – در اسرار شهادت امام حسین(ع). اولین تألیف ایشان، قبل از ۱۲۶۵ق

- تحفة الرضویة – در ذکر حالات و معجزات امام رضا(ع). چاپ سنگی، تبریز، ۱۲۸۸ق

- سرور العارفین فی أحوال المختار بن أبی عبید – درباره مختار ثقفی

- سراج المتهجدین فی آداب صلاة اللیل و التهجد – به فارسی، فراغت از تألیف: ۱۲۶۵ق

- لؤلؤة البحرین فی مناقب الحسین(ع) – چاپ‌های متعدد: تهران (۱۲۹۶ق و ۱۲۹۸ق)، تبریز (۱۲۸۸ق)

- سفینة النجاة – شرح منظومه بحر العلوم. چاپ سنگی، تهران، ۱۲۸۶ق

- ذخیرة المعاد فی تهذیب الاخلاق

- خلاصة النجاة – مختصر رسالة نجاة المتقین، به فارسی

- نجاة الخافقین فی ثواب زیارة الحسین(ع)

- الوسائل الحسینیة لطی العوالم البرزخیة – به فارسی، به خط مؤلف

- الوجیزة – در مقتل و مصائب معصومین(ع) در ۹ باب، فراغت از تألیف: ۱۳ محرم ۱۲۷۱ق

- ذخیرة العباد

- صراط النجاة – مختصر از نجاة المتقین

- البداء – رساله‌ای در موضوع بداء

- شرح طب الرضا(ع)

- وسیلة الرضوان – در ترجمه الصحیفة الرضویة

- وسیلة النجاة – در مقتل، مرتب بر ایام دهه اول محرم، به فارسی

== پانویس ==
<references />

== منابع مقاله ==
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، [https://noorlib.ir/book/view/11472?volumeNumber=5&sectionNumber=2&pageNumber=523 طبقات أعلام الشيعة و هو نقباء البشر في القرن الرابع عشر، مشهد: دار المرتضی، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۵۲۳-۵۲۴]
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، [https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=24&pageNumber=57 الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق، ج۲۴، ص۵۷-۵۸]
* صدر، حسن، [https://noorlib.ir/book/view/11454?volumeNumber=6&pageNumber=181 تکملة أمل الآمل، بیروت: دار المؤرخ العربي، ۲۰۰۸م، ج۶، ص۱۸۱-۱۸۲]
* شریف رازی، محمد، [https://noorlib.ir/book/view/11445?volumeNumber=7&pageNumber=151 گنجینه دانشمندان، تهران: کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش، ج۷، ص۱۵۱-۱۵۲]
* مشار، خان بابا، [https://noorlib.ir/book/view/3299?volumeNumber=6&pageNumber=662 مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تاکنون، تهران: چاپخانه رنگین، ۱۳۴۰ش، ج۶، ص۶۶۲-۶۶۳]
* قمی، عباس، [https://noorlib.ir/book/view/11589?volumeNumber=2&pageNumber=1064 الفوائد الرضویة في أحوال علماء المذهب الجعفریة، قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۰۶۴]
* امین، محسن، [https://noorlib.ir/book/view/11169?volumeNumber=50&pageNumber=29 أعیان الشیعة، دمشق: مطبعة ابن زیدون، ج۵۰، ص۲۹]
* [http://www.manuscripts.ir/ar/center-news/90-news/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/4063-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D8%A8%D8%B3%D8%B7%D8%A7%D9%85%DB%8C میرآقایی، سیدهادی، «تاملات و نکته‌هایی نویافته از زندگی فاضل بسطامی»، پایگاه بساتین اخبار المخطوطات]

== وابسته‌ها ==
{{وابسته‌ها}}
* [[فردوس التواريخ (تاريخ ارض اقدس رضوی)]]
* [[امواج البکاء في بکاء الحسین علیه‌السلام]]
* [[سفينة النجاة: در بیان اسراری از وقایع کربلا و مصائب ائمه اطهار علیهم السلام]]
* [[آنگاه که اشک مي‌گريد: امواج البکاء في جملة من بکاء سيدالشهداء روحی له الفداء]]
* [[تحفة الرضوية]]
* [[فردوس التواریخ]]
* [[ذخیرة المعاد فی تهذیب الاخلاق و الموعظة و الارشاد]]
* [[سراج‌ المتهجدین]]

[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مؤلفین-خرداد]]

فاضل بسطامی، نوروزعلی بن محمدباقر

2026-05-25T08:35:16Z

Hbaghizadeh:

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = نوروز علی بسطامی
| تصویر = NUR00000.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = نوروز علی بن محمدباقر بسطامی
| نام‌های دیگر = فاضل بسطامی
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر = محمدباقر
| ولادت = ۱۲۲۷ هجری قمری (به روایتی ۱۲۱۹ قمری)
| محل تولد = بسطام
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = مشهد
| رحلت = ۱۳۰۹ هجری قمری
| شهادت =
| مدفن = قبرستان قتل‌گاه، پشت سر امین‌الدین طبرسی، مشهد
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان = محمدصادق، ابوالحسن
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه اثنی‌عشری
| پیشه = محدث، مورخ، واعظ، نویسنده
| درجه علمی =
| دانشگاه =
| علایق پژوهشی = حدیث، رجال، تاریخ، اخلاق، مراثی اهل بیت(ع)
| منصب =
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | میرزا عسکری | مولانا شمسی (شمس البهبهانی)}}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از =
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | [[امواج البکاء في بکاء الحسین علیه‌السلام]] | فردوس التواریخ | تحفة الحسینیة | تحفة الرضویة | سرور العارفین | سراج المتهجدین | لؤلؤة البحرین}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE20287AUTHORCODE
}}

'''ملا نوروز علی بن محمدباقر بسطامی''' (۱۲۲۷ – ۱۳۰۹ ق) معروف به فاضل بسطامی، محدث، مورخ، واعظ و نویسنده برجسته شیعه در قرن سیزدهم هجری بود. او بیشتر عمر خود را در جوار حرم [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]] در مشهد مقدس سپری کرد و آثار ارزشمندی در زمینه حدیث، تاریخ، اخلاق و مراثی اهل بیت(ع) از خود به جای گذاشت. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به «فردوس التواریخ» (در تاریخ مشهد)، «[[امواج البکاء في بکاء الحسین علیه‌السلام|امواج البکاء]]» (در مصائب [[امام حسین علیه‌السلام|امام حسین(ع)]]) و «تحفة الرضویة» (در کرامات [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]]) اشاره کرد.

== ولادت ==
درباره تاریخ دقیق تولد فاضل بسطامی، دو گزارش متفاوت در منابع وجود دارد:<ref name="miraghai">[http://www.manuscripts.ir/ar/center-news/90-news/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/4063-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D8%A8%D8%B3%D8%B7%D8%A7%D9%85%DB%8C میرآقایی، سیدهادی، «تاملات و نکته‌هایی نویافته از زندگی فاضل بسطامی»، پایگاه بساتین اخبار المخطوطات]</ref>

- بر اساس گزارش عبدالرحمان مدرس (نویسنده تاریخ علمای خراسان) که در سال ۱۲۹۴ قمری کتاب خود را تألیف کرده و سن فاضل بسطامی را ۷۵ سال ذکر کرده است، سال تولد او ۱۲۱۹ قمری به دست می‌آید.<ref name="miraghai" />

- بر اساس گزارش اعتمادالسلطنه در کتاب «مطلع الشمس» (سال ۱۳۰۲ قمری) که سن او را ۷۵ سال نوشته است، سال تولد ۱۲۲۷ قمری محاسبه می‌شود. مهدی بامداد نیز همین تاریخ را ثبت کرده است.<ref name="miraghai" />

با توجه به اینکه بیشتر منابع رجالی متأخر، سال ۱۲۲۷ قمری را به عنوان سال تولد فاضل بسطامی ذکر کرده‌اند،<ref name="tabaghat">[https://noorlib.ir/book/view/11472?volumeNumber=5&sectionNumber=2&pageNumber=523 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشيعة، ج۵، ص۵۲۳]</ref> همین تاریخ مبنا قرار گرفته است. او در شهر بسطام متولد شد و از کودکی به مشهد مقدس هجرت کرد.<ref name="mashar">[https://noorlib.ir/book/view/3299?volumeNumber=6&pageNumber=662 مشار، خان بابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، ج۶، ص۶۶۲]</ref>

== نسب و خانواده ==
نام کامل وی «شیخ الحاج ملا نوروز علی بن الحاج محمدباقر البسطامی المشهدی» است.<ref name="tabaghat" /> او پس از هجرت به مشهد، به «نزیل المشهد المقدس الرضوی» (ساکن در جوار حرم امام رضا(ع)) شهرت یافت.<ref name="takmilah">[https://noorlib.ir/book/view/11454?volumeNumber=6&pageNumber=181 صدر، حسن، تکملة أمل الآمل، ج۶، ص۱۸۱]</ref>

از فاضل بسطامی دو فرزند پسر به نام‌های محمدصادق و ابوالحسن به یادگار مانده است.<ref name="miraghai" /> او در وقف‌نامه خود (سال ۱۳۰۸ قمری) به نام فرزندان و نوادگانش اشاره کرده است. فرزند بزرگ او محمدصادق نیز مانند پدر، روحانی و صاحب دانش و فضیلت بود و به مکه رفت و حج گزارد. آقابزرگ تهرانی در مشهد با حاج محمدصادق ملاقات کرده و علم و فضل او را ستوده است.<ref name="miraghai" />

فاضل بسطامی علاوه بر این دو فرزند، دو فرزند دیگر نیز داشته که در حمله سالار به مشهد مقدس (۱۲۵۶ قمری) در اثر وحشت و اضطراب فوت کردند. او در حاشیه نسخه خطی «سرور العارفین» درباره فوت دو فرزندش نوشته است که در زمان محاصره مشهد، دو طفل شش ساله و سه ساله او به دلیل صدای توپ و تزلزل خانه فوت نمودند.<ref name="miraghai" />

== تحصیلات و اساتید ==
فاضل بسطامی از کودکی به مشهد مقدس هجرت کرد و در جوار حرم امام رضا(ع) پرورش یافت.<ref name="mashar" /> او علوم مختلف را نزد اساتید برجسته آن دوره فراگرفت:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" />

- میرزا عسکری (از علمای مشهد)

- مولانا شمسی (شمس البهبهانی المشهدی)

== ویژگی‌های علمی و اخلاقی ==
منابع رجالی، فاضل بسطامی را با ویژگی‌های زیر توصیف کرده‌اند:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" /><ref name="ganjineh">[https://noorlib.ir/book/view/11445?volumeNumber=7&pageNumber=151 شریف رازی، محمد، گنجینه دانشمندان، ج۷، ص۱۵۱]</ref>

- عالم فاضل کامل متبحر

- واعظ ماهر جلیل معمر

- برّ تقی صالح (نیکوکار، پرهیزکار)

- محدث بزرگ با تبحر عجیب در اخبار و احادیث

- مورخ آگاه به تاریخ اسلام و تشیع

- خبیر در علم حدیث و رجال

- عارف به بیشتر علوم اسلامی

- مصنف (نویسنده آثار متعدد)

== دیوان اشعار منسوب ==
در کتابخانه ملی تهران، نسخه خطی به شماره ۳۲۳۹۹-۵ با عنوان «دیوان اشعار نوروز علی بن محمدباقر فاضل بسطامی» نگهداری می‌شود.<ref name="miraghai" /> این دیوان بر وزن [[شاهنامه فردوسی (نشر قطره)|شاهنامه فردوسی]] سروده شده و مضمون حماسی دارد. شاعر با تحمیدیه شروع کرده و سپس به نعت و ستایش پیامبر اسلام(ص) و منقبت [[امام علی علیه‌السلام|حضرت علی(ع)]] پرداخته است. همچنین شاعر به مدح [[ناصرالدین ‌شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] و ولیعهدش نیز پرداخته است. با این حال، نگارنده با بررسی سبک‌شناسانه معتقد است که این دیوان از فاضل بسطامی نیست.<ref name="miraghai" />

نمونه‌هایی از اشعار منسوب به فاضل بسطامی در منابع ثبت شده است:<ref name="miraghai" />

در ارادت به [[امام حسین علیه‌السلام|امام حسین(ع)]]:
{{شعر}}
{{ب|وصیت کند فاضل بی‌نوا|زمانی که شد وارد نینوا}}
{{ب|به یاران ایمانی پاک دین|حقیقت شناسان عین الیقین}}
{{ب|چو من بگذرم زان جهان دودر|به من باز سازید باب دگر}}
{{ب|همان باب رحمت که در عالمین|رسد فیض حق از جناب حسین}}
{{پایان شعر}}
در ارادت به [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]]:
{{شعر}}
{{ب|هر زمان کین عاصی بحر الم|در طواف کعبه، بودم در حرم}}
{{ب|دیدم از برنا و پیر و مرد و زن|هندی و سندی و رومی و ختن}}
{{ب|ماوراء النّهر ی و بلخ و بخار|از سمرقند و خراسان و تتار}}
{{ب|از عراق و شام و از ایران زمین|از همه خلق از کهین و از مهین}}
{{پایان شعر}}
== وفات ==
فاضل بسطامی در سال ۱۳۰۹ هجری قمری در مشهد مقدس درگذشت.<ref name="qomi">[https://noorlib.ir/book/view/11589?volumeNumber=2&pageNumber=1064 قمی، عباس، الفوائد الرضویة، ج۲، ص۱۰۶۴]</ref> پیکر او در قبرستان «قتل‌گاه» مشهد، در پشت سر امین‌الدین طبرسی، به خاک سپرده شد.<ref name="qomi" /><ref name="mashar" />

== آثار ==
از فاضل بسطامی آثار متعددی بر جای مانده است که مهمترین آنها عبارتند از:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" /><ref name="zarkoli">[https://noorlib.ir/book/view/2846?pageNumber=288 زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۵، ص۲۸۸]</ref><ref name="zirayah">[https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=24&pageNumber=57 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة، ج۲۴، ص۵۷-۵۸]</ref>

- امواج البکاء فی بکاء الحسین(ع) – در مراثی و مصائب امام حسین(ع). چاپ سنگی، تهران، ۱۲۸۸ق

- فردوس التواریخ – در تاریخ مشهد مقدس و تراجم علمای مدفون در آن. چاپ سنگی، تبریز، ۱۳۱۵ق

- تحفة الحسینیة – در اسرار شهادت امام حسین(ع). اولین تألیف ایشان، قبل از ۱۲۶۵ق

- تحفة الرضویة – در ذکر حالات و معجزات امام رضا(ع). چاپ سنگی، تبریز، ۱۲۸۸ق

- سرور العارفین فی أحوال المختار بن أبی عبید – درباره مختار ثقفی

- سراج المتهجدین فی آداب صلاة اللیل و التهجد – به فارسی، فراغت از تألیف: ۱۲۶۵ق

- لؤلؤة البحرین فی مناقب الحسین(ع) – چاپ‌های متعدد: تهران (۱۲۹۶ق و ۱۲۹۸ق)، تبریز (۱۲۸۸ق)

- سفینة النجاة – شرح منظومه بحر العلوم. چاپ سنگی، تهران، ۱۲۸۶ق

- ذخیرة المعاد فی تهذیب الاخلاق

- خلاصة النجاة – مختصر رسالة نجاة المتقین، به فارسی

- نجاة الخافقین فی ثواب زیارة الحسین(ع)

- الوسائل الحسینیة لطی العوالم البرزخیة – به فارسی، به خط مؤلف

- الوجیزة – در مقتل و مصائب معصومین(ع) در ۹ باب، فراغت از تألیف: ۱۳ محرم ۱۲۷۱ق

- ذخیرة العباد

- صراط النجاة – مختصر از نجاة المتقین

- البداء – رساله‌ای در موضوع بداء

- شرح طب الرضا(ع)

- وسیلة الرضوان – در ترجمه الصحیفة الرضویة

- وسیلة النجاة – در مقتل، مرتب بر ایام دهه اول محرم، به فارسی

== پانویس ==
<references />

== منابع مقاله ==
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، [https://noorlib.ir/book/view/11472?volumeNumber=5&sectionNumber=2&pageNumber=523 طبقات أعلام الشيعة و هو نقباء البشر في القرن الرابع عشر، مشهد: دار المرتضی، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۵۲۳-۵۲۴]
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، [https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=24&pageNumber=57 الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق، ج۲۴، ص۵۷-۵۸]
* صدر، حسن، [https://noorlib.ir/book/view/11454?volumeNumber=6&pageNumber=181 تکملة أمل الآمل، بیروت: دار المؤرخ العربي، ۲۰۰۸م، ج۶، ص۱۸۱-۱۸۲]
* شریف رازی، محمد، [https://noorlib.ir/book/view/11445?volumeNumber=7&pageNumber=151 گنجینه دانشمندان، تهران: کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش، ج۷، ص۱۵۱-۱۵۲]
* مشار، خان بابا، [https://noorlib.ir/book/view/3299?volumeNumber=6&pageNumber=662 مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تاکنون، تهران: چاپخانه رنگین، ۱۳۴۰ش، ج۶، ص۶۶۲-۶۶۳]
* قمی، عباس، [https://noorlib.ir/book/view/11589?volumeNumber=2&pageNumber=1064 الفوائد الرضویة في أحوال علماء المذهب الجعفریة، قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۰۶۴]
* امین، محسن، [https://noorlib.ir/book/view/11169?volumeNumber=50&pageNumber=29 أعیان الشیعة، دمشق: مطبعة ابن زیدون، ج۵۰، ص۲۹]
* زرکلی، خیرالدین، [https://noorlib.ir/book/view/2846?pageNumber=288 الأعلام، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج۵، ص۲۸۸]
* [http://www.manuscripts.ir/ar/center-news/90-news/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/4063-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D8%A8%D8%B3%D8%B7%D8%A7%D9%85%DB%8C میرآقایی، سیدهادی، «تاملات و نکته‌هایی نویافته از زندگی فاضل بسطامی»، پایگاه بساتین اخبار المخطوطات]

== وابسته‌ها ==
{{وابسته‌ها}}
* [[فردوس التواريخ (تاريخ ارض اقدس رضوی)]]
* [[امواج البکاء في بکاء الحسین علیه‌السلام]]
* [[سفينة النجاة: در بیان اسراری از وقایع کربلا و مصائب ائمه اطهار علیهم السلام]]
* [[آنگاه که اشک مي‌گريد: امواج البکاء في جملة من بکاء سيدالشهداء روحی له الفداء]]
* [[تحفة الرضوية]]
* [[فردوس التواریخ]]
* [[ذخیرة المعاد فی تهذیب الاخلاق و الموعظة و الارشاد]]
* [[سراج‌ المتهجدین]]

[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مؤلفین-خرداد]]

فاضل بسطامی، نوروزعلی بن محمدباقر

2026-05-25T08:34:20Z

Hbaghizadeh: /* وابسته‌ها */

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = نوروز علی بسطامی
| تصویر = NUR00000.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = نوروز علی بن محمدباقر بسطامی
| نام‌های دیگر = فاضل بسطامی
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر = محمدباقر
| ولادت = ۱۲۲۷ هجری قمری (به روایتی ۱۲۱۹ قمری)
| محل تولد = بسطام
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = مشهد
| رحلت = ۱۳۰۹ هجری قمری
| شهادت =
| مدفن = قبرستان قتل‌گاه، پشت سر امین‌الدین طبرسی، مشهد
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان = محمدصادق، ابوالحسن
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه اثنی‌عشری
| پیشه = محدث، مورخ، واعظ، نویسنده
| درجه علمی =
| دانشگاه =
| علایق پژوهشی = حدیث، رجال، تاریخ، اخلاق، مراثی اهل بیت(ع)
| منصب =
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | میرزا عسکری | مولانا شمسی (شمس البهبهانی)}}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از =
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | امواج البکاء فی بکاء الحسین(ع) | فردوس التواریخ | تحفة الحسینیة | تحفة الرضویة | سرور العارفین | سراج المتهجدین | لؤلؤة البحرین}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE20287AUTHORCODE
}}

'''ملا نوروز علی بن محمدباقر بسطامی''' (۱۲۲۷ – ۱۳۰۹ ق) معروف به فاضل بسطامی، محدث، مورخ، واعظ و نویسنده برجسته شیعه در قرن سیزدهم هجری بود. او بیشتر عمر خود را در جوار حرم [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]] در مشهد مقدس سپری کرد و آثار ارزشمندی در زمینه حدیث، تاریخ، اخلاق و مراثی اهل بیت(ع) از خود به جای گذاشت. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به «فردوس التواریخ» (در تاریخ مشهد)، «[[امواج البکاء في بکاء الحسین علیه‌السلام|امواج البکاء]]» (در مصائب [[امام حسین علیه‌السلام|امام حسین(ع)]]) و «تحفة الرضویة» (در کرامات [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]]) اشاره کرد.

== ولادت ==
درباره تاریخ دقیق تولد فاضل بسطامی، دو گزارش متفاوت در منابع وجود دارد:<ref name="miraghai">[http://www.manuscripts.ir/ar/center-news/90-news/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/4063-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D8%A8%D8%B3%D8%B7%D8%A7%D9%85%DB%8C میرآقایی، سیدهادی، «تاملات و نکته‌هایی نویافته از زندگی فاضل بسطامی»، پایگاه بساتین اخبار المخطوطات]</ref>

- بر اساس گزارش عبدالرحمان مدرس (نویسنده تاریخ علمای خراسان) که در سال ۱۲۹۴ قمری کتاب خود را تألیف کرده و سن فاضل بسطامی را ۷۵ سال ذکر کرده است، سال تولد او ۱۲۱۹ قمری به دست می‌آید.<ref name="miraghai" />

- بر اساس گزارش اعتمادالسلطنه در کتاب «مطلع الشمس» (سال ۱۳۰۲ قمری) که سن او را ۷۵ سال نوشته است، سال تولد ۱۲۲۷ قمری محاسبه می‌شود. مهدی بامداد نیز همین تاریخ را ثبت کرده است.<ref name="miraghai" />

با توجه به اینکه بیشتر منابع رجالی متأخر، سال ۱۲۲۷ قمری را به عنوان سال تولد فاضل بسطامی ذکر کرده‌اند،<ref name="tabaghat">[https://noorlib.ir/book/view/11472?volumeNumber=5&sectionNumber=2&pageNumber=523 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشيعة، ج۵، ص۵۲۳]</ref> همین تاریخ مبنا قرار گرفته است. او در شهر بسطام متولد شد و از کودکی به مشهد مقدس هجرت کرد.<ref name="mashar">[https://noorlib.ir/book/view/3299?volumeNumber=6&pageNumber=662 مشار، خان بابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، ج۶، ص۶۶۲]</ref>

== نسب و خانواده ==
نام کامل وی «شیخ الحاج ملا نوروز علی بن الحاج محمدباقر البسطامی المشهدی» است.<ref name="tabaghat" /> او پس از هجرت به مشهد، به «نزیل المشهد المقدس الرضوی» (ساکن در جوار حرم امام رضا(ع)) شهرت یافت.<ref name="takmilah">[https://noorlib.ir/book/view/11454?volumeNumber=6&pageNumber=181 صدر، حسن، تکملة أمل الآمل، ج۶، ص۱۸۱]</ref>

از فاضل بسطامی دو فرزند پسر به نام‌های محمدصادق و ابوالحسن به یادگار مانده است.<ref name="miraghai" /> او در وقف‌نامه خود (سال ۱۳۰۸ قمری) به نام فرزندان و نوادگانش اشاره کرده است. فرزند بزرگ او محمدصادق نیز مانند پدر، روحانی و صاحب دانش و فضیلت بود و به مکه رفت و حج گزارد. آقابزرگ تهرانی در مشهد با حاج محمدصادق ملاقات کرده و علم و فضل او را ستوده است.<ref name="miraghai" />

فاضل بسطامی علاوه بر این دو فرزند، دو فرزند دیگر نیز داشته که در حمله سالار به مشهد مقدس (۱۲۵۶ قمری) در اثر وحشت و اضطراب فوت کردند. او در حاشیه نسخه خطی «سرور العارفین» درباره فوت دو فرزندش نوشته است که در زمان محاصره مشهد، دو طفل شش ساله و سه ساله او به دلیل صدای توپ و تزلزل خانه فوت نمودند.<ref name="miraghai" />

== تحصیلات و اساتید ==
فاضل بسطامی از کودکی به مشهد مقدس هجرت کرد و در جوار حرم امام رضا(ع) پرورش یافت.<ref name="mashar" /> او علوم مختلف را نزد اساتید برجسته آن دوره فراگرفت:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" />

- میرزا عسکری (از علمای مشهد)

- مولانا شمسی (شمس البهبهانی المشهدی)

== ویژگی‌های علمی و اخلاقی ==
منابع رجالی، فاضل بسطامی را با ویژگی‌های زیر توصیف کرده‌اند:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" /><ref name="ganjineh">[https://noorlib.ir/book/view/11445?volumeNumber=7&pageNumber=151 شریف رازی، محمد، گنجینه دانشمندان، ج۷، ص۱۵۱]</ref>

- عالم فاضل کامل متبحر

- واعظ ماهر جلیل معمر

- برّ تقی صالح (نیکوکار، پرهیزکار)

- محدث بزرگ با تبحر عجیب در اخبار و احادیث

- مورخ آگاه به تاریخ اسلام و تشیع

- خبیر در علم حدیث و رجال

- عارف به بیشتر علوم اسلامی

- مصنف (نویسنده آثار متعدد)

== دیوان اشعار منسوب ==
در کتابخانه ملی تهران، نسخه خطی به شماره ۳۲۳۹۹-۵ با عنوان «دیوان اشعار نوروز علی بن محمدباقر فاضل بسطامی» نگهداری می‌شود.<ref name="miraghai" /> این دیوان بر وزن [[شاهنامه فردوسی (نشر قطره)|شاهنامه فردوسی]] سروده شده و مضمون حماسی دارد. شاعر با تحمیدیه شروع کرده و سپس به نعت و ستایش پیامبر اسلام(ص) و منقبت [[امام علی علیه‌السلام|حضرت علی(ع)]] پرداخته است. همچنین شاعر به مدح [[ناصرالدین ‌شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] و ولیعهدش نیز پرداخته است. با این حال، نگارنده با بررسی سبک‌شناسانه معتقد است که این دیوان از فاضل بسطامی نیست.<ref name="miraghai" />

نمونه‌هایی از اشعار منسوب به فاضل بسطامی در منابع ثبت شده است:<ref name="miraghai" />

در ارادت به [[امام حسین علیه‌السلام|امام حسین(ع)]]:
{{شعر}}
{{ب|وصیت کند فاضل بی‌نوا|زمانی که شد وارد نینوا}}
{{ب|به یاران ایمانی پاک دین|حقیقت شناسان عین الیقین}}
{{ب|چو من بگذرم زان جهان دودر|به من باز سازید باب دگر}}
{{ب|همان باب رحمت که در عالمین|رسد فیض حق از جناب حسین}}
{{پایان شعر}}
در ارادت به [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]]:
{{شعر}}
{{ب|هر زمان کین عاصی بحر الم|در طواف کعبه، بودم در حرم}}
{{ب|دیدم از برنا و پیر و مرد و زن|هندی و سندی و رومی و ختن}}
{{ب|ماوراء النّهر ی و بلخ و بخار|از سمرقند و خراسان و تتار}}
{{ب|از عراق و شام و از ایران زمین|از همه خلق از کهین و از مهین}}
{{پایان شعر}}
== وفات ==
فاضل بسطامی در سال ۱۳۰۹ هجری قمری در مشهد مقدس درگذشت.<ref name="qomi">[https://noorlib.ir/book/view/11589?volumeNumber=2&pageNumber=1064 قمی، عباس، الفوائد الرضویة، ج۲، ص۱۰۶۴]</ref> پیکر او در قبرستان «قتل‌گاه» مشهد، در پشت سر امین‌الدین طبرسی، به خاک سپرده شد.<ref name="qomi" /><ref name="mashar" />

== آثار ==
از فاضل بسطامی آثار متعددی بر جای مانده است که مهمترین آنها عبارتند از:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" /><ref name="zarkoli">[https://noorlib.ir/book/view/2846?pageNumber=288 زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۵، ص۲۸۸]</ref><ref name="zirayah">[https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=24&pageNumber=57 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة، ج۲۴، ص۵۷-۵۸]</ref>

- امواج البکاء فی بکاء الحسین(ع) – در مراثی و مصائب امام حسین(ع). چاپ سنگی، تهران، ۱۲۸۸ق

- فردوس التواریخ – در تاریخ مشهد مقدس و تراجم علمای مدفون در آن. چاپ سنگی، تبریز، ۱۳۱۵ق

- تحفة الحسینیة – در اسرار شهادت امام حسین(ع). اولین تألیف ایشان، قبل از ۱۲۶۵ق

- تحفة الرضویة – در ذکر حالات و معجزات امام رضا(ع). چاپ سنگی، تبریز، ۱۲۸۸ق

- سرور العارفین فی أحوال المختار بن أبی عبید – درباره مختار ثقفی

- سراج المتهجدین فی آداب صلاة اللیل و التهجد – به فارسی، فراغت از تألیف: ۱۲۶۵ق

- لؤلؤة البحرین فی مناقب الحسین(ع) – چاپ‌های متعدد: تهران (۱۲۹۶ق و ۱۲۹۸ق)، تبریز (۱۲۸۸ق)

- سفینة النجاة – شرح منظومه بحر العلوم. چاپ سنگی، تهران، ۱۲۸۶ق

- ذخیرة المعاد فی تهذیب الاخلاق

- خلاصة النجاة – مختصر رسالة نجاة المتقین، به فارسی

- نجاة الخافقین فی ثواب زیارة الحسین(ع)

- الوسائل الحسینیة لطی العوالم البرزخیة – به فارسی، به خط مؤلف

- الوجیزة – در مقتل و مصائب معصومین(ع) در ۹ باب، فراغت از تألیف: ۱۳ محرم ۱۲۷۱ق

- ذخیرة العباد

- صراط النجاة – مختصر از نجاة المتقین

- البداء – رساله‌ای در موضوع بداء

- شرح طب الرضا(ع)

- وسیلة الرضوان – در ترجمه الصحیفة الرضویة

- وسیلة النجاة – در مقتل، مرتب بر ایام دهه اول محرم، به فارسی

== پانویس ==
<references />

== منابع مقاله ==
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، [https://noorlib.ir/book/view/11472?volumeNumber=5&sectionNumber=2&pageNumber=523 طبقات أعلام الشيعة و هو نقباء البشر في القرن الرابع عشر، مشهد: دار المرتضی، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۵۲۳-۵۲۴]
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، [https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=24&pageNumber=57 الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق، ج۲۴، ص۵۷-۵۸]
* صدر، حسن، [https://noorlib.ir/book/view/11454?volumeNumber=6&pageNumber=181 تکملة أمل الآمل، بیروت: دار المؤرخ العربي، ۲۰۰۸م، ج۶، ص۱۸۱-۱۸۲]
* شریف رازی، محمد، [https://noorlib.ir/book/view/11445?volumeNumber=7&pageNumber=151 گنجینه دانشمندان، تهران: کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش، ج۷، ص۱۵۱-۱۵۲]
* مشار، خان بابا، [https://noorlib.ir/book/view/3299?volumeNumber=6&pageNumber=662 مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تاکنون، تهران: چاپخانه رنگین، ۱۳۴۰ش، ج۶، ص۶۶۲-۶۶۳]
* قمی، عباس، [https://noorlib.ir/book/view/11589?volumeNumber=2&pageNumber=1064 الفوائد الرضویة في أحوال علماء المذهب الجعفریة، قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۰۶۴]
* امین، محسن، [https://noorlib.ir/book/view/11169?volumeNumber=50&pageNumber=29 أعیان الشیعة، دمشق: مطبعة ابن زیدون، ج۵۰، ص۲۹]
* زرکلی، خیرالدین، [https://noorlib.ir/book/view/2846?pageNumber=288 الأعلام، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج۵، ص۲۸۸]
* [http://www.manuscripts.ir/ar/center-news/90-news/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/4063-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D8%A8%D8%B3%D8%B7%D8%A7%D9%85%DB%8C میرآقایی، سیدهادی، «تاملات و نکته‌هایی نویافته از زندگی فاضل بسطامی»، پایگاه بساتین اخبار المخطوطات]

== وابسته‌ها ==
{{وابسته‌ها}}
* [[فردوس التواريخ (تاريخ ارض اقدس رضوی)]]
* [[امواج البکاء في بکاء الحسین علیه‌السلام]]
* [[سفينة النجاة: در بیان اسراری از وقایع کربلا و مصائب ائمه اطهار علیهم السلام]]
* [[آنگاه که اشک مي‌گريد: امواج البکاء في جملة من بکاء سيدالشهداء روحی له الفداء]]
* [[تحفة الرضوية]]
* [[فردوس التواریخ]]
* [[ذخیرة المعاد فی تهذیب الاخلاق و الموعظة و الارشاد]]
* [[سراج‌ المتهجدین]]

[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مؤلفین-خرداد]]

فاضل بسطامی، نوروزعلی بن محمدباقر

2026-05-25T08:33:36Z

Hbaghizadeh:

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = نوروز علی بسطامی
| تصویر = NUR00000.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = نوروز علی بن محمدباقر بسطامی
| نام‌های دیگر = فاضل بسطامی
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر = محمدباقر
| ولادت = ۱۲۲۷ هجری قمری (به روایتی ۱۲۱۹ قمری)
| محل تولد = بسطام
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = مشهد
| رحلت = ۱۳۰۹ هجری قمری
| شهادت =
| مدفن = قبرستان قتل‌گاه، پشت سر امین‌الدین طبرسی، مشهد
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان = محمدصادق، ابوالحسن
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه اثنی‌عشری
| پیشه = محدث، مورخ، واعظ، نویسنده
| درجه علمی =
| دانشگاه =
| علایق پژوهشی = حدیث، رجال، تاریخ، اخلاق، مراثی اهل بیت(ع)
| منصب =
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | میرزا عسکری | مولانا شمسی (شمس البهبهانی)}}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از =
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | امواج البکاء فی بکاء الحسین(ع) | فردوس التواریخ | تحفة الحسینیة | تحفة الرضویة | سرور العارفین | سراج المتهجدین | لؤلؤة البحرین}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE20287AUTHORCODE
}}

'''ملا نوروز علی بن محمدباقر بسطامی''' (۱۲۲۷ – ۱۳۰۹ ق) معروف به فاضل بسطامی، محدث، مورخ، واعظ و نویسنده برجسته شیعه در قرن سیزدهم هجری بود. او بیشتر عمر خود را در جوار حرم [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]] در مشهد مقدس سپری کرد و آثار ارزشمندی در زمینه حدیث، تاریخ، اخلاق و مراثی اهل بیت(ع) از خود به جای گذاشت. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به «فردوس التواریخ» (در تاریخ مشهد)، «[[امواج البکاء في بکاء الحسین علیه‌السلام|امواج البکاء]]» (در مصائب [[امام حسین علیه‌السلام|امام حسین(ع)]]) و «تحفة الرضویة» (در کرامات [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]]) اشاره کرد.

== ولادت ==
درباره تاریخ دقیق تولد فاضل بسطامی، دو گزارش متفاوت در منابع وجود دارد:<ref name="miraghai">[http://www.manuscripts.ir/ar/center-news/90-news/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/4063-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D8%A8%D8%B3%D8%B7%D8%A7%D9%85%DB%8C میرآقایی، سیدهادی، «تاملات و نکته‌هایی نویافته از زندگی فاضل بسطامی»، پایگاه بساتین اخبار المخطوطات]</ref>

- بر اساس گزارش عبدالرحمان مدرس (نویسنده تاریخ علمای خراسان) که در سال ۱۲۹۴ قمری کتاب خود را تألیف کرده و سن فاضل بسطامی را ۷۵ سال ذکر کرده است، سال تولد او ۱۲۱۹ قمری به دست می‌آید.<ref name="miraghai" />

- بر اساس گزارش اعتمادالسلطنه در کتاب «مطلع الشمس» (سال ۱۳۰۲ قمری) که سن او را ۷۵ سال نوشته است، سال تولد ۱۲۲۷ قمری محاسبه می‌شود. مهدی بامداد نیز همین تاریخ را ثبت کرده است.<ref name="miraghai" />

با توجه به اینکه بیشتر منابع رجالی متأخر، سال ۱۲۲۷ قمری را به عنوان سال تولد فاضل بسطامی ذکر کرده‌اند،<ref name="tabaghat">[https://noorlib.ir/book/view/11472?volumeNumber=5&sectionNumber=2&pageNumber=523 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشيعة، ج۵، ص۵۲۳]</ref> همین تاریخ مبنا قرار گرفته است. او در شهر بسطام متولد شد و از کودکی به مشهد مقدس هجرت کرد.<ref name="mashar">[https://noorlib.ir/book/view/3299?volumeNumber=6&pageNumber=662 مشار، خان بابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، ج۶، ص۶۶۲]</ref>

== نسب و خانواده ==
نام کامل وی «شیخ الحاج ملا نوروز علی بن الحاج محمدباقر البسطامی المشهدی» است.<ref name="tabaghat" /> او پس از هجرت به مشهد، به «نزیل المشهد المقدس الرضوی» (ساکن در جوار حرم امام رضا(ع)) شهرت یافت.<ref name="takmilah">[https://noorlib.ir/book/view/11454?volumeNumber=6&pageNumber=181 صدر، حسن، تکملة أمل الآمل، ج۶، ص۱۸۱]</ref>

از فاضل بسطامی دو فرزند پسر به نام‌های محمدصادق و ابوالحسن به یادگار مانده است.<ref name="miraghai" /> او در وقف‌نامه خود (سال ۱۳۰۸ قمری) به نام فرزندان و نوادگانش اشاره کرده است. فرزند بزرگ او محمدصادق نیز مانند پدر، روحانی و صاحب دانش و فضیلت بود و به مکه رفت و حج گزارد. آقابزرگ تهرانی در مشهد با حاج محمدصادق ملاقات کرده و علم و فضل او را ستوده است.<ref name="miraghai" />

فاضل بسطامی علاوه بر این دو فرزند، دو فرزند دیگر نیز داشته که در حمله سالار به مشهد مقدس (۱۲۵۶ قمری) در اثر وحشت و اضطراب فوت کردند. او در حاشیه نسخه خطی «سرور العارفین» درباره فوت دو فرزندش نوشته است که در زمان محاصره مشهد، دو طفل شش ساله و سه ساله او به دلیل صدای توپ و تزلزل خانه فوت نمودند.<ref name="miraghai" />

== تحصیلات و اساتید ==
فاضل بسطامی از کودکی به مشهد مقدس هجرت کرد و در جوار حرم امام رضا(ع) پرورش یافت.<ref name="mashar" /> او علوم مختلف را نزد اساتید برجسته آن دوره فراگرفت:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" />

- میرزا عسکری (از علمای مشهد)

- مولانا شمسی (شمس البهبهانی المشهدی)

== ویژگی‌های علمی و اخلاقی ==
منابع رجالی، فاضل بسطامی را با ویژگی‌های زیر توصیف کرده‌اند:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" /><ref name="ganjineh">[https://noorlib.ir/book/view/11445?volumeNumber=7&pageNumber=151 شریف رازی، محمد، گنجینه دانشمندان، ج۷، ص۱۵۱]</ref>

- عالم فاضل کامل متبحر

- واعظ ماهر جلیل معمر

- برّ تقی صالح (نیکوکار، پرهیزکار)

- محدث بزرگ با تبحر عجیب در اخبار و احادیث

- مورخ آگاه به تاریخ اسلام و تشیع

- خبیر در علم حدیث و رجال

- عارف به بیشتر علوم اسلامی

- مصنف (نویسنده آثار متعدد)

== دیوان اشعار منسوب ==
در کتابخانه ملی تهران، نسخه خطی به شماره ۳۲۳۹۹-۵ با عنوان «دیوان اشعار نوروز علی بن محمدباقر فاضل بسطامی» نگهداری می‌شود.<ref name="miraghai" /> این دیوان بر وزن [[شاهنامه فردوسی (نشر قطره)|شاهنامه فردوسی]] سروده شده و مضمون حماسی دارد. شاعر با تحمیدیه شروع کرده و سپس به نعت و ستایش پیامبر اسلام(ص) و منقبت [[امام علی علیه‌السلام|حضرت علی(ع)]] پرداخته است. همچنین شاعر به مدح [[ناصرالدین ‌شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] و ولیعهدش نیز پرداخته است. با این حال، نگارنده با بررسی سبک‌شناسانه معتقد است که این دیوان از فاضل بسطامی نیست.<ref name="miraghai" />

نمونه‌هایی از اشعار منسوب به فاضل بسطامی در منابع ثبت شده است:<ref name="miraghai" />

در ارادت به [[امام حسین علیه‌السلام|امام حسین(ع)]]:
{{شعر}}
{{ب|وصیت کند فاضل بی‌نوا|زمانی که شد وارد نینوا}}
{{ب|به یاران ایمانی پاک دین|حقیقت شناسان عین الیقین}}
{{ب|چو من بگذرم زان جهان دودر|به من باز سازید باب دگر}}
{{ب|همان باب رحمت که در عالمین|رسد فیض حق از جناب حسین}}
{{پایان شعر}}
در ارادت به [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]]:
{{شعر}}
{{ب|هر زمان کین عاصی بحر الم|در طواف کعبه، بودم در حرم}}
{{ب|دیدم از برنا و پیر و مرد و زن|هندی و سندی و رومی و ختن}}
{{ب|ماوراء النّهر ی و بلخ و بخار|از سمرقند و خراسان و تتار}}
{{ب|از عراق و شام و از ایران زمین|از همه خلق از کهین و از مهین}}
{{پایان شعر}}
== وفات ==
فاضل بسطامی در سال ۱۳۰۹ هجری قمری در مشهد مقدس درگذشت.<ref name="qomi">[https://noorlib.ir/book/view/11589?volumeNumber=2&pageNumber=1064 قمی، عباس، الفوائد الرضویة، ج۲، ص۱۰۶۴]</ref> پیکر او در قبرستان «قتل‌گاه» مشهد، در پشت سر امین‌الدین طبرسی، به خاک سپرده شد.<ref name="qomi" /><ref name="mashar" />

== آثار ==
از فاضل بسطامی آثار متعددی بر جای مانده است که مهمترین آنها عبارتند از:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" /><ref name="zarkoli">[https://noorlib.ir/book/view/2846?pageNumber=288 زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۵، ص۲۸۸]</ref><ref name="zirayah">[https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=24&pageNumber=57 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة، ج۲۴، ص۵۷-۵۸]</ref>

- امواج البکاء فی بکاء الحسین(ع) – در مراثی و مصائب امام حسین(ع). چاپ سنگی، تهران، ۱۲۸۸ق

- فردوس التواریخ – در تاریخ مشهد مقدس و تراجم علمای مدفون در آن. چاپ سنگی، تبریز، ۱۳۱۵ق

- تحفة الحسینیة – در اسرار شهادت امام حسین(ع). اولین تألیف ایشان، قبل از ۱۲۶۵ق

- تحفة الرضویة – در ذکر حالات و معجزات امام رضا(ع). چاپ سنگی، تبریز، ۱۲۸۸ق

- سرور العارفین فی أحوال المختار بن أبی عبید – درباره مختار ثقفی

- سراج المتهجدین فی آداب صلاة اللیل و التهجد – به فارسی، فراغت از تألیف: ۱۲۶۵ق

- لؤلؤة البحرین فی مناقب الحسین(ع) – چاپ‌های متعدد: تهران (۱۲۹۶ق و ۱۲۹۸ق)، تبریز (۱۲۸۸ق)

- سفینة النجاة – شرح منظومه بحر العلوم. چاپ سنگی، تهران، ۱۲۸۶ق

- ذخیرة المعاد فی تهذیب الاخلاق

- خلاصة النجاة – مختصر رسالة نجاة المتقین، به فارسی

- نجاة الخافقین فی ثواب زیارة الحسین(ع)

- الوسائل الحسینیة لطی العوالم البرزخیة – به فارسی، به خط مؤلف

- الوجیزة – در مقتل و مصائب معصومین(ع) در ۹ باب، فراغت از تألیف: ۱۳ محرم ۱۲۷۱ق

- ذخیرة العباد

- صراط النجاة – مختصر از نجاة المتقین

- البداء – رساله‌ای در موضوع بداء

- شرح طب الرضا(ع)

- وسیلة الرضوان – در ترجمه الصحیفة الرضویة

- وسیلة النجاة – در مقتل، مرتب بر ایام دهه اول محرم، به فارسی

== پانویس ==
<references />

== منابع مقاله ==
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، [https://noorlib.ir/book/view/11472?volumeNumber=5&sectionNumber=2&pageNumber=523 طبقات أعلام الشيعة و هو نقباء البشر في القرن الرابع عشر، مشهد: دار المرتضی، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۵۲۳-۵۲۴]
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، [https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=24&pageNumber=57 الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق، ج۲۴، ص۵۷-۵۸]
* صدر، حسن، [https://noorlib.ir/book/view/11454?volumeNumber=6&pageNumber=181 تکملة أمل الآمل، بیروت: دار المؤرخ العربي، ۲۰۰۸م، ج۶، ص۱۸۱-۱۸۲]
* شریف رازی، محمد، [https://noorlib.ir/book/view/11445?volumeNumber=7&pageNumber=151 گنجینه دانشمندان، تهران: کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش، ج۷، ص۱۵۱-۱۵۲]
* مشار، خان بابا، [https://noorlib.ir/book/view/3299?volumeNumber=6&pageNumber=662 مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تاکنون، تهران: چاپخانه رنگین، ۱۳۴۰ش، ج۶، ص۶۶۲-۶۶۳]
* قمی، عباس، [https://noorlib.ir/book/view/11589?volumeNumber=2&pageNumber=1064 الفوائد الرضویة في أحوال علماء المذهب الجعفریة، قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۰۶۴]
* امین، محسن، [https://noorlib.ir/book/view/11169?volumeNumber=50&pageNumber=29 أعیان الشیعة، دمشق: مطبعة ابن زیدون، ج۵۰، ص۲۹]
* زرکلی، خیرالدین، [https://noorlib.ir/book/view/2846?pageNumber=288 الأعلام، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج۵، ص۲۸۸]
* [http://www.manuscripts.ir/ar/center-news/90-news/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/4063-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D8%A8%D8%B3%D8%B7%D8%A7%D9%85%DB%8C میرآقایی، سیدهادی، «تاملات و نکته‌هایی نویافته از زندگی فاضل بسطامی»، پایگاه بساتین اخبار المخطوطات]

== وابسته‌ها ==
{{وابسته‌ها}}
* [[فردوس التواريخ (تاريخ ارض اقدس رضوی)]]
* [[امواج البکاء في بکاء الحسین علیه السلام: بازنویسی امواج البکاء عالم جلیل القدر آیت الله ملا نوروز علی معروف به فاضل بسطامی]]
* [[سفينة النجاة: در بیان اسراری از وقایع کربلا و مصائب ائمه اطهار علیهم السلام]]
* [[آنگاه که اشک مي‌گريد: امواج البکاء في جملة من بکاء سيدالشهداء روحی له الفداء]]
* [[تحفة الرضوية]]
* [[فردوس التواریخ]]
* [[ذخیرة المعاد فی تهذیب الاخلاق و الموعظة و الارشاد]]
* [[سراج‌ المتهجدین]]

[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مؤلفین-خرداد]]

فاضل بسطامی، نوروزعلی بن محمدباقر

2026-05-25T08:31:25Z

Hbaghizadeh:

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = نوروز علی بسطامی
| تصویر = NUR00000.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = نوروز علی بن محمدباقر بسطامی
| نام‌های دیگر = فاضل بسطامی
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر = محمدباقر
| ولادت = ۱۲۲۷ هجری قمری (به روایتی ۱۲۱۹ قمری)
| محل تولد = بسطام
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = مشهد
| رحلت = ۱۳۰۹ هجری قمری
| شهادت =
| مدفن = قبرستان قتل‌گاه، پشت سر امین‌الدین طبرسی، مشهد
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان = محمدصادق، ابوالحسن
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه اثنی‌عشری
| پیشه = محدث، مورخ، واعظ، نویسنده
| درجه علمی =
| دانشگاه =
| علایق پژوهشی = حدیث، رجال، تاریخ، اخلاق، مراثی اهل بیت(ع)
| منصب =
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | میرزا عسکری | مولانا شمسی (شمس البهبهانی)}}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از =
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | امواج البکاء فی بکاء الحسین(ع) | فردوس التواریخ | تحفة الحسینیة | تحفة الرضویة | سرور العارفین | سراج المتهجدین | لؤلؤة البحرین}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE20287AUTHORCODE
}}

'''ملا نوروز علی بن محمدباقر بسطامی''' (۱۲۲۷ – ۱۳۰۹ ق) معروف به فاضل بسطامی، محدث، مورخ، واعظ و نویسنده برجسته شیعه در قرن سیزدهم هجری بود. او بیشتر عمر خود را در جوار حرم [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]] در مشهد مقدس سپری کرد و آثار ارزشمندی در زمینه حدیث، تاریخ، اخلاق و مراثی اهل بیت(ع) از خود به جای گذاشت. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به «فردوس التواریخ» (در تاریخ مشهد)، «[[امواج البکاء في بکاء الحسین علیه‌السلام|امواج البکاء]]» (در مصائب [[امام حسین علیه‌السلام|امام حسین(ع)]]) و «تحفة الرضویة» (در کرامات [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]]) اشاره کرد.

== ولادت ==
درباره تاریخ دقیق تولد فاضل بسطامی، دو گزارش متفاوت در منابع وجود دارد:<ref name="miraghai">[http://www.manuscripts.ir/ar/center-news/90-news/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/4063-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D8%A8%D8%B3%D8%B7%D8%A7%D9%85%DB%8C میرآقایی، سیدهادی، «تاملات و نکته‌هایی نویافته از زندگی فاضل بسطامی»، پایگاه بساتین اخبار المخطوطات]</ref>

- بر اساس گزارش عبدالرحمان مدرس (نویسنده تاریخ علمای خراسان) که در سال ۱۲۹۴ قمری کتاب خود را تألیف کرده و سن فاضل بسطامی را ۷۵ سال ذکر کرده است، سال تولد او ۱۲۱۹ قمری به دست می‌آید.<ref name="miraghai" />

- بر اساس گزارش اعتمادالسلطنه در کتاب «مطلع الشمس» (سال ۱۳۰۲ قمری) که سن او را ۷۵ سال نوشته است، سال تولد ۱۲۲۷ قمری محاسبه می‌شود. مهدی بامداد نیز همین تاریخ را ثبت کرده است.<ref name="miraghai" />

با توجه به اینکه بیشتر منابع رجالی متأخر، سال ۱۲۲۷ قمری را به عنوان سال تولد فاضل بسطامی ذکر کرده‌اند،<ref name="tabaghat">[https://noorlib.ir/book/view/11472?volumeNumber=5&sectionNumber=2&pageNumber=523 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشيعة، ج۵، ص۵۲۳]</ref> همین تاریخ مبنا قرار گرفته است. او در شهر بسطام متولد شد و از کودکی به مشهد مقدس هجرت کرد.<ref name="mashar">[https://noorlib.ir/book/view/3299?volumeNumber=6&pageNumber=662 مشار، خان بابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، ج۶، ص۶۶۲]</ref>

== نسب و خانواده ==
نام کامل وی «شیخ الحاج ملا نوروز علی بن الحاج محمدباقر البسطامی المشهدی» است.<ref name="tabaghat" /> او پس از هجرت به مشهد، به «نزیل المشهد المقدس الرضوی» (ساکن در جوار حرم امام رضا(ع)) شهرت یافت.<ref name="takmilah">[https://noorlib.ir/book/view/11454?volumeNumber=6&pageNumber=181 صدر، حسن، تکملة أمل الآمل، ج۶، ص۱۸۱]</ref>

از فاضل بسطامی دو فرزند پسر به نام‌های محمدصادق و ابوالحسن به یادگار مانده است.<ref name="miraghai" /> او در وقف‌نامه خود (سال ۱۳۰۸ قمری) به نام فرزندان و نوادگانش اشاره کرده است. فرزند بزرگ او محمدصادق نیز مانند پدر، روحانی و صاحب دانش و فضیلت بود و به مکه رفت و حج گزارد. آقابزرگ تهرانی در مشهد با حاج محمدصادق ملاقات کرده و علم و فضل او را ستوده است.<ref name="miraghai" />

فاضل بسطامی علاوه بر این دو فرزند، دو فرزند دیگر نیز داشته که در حمله سالار به مشهد مقدس (۱۲۵۶ قمری) در اثر وحشت و اضطراب فوت کردند. او در حاشیه نسخه خطی «سرور العارفین» درباره فوت دو فرزندش نوشته است که در زمان محاصره مشهد، دو طفل شش ساله و سه ساله او به دلیل صدای توپ و تزلزل خانه فوت نمودند.<ref name="miraghai" />

== تحصیلات و اساتید ==
فاضل بسطامی از کودکی به مشهد مقدس هجرت کرد و در جوار حرم امام رضا(ع) پرورش یافت.<ref name="mashar" /> او علوم مختلف را نزد اساتید برجسته آن دوره فراگرفت:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" />

- میرزا عسکری (از علمای مشهد)

- مولانا شمسی (شمس البهبهانی المشهدی)

== ویژگی‌های علمی و اخلاقی ==
منابع رجالی، فاضل بسطامی را با ویژگی‌های زیر توصیف کرده‌اند:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" /><ref name="ganjineh">[https://noorlib.ir/book/view/11445?volumeNumber=7&pageNumber=151 شریف رازی، محمد، گنجینه دانشمندان، ج۷، ص۱۵۱]</ref>

- عالم فاضل کامل متبحر

- واعظ ماهر جلیل معمر

- برّ تقی صالح (نیکوکار، پرهیزکار)

- محدث بزرگ با تبحر عجیب در اخبار و احادیث

- مورخ آگاه به تاریخ اسلام و تشیع

- خبیر در علم حدیث و رجال

- عارف به بیشتر علوم اسلامی

- مصنف (نویسنده آثار متعدد)
[[پرونده: انجمن ایالتی خراسان وسیستان.jpg|بندانگشتی|300px| از راست به چپ : محمدعلی میرزا – حاج شیخ محمدکاظم تهرانیان – حاج شیخ عبدالرحیم مجتهدعیدگاهی-حاج شیخ ذبیح الله قوچانی مجتهد-شاهزاده ارفع السلطان—حاج شیخ حسن کاشفی-(کاشی مجتهد)- محمد فاضل بسطامی- میرزا علی محمدترشیزی (انجمن ایالتی خراسان وسیستان)]]
== دیوان اشعار منسوب ==
در کتابخانه ملی تهران، نسخه خطی به شماره ۳۲۳۹۹-۵ با عنوان «دیوان اشعار نوروز علی بن محمدباقر فاضل بسطامی» نگهداری می‌شود.<ref name="miraghai" /> این دیوان بر وزن [[شاهنامه فردوسی (نشر قطره)|شاهنامه فردوسی]] سروده شده و مضمون حماسی دارد. شاعر با تحمیدیه شروع کرده و سپس به نعت و ستایش پیامبر اسلام(ص) و منقبت [[امام علی علیه‌السلام|حضرت علی(ع)]] پرداخته است. همچنین شاعر به مدح [[ناصرالدین ‌شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] و ولیعهدش نیز پرداخته است. با این حال، نگارنده با بررسی سبک‌شناسانه معتقد است که این دیوان از فاضل بسطامی نیست.<ref name="miraghai" />

نمونه‌هایی از اشعار منسوب به فاضل بسطامی در منابع ثبت شده است:<ref name="miraghai" />

در ارادت به [[امام حسین علیه‌السلام|امام حسین(ع)]]:
{{شعر}}
{{ب|وصیت کند فاضل بی‌نوا|زمانی که شد وارد نینوا}}
{{ب|به یاران ایمانی پاک دین|حقیقت شناسان عین الیقین}}
{{ب|چو من بگذرم زان جهان دودر|به من باز سازید باب دگر}}
{{ب|همان باب رحمت که در عالمین|رسد فیض حق از جناب حسین}}
{{پایان شعر}}
در ارادت به [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]]:
{{شعر}}
{{ب|هر زمان کین عاصی بحر الم|در طواف کعبه، بودم در حرم}}
{{ب|دیدم از برنا و پیر و مرد و زن|هندی و سندی و رومی و ختن}}
{{ب|ماوراء النّهر ی و بلخ و بخار|از سمرقند و خراسان و تتار}}
{{ب|از عراق و شام و از ایران زمین|از همه خلق از کهین و از مهین}}
{{پایان شعر}}
== وفات ==
فاضل بسطامی در سال ۱۳۰۹ هجری قمری در مشهد مقدس درگذشت.<ref name="qomi">[https://noorlib.ir/book/view/11589?volumeNumber=2&pageNumber=1064 قمی، عباس، الفوائد الرضویة، ج۲، ص۱۰۶۴]</ref> پیکر او در قبرستان «قتل‌گاه» مشهد، در پشت سر امین‌الدین طبرسی، به خاک سپرده شد.<ref name="qomi" /><ref name="mashar" />

== آثار ==
از فاضل بسطامی آثار متعددی بر جای مانده است که مهمترین آنها عبارتند از:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" /><ref name="zarkoli">[https://noorlib.ir/book/view/2846?pageNumber=288 زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۵، ص۲۸۸]</ref><ref name="zirayah">[https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=24&pageNumber=57 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة، ج۲۴، ص۵۷-۵۸]</ref>

- امواج البکاء فی بکاء الحسین(ع) – در مراثی و مصائب امام حسین(ع). چاپ سنگی، تهران، ۱۲۸۸ق

- فردوس التواریخ – در تاریخ مشهد مقدس و تراجم علمای مدفون در آن. چاپ سنگی، تبریز، ۱۳۱۵ق

- تحفة الحسینیة – در اسرار شهادت امام حسین(ع). اولین تألیف ایشان، قبل از ۱۲۶۵ق

- تحفة الرضویة – در ذکر حالات و معجزات امام رضا(ع). چاپ سنگی، تبریز، ۱۲۸۸ق

- سرور العارفین فی أحوال المختار بن أبی عبید – درباره مختار ثقفی

- سراج المتهجدین فی آداب صلاة اللیل و التهجد – به فارسی، فراغت از تألیف: ۱۲۶۵ق

- لؤلؤة البحرین فی مناقب الحسین(ع) – چاپ‌های متعدد: تهران (۱۲۹۶ق و ۱۲۹۸ق)، تبریز (۱۲۸۸ق)

- سفینة النجاة – شرح منظومه بحر العلوم. چاپ سنگی، تهران، ۱۲۸۶ق

- ذخیرة المعاد فی تهذیب الاخلاق

- خلاصة النجاة – مختصر رسالة نجاة المتقین، به فارسی

- نجاة الخافقین فی ثواب زیارة الحسین(ع)

- الوسائل الحسینیة لطی العوالم البرزخیة – به فارسی، به خط مؤلف

- الوجیزة – در مقتل و مصائب معصومین(ع) در ۹ باب، فراغت از تألیف: ۱۳ محرم ۱۲۷۱ق

- ذخیرة العباد

- صراط النجاة – مختصر از نجاة المتقین

- البداء – رساله‌ای در موضوع بداء

- شرح طب الرضا(ع)

- وسیلة الرضوان – در ترجمه الصحیفة الرضویة

- وسیلة النجاة – در مقتل، مرتب بر ایام دهه اول محرم، به فارسی

== پانویس ==
<references />

== منابع مقاله ==
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، [https://noorlib.ir/book/view/11472?volumeNumber=5&sectionNumber=2&pageNumber=523 طبقات أعلام الشيعة و هو نقباء البشر في القرن الرابع عشر، مشهد: دار المرتضی، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۵۲۳-۵۲۴]
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، [https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=24&pageNumber=57 الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق، ج۲۴، ص۵۷-۵۸]
* صدر، حسن، [https://noorlib.ir/book/view/11454?volumeNumber=6&pageNumber=181 تکملة أمل الآمل، بیروت: دار المؤرخ العربي، ۲۰۰۸م، ج۶، ص۱۸۱-۱۸۲]
* شریف رازی، محمد، [https://noorlib.ir/book/view/11445?volumeNumber=7&pageNumber=151 گنجینه دانشمندان، تهران: کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش، ج۷، ص۱۵۱-۱۵۲]
* مشار، خان بابا، [https://noorlib.ir/book/view/3299?volumeNumber=6&pageNumber=662 مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تاکنون، تهران: چاپخانه رنگین، ۱۳۴۰ش، ج۶، ص۶۶۲-۶۶۳]
* قمی، عباس، [https://noorlib.ir/book/view/11589?volumeNumber=2&pageNumber=1064 الفوائد الرضویة في أحوال علماء المذهب الجعفریة، قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۰۶۴]
* امین، محسن، [https://noorlib.ir/book/view/11169?volumeNumber=50&pageNumber=29 أعیان الشیعة، دمشق: مطبعة ابن زیدون، ج۵۰، ص۲۹]
* زرکلی، خیرالدین، [https://noorlib.ir/book/view/2846?pageNumber=288 الأعلام، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج۵، ص۲۸۸]
* [http://www.manuscripts.ir/ar/center-news/90-news/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/4063-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D8%A8%D8%B3%D8%B7%D8%A7%D9%85%DB%8C میرآقایی، سیدهادی، «تاملات و نکته‌هایی نویافته از زندگی فاضل بسطامی»، پایگاه بساتین اخبار المخطوطات]

== وابسته‌ها ==
{{وابسته‌ها}}
* [[فردوس التواريخ (تاريخ ارض اقدس رضوی)]]
* [[امواج البکاء في بکاء الحسین علیه السلام: بازنویسی امواج البکاء عالم جلیل القدر آیت الله ملا نوروز علی معروف به فاضل بسطامی]]
* [[سفينة النجاة: در بیان اسراری از وقایع کربلا و مصائب ائمه اطهار علیهم السلام]]
* [[آنگاه که اشک مي‌گريد: امواج البکاء في جملة من بکاء سيدالشهداء روحی له الفداء]]
* [[تحفة الرضوية]]
* [[فردوس التواریخ]]
* [[ذخیرة المعاد فی تهذیب الاخلاق و الموعظة و الارشاد]]
* [[سراج‌ المتهجدین]]

[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مؤلفین-خرداد]]

فاضل بسطامی، نوروزعلی بن محمدباقر

2026-05-25T08:27:39Z

Hbaghizadeh:

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = نوروز علی بسطامی
| تصویر = NUR00000.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = نوروز علی بن محمدباقر بسطامی
| نام‌های دیگر = فاضل بسطامی
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر = محمدباقر
| ولادت = ۱۲۲۷ هجری قمری (به روایتی ۱۲۱۹ قمری)
| محل تولد = بسطام
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = مشهد
| رحلت = ۱۳۰۹ هجری قمری
| شهادت =
| مدفن = قبرستان قتل‌گاه، پشت سر امین‌الدین طبرسی، مشهد
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان = محمدصادق، ابوالحسن
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه اثنی‌عشری
| پیشه = محدث، مورخ، واعظ، نویسنده
| درجه علمی =
| دانشگاه =
| علایق پژوهشی = حدیث، رجال، تاریخ، اخلاق، مراثی اهل بیت(ع)
| منصب =
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | میرزا عسکری | مولانا شمسی (شمس البهبهانی)}}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از =
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | امواج البکاء فی بکاء الحسین(ع) | فردوس التواریخ | تحفة الحسینیة | تحفة الرضویة | سرور العارفین | سراج المتهجدین | لؤلؤة البحرین}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE20287AUTHORCODE
}}

'''ملا نوروز علی بن محمدباقر بسطامی''' (۱۲۲۷ – ۱۳۰۹ ق) معروف به فاضل بسطامی، محدث، مورخ، واعظ و نویسنده برجسته شیعه در قرن سیزدهم هجری بود. او بیشتر عمر خود را در جوار حرم [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]] در مشهد مقدس سپری کرد و آثار ارزشمندی در زمینه حدیث، تاریخ، اخلاق و مراثی اهل بیت(ع) از خود به جای گذاشت. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به «فردوس التواریخ» (در تاریخ مشهد)، «[[امواج البکاء في بکاء الحسین علیه‌السلام|امواج البکاء]]» (در مصائب [[امام حسین علیه‌السلام|امام حسین(ع)]]) و «تحفة الرضویة» (در کرامات [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]]) اشاره کرد.

== ولادت ==
درباره تاریخ دقیق تولد فاضل بسطامی، دو گزارش متفاوت در منابع وجود دارد:<ref name="miraghai">[http://www.manuscripts.ir/ar/center-news/90-news/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/4063-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D8%A8%D8%B3%D8%B7%D8%A7%D9%85%DB%8C میرآقایی، سیدهادی، «تاملات و نکته‌هایی نویافته از زندگی فاضل بسطامی»، پایگاه بساتین اخبار المخطوطات]</ref>

- بر اساس گزارش عبدالرحمان مدرس (نویسنده تاریخ علمای خراسان) که در سال ۱۲۹۴ قمری کتاب خود را تألیف کرده و سن فاضل بسطامی را ۷۵ سال ذکر کرده است، سال تولد او ۱۲۱۹ قمری به دست می‌آید.<ref name="miraghai" />

- بر اساس گزارش اعتمادالسلطنه در کتاب «مطلع الشمس» (سال ۱۳۰۲ قمری) که سن او را ۷۵ سال نوشته است، سال تولد ۱۲۲۷ قمری محاسبه می‌شود. مهدی بامداد نیز همین تاریخ را ثبت کرده است.<ref name="miraghai" />

با توجه به اینکه بیشتر منابع رجالی متأخر، سال ۱۲۲۷ قمری را به عنوان سال تولد فاضل بسطامی ذکر کرده‌اند،<ref name="tabaghat">[https://noorlib.ir/book/view/11472?volumeNumber=5&sectionNumber=2&pageNumber=523 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشيعة، ج۵، ص۵۲۳]</ref> همین تاریخ مبنا قرار گرفته است. او در شهر بسطام متولد شد و از کودکی به مشهد مقدس هجرت کرد.<ref name="mashar">[https://noorlib.ir/book/view/3299?volumeNumber=6&pageNumber=662 مشار، خان بابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، ج۶، ص۶۶۲]</ref>

== نسب و خانواده ==
نام کامل وی «شیخ الحاج ملا نوروز علی بن الحاج محمدباقر البسطامی المشهدی» است.<ref name="tabaghat" /> او پس از هجرت به مشهد، به «نزیل المشهد المقدس الرضوی» (ساکن در جوار حرم امام رضا(ع)) شهرت یافت.<ref name="takmilah">[https://noorlib.ir/book/view/11454?volumeNumber=6&pageNumber=181 صدر، حسن، تکملة أمل الآمل، ج۶، ص۱۸۱]</ref>

از فاضل بسطامی دو فرزند پسر به نام‌های محمدصادق و ابوالحسن به یادگار مانده است.<ref name="miraghai" /> او در وقف‌نامه خود (سال ۱۳۰۸ قمری) به نام فرزندان و نوادگانش اشاره کرده است. فرزند بزرگ او محمدصادق نیز مانند پدر، روحانی و صاحب دانش و فضیلت بود و به مکه رفت و حج گزارد. آقابزرگ تهرانی در مشهد با حاج محمدصادق ملاقات کرده و علم و فضل او را ستوده است.<ref name="miraghai" />

فاضل بسطامی علاوه بر این دو فرزند، دو فرزند دیگر نیز داشته که در حمله سالار به مشهد مقدس (۱۲۵۶ قمری) در اثر وحشت و اضطراب فوت کردند. او در حاشیه نسخه خطی «سرور العارفین» درباره فوت دو فرزندش نوشته است که در زمان محاصره مشهد، دو طفل شش ساله و سه ساله او به دلیل صدای توپ و تزلزل خانه فوت نمودند.<ref name="miraghai" />

== تحصیلات و اساتید ==
فاضل بسطامی از کودکی به مشهد مقدس هجرت کرد و در جوار حرم امام رضا(ع) پرورش یافت.<ref name="mashar" /> او علوم مختلف را نزد اساتید برجسته آن دوره فراگرفت:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" />

- میرزا عسکری (از علمای مشهد)

- مولانا شمسی (شمس البهبهانی المشهدی)

== ویژگی‌های علمی و اخلاقی ==
منابع رجالی، فاضل بسطامی را با ویژگی‌های زیر توصیف کرده‌اند:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" /><ref name="ganjineh">[https://noorlib.ir/book/view/11445?volumeNumber=7&pageNumber=151 شریف رازی، محمد، گنجینه دانشمندان، ج۷، ص۱۵۱]</ref>

- عالم فاضل کامل متبحر

- واعظ ماهر جلیل معمر

- برّ تقی صالح (نیکوکار، پرهیزکار)

- محدث بزرگ با تبحر عجیب در اخبار و احادیث

- مورخ آگاه به تاریخ اسلام و تشیع

- خبیر در علم حدیث و رجال

- عارف به بیشتر علوم اسلامی

- مصنف (نویسنده آثار متعدد)

== دیوان اشعار منسوب ==
در کتابخانه ملی تهران، نسخه خطی به شماره ۳۲۳۹۹-۵ با عنوان «دیوان اشعار نوروز علی بن محمدباقر فاضل بسطامی» نگهداری می‌شود.<ref name="miraghai" /> این دیوان بر وزن [[شاهنامه فردوسی (نشر قطره)|شاهنامه فردوسی]] سروده شده و مضمون حماسی دارد. شاعر با تحمیدیه شروع کرده و سپس به نعت و ستایش پیامبر اسلام(ص) و منقبت [[امام علی علیه‌السلام|حضرت علی(ع)]] پرداخته است. همچنین شاعر به مدح [[ناصرالدین ‌شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] و ولیعهدش نیز پرداخته است. با این حال، نگارنده با بررسی سبک‌شناسانه معتقد است که این دیوان از فاضل بسطامی نیست.<ref name="miraghai" />

نمونه‌هایی از اشعار منسوب به فاضل بسطامی در منابع ثبت شده است:<ref name="miraghai" />

در ارادت به [[امام حسین علیه‌السلام|امام حسین(ع)]]:
{{شعر}}
{{ب|وصیت کند فاضل بی‌نوا|زمانی که شد وارد نینوا}}
{{ب|به یاران ایمانی پاک دین|حقیقت شناسان عین الیقین}}
{{ب|چو من بگذرم زان جهان دودر|به من باز سازید باب دگر}}
{{ب|همان باب رحمت که در عالمین|رسد فیض حق از جناب حسین}}
{{پایان شعر}}
در ارادت به [[امام رضا علیه‌السلام|امام رضا(ع)]]:
{{شعر}}
{{ب|هر زمان کین عاصی بحر الم|در طواف کعبه، بودم در حرم}}
{{ب|دیدم از برنا و پیر و مرد و زن|هندی و سندی و رومی و ختن}}
{{ب|ماوراء النّهر ی و بلخ و بخار|از سمرقند و خراسان و تتار}}
{{ب|از عراق و شام و از ایران زمین|از همه خلق از کهین و از مهین}}
{{پایان شعر}}
== وفات ==
فاضل بسطامی در سال ۱۳۰۹ هجری قمری در مشهد مقدس درگذشت.<ref name="qomi">[https://noorlib.ir/book/view/11589?volumeNumber=2&pageNumber=1064 قمی، عباس، الفوائد الرضویة، ج۲، ص۱۰۶۴]</ref> پیکر او در قبرستان «قتل‌گاه» مشهد، در پشت سر امین‌الدین طبرسی، به خاک سپرده شد.<ref name="qomi" /><ref name="mashar" />

== آثار ==
از فاضل بسطامی آثار متعددی بر جای مانده است که مهمترین آنها عبارتند از:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" /><ref name="zarkoli">[https://noorlib.ir/book/view/2846?pageNumber=288 زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۵، ص۲۸۸]</ref><ref name="zirayah">[https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=24&pageNumber=57 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة، ج۲۴، ص۵۷-۵۸]</ref>

- امواج البکاء فی بکاء الحسین(ع) – در مراثی و مصائب امام حسین(ع). چاپ سنگی، تهران، ۱۲۸۸ق

- فردوس التواریخ – در تاریخ مشهد مقدس و تراجم علمای مدفون در آن. چاپ سنگی، تبریز، ۱۳۱۵ق

- تحفة الحسینیة – در اسرار شهادت امام حسین(ع). اولین تألیف ایشان، قبل از ۱۲۶۵ق

- تحفة الرضویة – در ذکر حالات و معجزات امام رضا(ع). چاپ سنگی، تبریز، ۱۲۸۸ق

- سرور العارفین فی أحوال المختار بن أبی عبید – درباره مختار ثقفی

- سراج المتهجدین فی آداب صلاة اللیل و التهجد – به فارسی، فراغت از تألیف: ۱۲۶۵ق

- لؤلؤة البحرین فی مناقب الحسین(ع) – چاپ‌های متعدد: تهران (۱۲۹۶ق و ۱۲۹۸ق)، تبریز (۱۲۸۸ق)

- سفینة النجاة – شرح منظومه بحر العلوم. چاپ سنگی، تهران، ۱۲۸۶ق

- ذخیرة المعاد فی تهذیب الاخلاق

- خلاصة النجاة – مختصر رسالة نجاة المتقین، به فارسی

- نجاة الخافقین فی ثواب زیارة الحسین(ع)

- الوسائل الحسینیة لطی العوالم البرزخیة – به فارسی، به خط مؤلف

- الوجیزة – در مقتل و مصائب معصومین(ع) در ۹ باب، فراغت از تألیف: ۱۳ محرم ۱۲۷۱ق

- ذخیرة العباد

- صراط النجاة – مختصر از نجاة المتقین

- البداء – رساله‌ای در موضوع بداء

- شرح طب الرضا(ع)

- وسیلة الرضوان – در ترجمه الصحیفة الرضویة

- وسیلة النجاة – در مقتل، مرتب بر ایام دهه اول محرم، به فارسی

== پانویس ==
<references />

== منابع مقاله ==
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، [https://noorlib.ir/book/view/11472?volumeNumber=5&sectionNumber=2&pageNumber=523 طبقات أعلام الشيعة و هو نقباء البشر في القرن الرابع عشر، مشهد: دار المرتضی، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۵۲۳-۵۲۴]
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، [https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=24&pageNumber=57 الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق، ج۲۴، ص۵۷-۵۸]
* صدر، حسن، [https://noorlib.ir/book/view/11454?volumeNumber=6&pageNumber=181 تکملة أمل الآمل، بیروت: دار المؤرخ العربي، ۲۰۰۸م، ج۶، ص۱۸۱-۱۸۲]
* شریف رازی، محمد، [https://noorlib.ir/book/view/11445?volumeNumber=7&pageNumber=151 گنجینه دانشمندان، تهران: کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش، ج۷، ص۱۵۱-۱۵۲]
* مشار، خان بابا، [https://noorlib.ir/book/view/3299?volumeNumber=6&pageNumber=662 مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تاکنون، تهران: چاپخانه رنگین، ۱۳۴۰ش، ج۶، ص۶۶۲-۶۶۳]
* قمی، عباس، [https://noorlib.ir/book/view/11589?volumeNumber=2&pageNumber=1064 الفوائد الرضویة في أحوال علماء المذهب الجعفریة، قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۰۶۴]
* امین، محسن، [https://noorlib.ir/book/view/11169?volumeNumber=50&pageNumber=29 أعیان الشیعة، دمشق: مطبعة ابن زیدون، ج۵۰، ص۲۹]
* زرکلی، خیرالدین، [https://noorlib.ir/book/view/2846?pageNumber=288 الأعلام، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج۵، ص۲۸۸]
* [http://www.manuscripts.ir/ar/center-news/90-news/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/4063-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D8%A8%D8%B3%D8%B7%D8%A7%D9%85%DB%8C میرآقایی، سیدهادی، «تاملات و نکته‌هایی نویافته از زندگی فاضل بسطامی»، پایگاه بساتین اخبار المخطوطات]

== وابسته‌ها ==
{{وابسته‌ها}}
* [[فردوس التواريخ (تاريخ ارض اقدس رضوی)]]
* [[امواج البکاء في بکاء الحسین علیه السلام: بازنویسی امواج البکاء عالم جلیل القدر آیت الله ملا نوروز علی معروف به فاضل بسطامی]]
* [[سفينة النجاة: در بیان اسراری از وقایع کربلا و مصائب ائمه اطهار علیهم السلام]]
* [[آنگاه که اشک مي‌گريد: امواج البکاء في جملة من بکاء سيدالشهداء روحی له الفداء]]
* [[تحفة الرضوية]]
* [[فردوس التواریخ]]
* [[ذخیرة المعاد فی تهذیب الاخلاق و الموعظة و الارشاد]]
* [[سراج‌ المتهجدین]]

[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مؤلفین-خرداد]]

آل‌ عصفور، حسین بن محمد

2026-05-25T08:24:22Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (ع)' به '(ع)'

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = حسین بن محمد آل عصفور
| تصویر = NUR06295.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = حسین بن محمد بن احمد بن صالح بن عصفور بن احمد بن عبدالحسین درازی شاخوری بحرانی
| نام‌های دیگر = عصفوری بحرینی، ابن عصفور درازی شاخوری بحرانی، شهید آل عصفور
| لقب = علامه بحرانی
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر = محمد بن احمد آل عصفور
| ولادت = ۱۱۴۷ هجری قمری
| محل تولد = روستای شاخوره یا دراز، بحرین
| کشور تولد = بحرین
| محل زندگی = بحرین، قطیف، احساء
| رحلت =
| شهادت = شب یکشنبه ۲۱ شوال ۱۲۱۶ هجری قمری
| مدفن = روستای شاخوره، بحرین
| طول عمر = ۶۹ سال
| نام همسر =
| فرزندان = حسن، محمد، عبدعلی، عبدالله، علی، احمد
| خویشاوندان = شیخ یوسف بحرانی (عمو)، شیخ عبدالعلی آل عصفور (عمو)، شیخ سلیمان ماحوزی (جد مادری)، شیخ احمد بن محمد آل عصفور (برادر)
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه اثناعشری
| پیشه = فقیه، محدث، متکلم، شاعر
| درجه علمی = علامه، مجتهد، زعیم اخباریان
| دانشگاه = حوزه علمیه بحرین، حوزه علمیه عتبات عالیات
| علایق پژوهشی = فقه، حدیث، کلام، تفسیر، رجال، شعر آیینی
| منصب = مرجعیت دینی، تدریس، قضاوت
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | شیخ یوسف بن احمد بحرانی (صاحب حدائق) | شیخ عبدالعلی بن احمد آل عصفور | شیخ محمد بن احمد آل عصفور (پدر)}}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان = {{فهرست جعبه عمودی | شیخ احمد بن زین‌الدین احسائی | شیخ فرزدق بن محمد شویکی | میرزا زین‌العابدین خوانساری | شیخ مرزوق بن محمد شویکی | شیخ عبدالمحسن لویمی احسائی | شیخ محمد بن خلف ستری | سید عبدالقاهر بن حسن توبلی | شیخ عبدالله بن عباس ستری | شیخ علی بن عبدالله جدحفصی | شیخ محمد بن اسماعیل جدحفصی | سید محمدباقر خوانساری (صاحب روضات)}}
| اجازه اجتهاد از = {{فهرست جعبه عمودی | شیخ یوسف بن احمد بحرانی | شیخ عبدالعلی بن احمد آل عصفور}}
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | المحاسن النفسانیة فی أجوبة المسائل الخراسانیة | الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع (۱۴ جلد) | الرواشح السبحانیة فی شرح الکفایة الخراسانیة (۵ جلد) | سداد العباد و رشاد العباد | النفحة القدسیة فی الصلاة الیومیة | مفاتیح الغیب و التبیان فی تفسیر القرآن | عیون الحقائق الفاخرة (تتمیم الحدائق) | کشف اللثام فی شرح أعلام الأنام | دیوان شعر (۹۰۰۰ بیت)}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE06295AUTHORCODE
}}

'''حسین بن محمد آل عصفور''' (۱۱۴۷-۱۲۱۶ق)، معروف به علامه بحرانی و شهید آل عصفور؛ فقیه، محدث، متکلم و شاعر بزرگ شیعه اثناعشری و از برجسته‌ترین علمای اخباری اواخر قرن دوازدهم و اوایل قرن سیزدهم هجری. وی را «مجدد دین در آغاز سده سیزدهم» دانسته‌اند. از شاگردان [[بحرانی، یوسف بن احمد|شیخ یوسف بحرانی]] (صاحب [[الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاهرة|حدائق]]) بود و به درجه اجتهاد و مرجعیت رسید. با حافظه‌ای شگفت‌انگیز، بیش از پنجاه کتاب در فقه، حدیث، کلام، تفسیر و مرثیه تألیف کرد. سرانجام به دست یکی از مخالفان به شهادت رسید.

==نام، نسب و القاب==
نام کامل وی «شیخ حسین بن محمد بن احمد بن ابراهیم بن احمد بن صالح بن احمد بن عصفور بن احمد بن عبدالحسین بن عطیة بن شیبة بن امیر موسى بن امیر هلال بن امیر موسى بن امیر حسین بن امیر مانع بن امیر عصفور بن امیر راشد بن عمیرة بن سنان بن غفیلة بن شبانة بن عامر بن عوف بن مالک بن عوف بن عامر بن عقیل بن کعب بن ربیعة بن عامر بن صعصعة بن معاویة بن بکر بن هوازن بن سلیم بن منصور بن عکرمة بن خصفة بن عیلان بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان» است.<ref name="مفصل197">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=197 حسینی اشکوری، احمد، المفصل فی تراجم الاعلام، ج1، ص197]</ref>

القاب و نام‌های دیگر ایشان عبارت است از: عصفوری بحرینی، حسین بن محمد؛ ابن عصفور درازی شاخوری بحرانی، حسین بن محمد؛ شهید آل‌ عصفور حسین بن محمد.<ref name="فرهنگ102">مرکز پژوهشی دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامی، فرهنگ أعلام علوم عقلی اسلامی، ج1، ص102</ref>

نسبت «شاخوری» به روستای «شاخوره» از قرى بحرین (که اکنون درون شهر منامه قرار گرفته) و نسبت «درازی» به روستای «دراز» (با فتح دال و گاه ضم آن) اشاره دارد.<ref name="مفصل197" />

==خاندان علمی آل عصفور==
خاندان آل عصفور از خاندان‌های بزرگ علمی منتشر در بلاد بحرین و برخی شهرهای ایران است که بسیاری از علما و فضلاء را پرورش داده است. این خاندان به شیخ عصفور بن احمد بن حسین بحرانی منتسب است.<ref name="مفصل197-198">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=197 حسینی اشکوری، احمد، ص197-198]</ref>

اعضای برجسته خاندان:<ref name="مفصل198">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=198 حسینی اشکوری، احمد، ص198-199]</ref>

*پدرش: شیخ محمد بن احمد آل‌ عصفور بحرانی (فقیه، شاعر و محدث بزرگ) – از مبرزین به علم و عمل، ادیب و شاعر، دارای تألیف «مرآة الأخبار فی أحکام الأسفار».<ref name="مفصل198" />
*جدش: شیخ احمد بن صالح الدرازی بحرانی (متوفای ۱۰۷۵ق) – رئیس و مرجع قریه «دراز».<ref name="مفصل198" />
*جد دیگر: شیخ ابراهیم بن احمد بن صالح بحرانی (متوفای ۱۱۲۵ق) – معروف به علم و سخاوت و خوش خطی.<ref name="مفصل198" />
*جد دیگر: شیخ احمد بن ابراهیم العصفوری بحرانی (متوفای ۱۱۳۱ق در قطیف) – از فقهای طائفه، دارای تألیفات در فقه و غیره.<ref name="مفصل198" />
*عموی بزرگش: شیخ یوسف بن احمد بحرانی (صاحب کتاب معروف «الحدائق الناضرة»).<ref name="مفصل198" />
*عموی دیگرش: شیخ عبدالعلی آل‌ عصفور بحرانی (متوفای ۱۱۷۷ق) – از مشایخ اجازة او.<ref name="مفصل198" />
*برادرش: شیخ احمد بن محمد آل‌ عصفور بحرانی – از أجلاء علمای عصر خود.<ref name="مفصل198" />
*برادر دیگر: شیخ علی العصفوری – معروف به علم و فضل.<ref name="مفصل198" />
*فرزندش: شیخ حسن بن حسین آل‌ عصفور (متوفای ۱۲۶۱ق) – از فضلاء و عالمان.<ref name="مفصل198" />

از سوی مادر، نوه شیخ سلیمان بن عبدالله ماحوزی بحرانی (از کبار علمای بحرین) است.<ref name="اثرآفرینان67">نصیری، محمدرضا، اثرآفرینان، ج1، ص67</ref>

==ولادت==
سال ولادت ایشان به طور دقیق ۱۱۴۷ هجری قمری ثبت شده است.<ref name="فرهنگ102" /><ref name="مفصل198" /> محل تولد به طور مشخص در منابع ذکر نشده، اما ایشان به روستاهای شاخوره و دراز بحرین منتسب است و به احتمال زیاد در یکی از این دو روستا متولد شده است.<ref name="مفصل197-198" />

==تحصیلات و اساتید==
علامه بحرانی مقدمات علوم دینی را نخست نزد پدرش شیخ محمد بن احمد آل عصفور فراگرفت.<ref name="مفصل198-199">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=198 حسینی اشکوری، احمد، ص199]</ref> سپس به همراه ابن‌عموی خود شیخ خلف بن عبدعلی به عتبات عالیات در عراق مهاجرت کرد و در درس عموی بزرگوارش [[بحرانی، یوسف بن احمد|شیخ یوسف بحرانی]] (صاحب [[الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاهرة|حدائق]]) ملازم شد.<ref name="مفصل199">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=199 حسینی اشکوری، احمد، ص199]</ref> همچنین از عموی دیگرش شیخ عبدالعلی بن احمد آل عصفور و از پدرش اجازه روایت دریافت کرد.<ref name="فرهنگ102" />

[[بحرانی، یوسف بن احمد|شیخ یوسف بحرانی]] در مقدمه «[[لولوة البحرين في الإجازات و تراجم رجال الحديث|لؤلؤة البحرین]]» خطاب به دو برادرزادهٔ خود خود (شیخ حسین و پسر عمویش خلف بن عبدعلی) می‌فرماید: «الولدین الأعزین الفاضلین الکاملین، نوری العین والناظر و بهجتی القلب والخاطر.<ref name="مفصل199-200">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=199 حسینی اشکوری، احمد، ص199-200]</ref>» دو فرزند (برادرزاده) عزیز، برتر و کامل، نور چشم و دیده و شادی قلب و خاطر من هستند.

==جایگاه علمی و مرجعیت==
علامه بحرانی از بزرگترین فقهای اخباری زمان خود بود و بر اساس دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، «او را بزرگ‌ترین فقیه اخباری زمان خود دانسته‌اند و اینکه برخی او را مجدِّد دین در آغاز سدهٔ ۱۳ قمری دانسته‌اند گویای موقعیت علمی و فقهی و نقش وی در ترویج دیانت است.»<ref name="cgie">[https://www.cgie.org.ir/fa/article/222386 یوسفی اشکوری، حسن، ج2،ص72]</ref> او بر بیشتر دانش‌های متداول روزگار خود احاطه کافی داشت و طالبان علوم دینی از همه جا، به‌ویژه از قطیف و احساء، به حوزة درس او می‌آمدند.<ref name="اثرآفرینان67" /><ref name="دورالعلماء200">[https://noorlib.ir/book/view/59797?pageNumber=200 تحیری، احمدرضا، دور العلماء الشیعة بالبحرین في العلوم الإسلامیة، ص200]</ref>

شیخ مرزوق شویکی در «الدرر البهیة» درباره او می‌گوید: «این شیخ أجلّ از آن است که ذکر شود و فضل و شرفش أجلّ از آن است که شهرت یابد. رئاست امامیه در زمان و روزگارش به او منتهی شده است، به گونه‌ای که گوش‌ها نشنیده و دیده‌ها نظیر او را در عصرش ندیده‌اند. او محقق، مدقق، مصنف، شاعری ماهر، ورع، زاهد، ادیب، ملاذ انام و حرز ایتام بود... برخی او را از مجددین مذهب در رأس هزار و دویست شمرده‌اند.»<ref name="مفصل200">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=200 حسینی اشکوری، احمد، ص200]</ref>

شیخ علی بلادی بحرانی در «أنوار البدرین» می‌نویسد: «او از علمای ربانی و فضلای متتبع و حفاظ ماهر بود... در قوت حافظه ضرب المثل بود، ملازم تدریس و تصنیف و مطالعه و تألیف بود. پس او از اکابر علمای عصر خود و اساطین فضلای روزگار خود است از نظر علم و عمل و تقوا و نبلا.»<ref name="انوارالبدرین210">[https://noorlib.ir/book/view/11637?pageNumber=210 بحرانی، علی بن حسن، أنوار البدرین فی تراجم علماء القطیف و الأحساء و البحرین، ص210]</ref>

ویژگی‌های علمی برجسته او عبارت بود از:

*قوت حافظه شگفت‌انگیز: نقل شده که کتابی نفیس و نایاب را در چند روز مطالعه کرد و سپس از حفظ نوشت و با اصل مطابقت داد.<ref name="انوارالبدرین207-208">[https://noorlib.ir/book/view/11637?pageNumber=207 بحرانی، علی بن حسن، ص207-208]</ref> همچنین کتاب «النفحة القدسیة» را در سه روز از حفظ بر شاگردان املا کرد.<ref name="ادب الطف119-120">[https://noorlib.ir/book/view/10765/%D8%A3%D8%AF%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%81-%D8%A3%D9%88-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AC%D8%B1%D9%8A-%D8%AD%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%B9%D8%B4%D8%B1?volumeNumber=6&pageNumber=119 شبر، جواد، أدب الطف، ج6، ص119-120]</ref> برخی گفته‌اند که او دوازده هزار حدیث معنعن مسند را حفظ بود.<ref name="مفصل199" />
*غزیرالعلم (پردانش): بر بیشتر علوم متداول عصر خود احاطه داشت.<ref name="دورالعلماء200" /><ref name="cgie" />
*زعیم فرقه اخباریه: آقا بزرگ طهرانی در «الکرام البررة» می‌نویسد: «کان زعیم الفرقة الأخباریة فی عصره، و شیخها المقدم و علامتها الجلیل.»<ref name="مفصل200-201">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=200 حسینی اشکوری، احمد، ص200-201]</ref>

==شاگردان و راویان==
تعداد شاگردان و راویان از علامه بحرانی بسیار زیاد بوده است. از جمله مشهورترین آنان که در منابع ذکر شده عبارتند از:<ref name="فرهنگ102" /><ref name="شیعیان بحرین160-163">[https://noorlib.ir/book/view/57311?pageNumber=160 انصاری بویری احمدی، علی، شیعیان بحرین (اکثریت مظلوم)، ص160-163]</ref><ref name="انوارالبدرین211">[https://noorlib.ir/book/view/11637?pageNumber=211 بحرانی، علی بن حسن، ص211]</ref>

*شیخ احمد بن زین‌الدین احسائی (صاحب مکتب شیخیه) – که در سال ۱۲۱۴ق از او اجازه بزرگ گرفت.<ref name="مفصل203">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=203 حسینی اشکوری، احمد، ج1، ص203]</ref>
*شیخ فرزدق بن محمد اصبعی بحرانی – که دو اجازه (یکی بزرگ و یکی کوچک) از او داشت.<ref name="مفصل204">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=204 حسینی اشکوری، احمد، ص204]</ref>
*میرزا زین‌العابدین خوانساری اصفهانی.<ref name="فرهنگ102" />
*شیخ مرزوق بن محمد شویکی خطی – که در ۲۸ ربیع‌الاول ۱۲۱۴ق از او اجازه گرفت.<ref name="مفصل204" />
*شیخ عبدالمحسن بن محمد لویمی احسائی.<ref name="مفصل203" />
*شیخ محمد بن خلف ستری بحرانی.<ref name="مفصل204" />
*شیخ عبدالله بن عباس ستری بحرانی (متوفای ۱۲۶۷ق).<ref name="شیعیان بحرین160-163" />
*سید عبدالقاهر بن حسن توبلی بحرانی – که در سال ۱۱۹۶ق از او اجازه گرفت.<ref name="مفصل203" />
*شیخ علی بن عبدالله جدحفصی.<ref name="مفصل203-204">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=203 حسینی اشکوری، احمد، ص203-204]</ref>
*شیخ محمد بن اسماعیل جدحفصی – که در سال‌های ۱۱۹۰ و ۱۲۱۰ق از او اجازه گرفت.<ref name="مفصل204" />
*سید میرزا محمدباقر خوانساری (صاحب «روضات الجنات»).<ref name="مفصل204" />
*شیخ محمد علی بن غانم قطری بلادی.<ref name="مفصل204" />
*شیخ موسی بن محمد بن یوسف (فرزند صاحب حدائق).<ref name="مفصل204" />
*شیخ حسن بن حسین آل عصفور (فرزند ایشان).<ref name="شیعیان بحرین160-163" />
*شیخ احمد بن محمد آل عصفور (برادر ایشان).<ref name="شیعیان بحرین160-163" />
*شیخ علی بن ابراهیم بوری.<ref name="مفصل204" />

==ویژگی‌های اخلاقی و معنوی==
علامه بحرانی در پارسایی شهره بود و به ویژه در ابراز اخلاص به امام حسین(ع) و شهیدان کربلا کوشش بسیار داشت. او بیشتر اوقات در خانه خود مجلس سوگواری برپا می‌کرد و اشعار بسیاری در رثای آن حضرت می‌سرود.<ref name="انوارالبدرین210" /><ref name="ادب الطف120">[https://noorlib.ir/book/view/10765/%D8%A3%D8%AF%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%81-%D8%A3%D9%88-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AC%D8%B1%D9%8A-%D8%AD%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%B9%D8%B4%D8%B1?volumeNumber=6&pageNumber=120 شبر، جواد،، ج6، ص120]</ref>

شیخ مرزوق شویکی او را چنین وصف کرده است: «رحیم، رئوف، بسیار غضب‌کننده بر کسی که به او بدی کرده بود، صابر بر بزرگترین حالات، جواد و کریم...»<ref name="مفصل200" />

==شهادت==
علامه بحرانی در شب یکشنبه، بیست و یکم ماه شوال سال ۱۲۱۶ هجری قمری در روستای شاخوره بحرین به شهادت رسید.<ref name="فرهنگ102" /><ref name="ادب الطف121">[https://noorlib.ir/book/view/10765/%D8%A3%D8%AF%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%81-%D8%A3%D9%88-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AC%D8%B1%D9%8A-%D8%AD%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%B9%D8%B4%D8%B1?volumeNumber=6&pageNumber=121 شبر، جواد، ج6، ص121]</ref>

درباره چگونگی شهادت نقل شده است: «در برخی وقایع آن سال در بحرین، ملعونی از اعدای دین با حربه‌ای به پشت پای او ضربه زد و او شهید شد.»<ref name="انوارالبدرین211" /><ref name="آشنایی61">[https://noorlib.ir/book/view/19086?pageNumber=61 موحد ابطحی، حجت، آشنائی با حوزه‌های علمیه شیعه در طول تاریخ، ص61]</ref> برخی منابع نیز آن را در درگیری با خوارج دانسته‌اند.<ref name="مفصل208">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=208 حسینی اشکوری، احمد، ج1، ص208]</ref>

قبر ایشان در روستای شاخوره، مزار معروفی است که مؤمنان برای زیارت می‌روند.<ref name="شیعیان بحرین163">[https://noorlib.ir/book/view/57311?pageNumber=163 انصاری بویری احمدی، علی، شیعیان بحرین (اکثریت مظلوم)، ص163]</ref>

شاعران بسیاری در رثای او شعر سروده‌اند، از جمله:
*حاج هاشم بن حردان کعبی دورقی – که دو قصیده طولانی در پایان «کشکول» شیخ یوسف بحرانی چاپ شده است.<ref name="ادب الطف120-121">[https://noorlib.ir/book/view/10765/%D8%A3%D8%AF%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%81-%D8%A3%D9%88-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AC%D8%B1%D9%8A-%D8%AD%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%B9%D8%B4%D8%B1?volumeNumber=6&pageNumber=120 شبر، جواد، أدب الطف، ج6، ص120-121]</ref>
*شیخ جعفر ابوالبحر خطی – که تاریخ شهادت را به صورت «قد کانت الجنة مثواه» آورد.<ref name="ادب الطف121" />
*شیخ ابراهیم بن ناصر.<ref name="مفصل208" />

==آثار و تألیفات==
تألیفات علامه بحرانی را بیش از پنجاه کتاب و رساله دانسته‌اند.<ref name="اثرآفرینان67" /> علامه امینی در «شهداء الفضیلة» ۳۶ اثر از او نام برده است.<ref name="طبقات مفسران707">عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، طبقات مفسران شیعه، ج1، ص707</ref> در ادامه بر اساس منابع مختلف (به ویژه المفصل، أنوار البدرین و دائره‌المعارف اسلامی ایران) فهرست کاملی از آثار ارائه می‌شود:

===الف) فقه و اصول===
*الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع (۱۴ مجلد) – شرح کتاب مفاتیح الشرائع فیض کاشانی. در أنوار البدرین از آن به عنوان «مصابیح اللوامع» نیز یاد شده است.<ref name="انوارالبدرین210-211">[https://noorlib.ir/book/view/11637?pageNumber=210 بحرانی، علی بن حسن، ص210-211]</ref>
*الرواشح السبحانیة فی شرح الکفایة الخراسانیة (۵ مجلد) – شرح کتاب الکفایة محمدباقر سبزواری. تا احکام مکان مصلی را در آن رسانده است.<ref name="دائره المعارف اسلامی181">[https://noorlib.ir/book/view/19708?pageNumber=181 صاحب جواهر، عبدالعزیز، دائره‌المعارف الاسلامیه ایران، ص181]</ref>
*السوانح النظریة فی شرح البدایة الحریة (۲ مجلد) – شرح کتاب بدایة الهدایة شیخ حر عاملی. تألیف آن در سال ۱۲۱۲ق به پایان رسیده است.<ref name="مفصل205">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=205 حسینی اشکوری، احمد، ج1، ص205]</ref>
*سداد العباد و رشاد العباد (۲ مجلد) – متن جامع در فروع فقهی. یک مجلد در عبادات و مجلد دیگر در متاجر و مکاسب.<ref name="دائره المعارف اسلامی181" /> در بمبئی (۱۳۳۹ق) و بیروت (۱۴۲۹ق) چاپ شده است.<ref name="مفصل205" />
*النفحة القدسیة فی الصلاة الیومیة – رساله عملی در نماز. املاء شده از حفظ در سه روز (سال ۱۲۰۷ق) بر شاگردان. در نجف اشرف چاپ شده است.<ref name="انوارالبدرین210" />
*الفرحة الأنسية فی شرح النفحة القدسیة (۲ جلد) – شرحی بر النفحة القدسیه. در بیروت به اهتمام شیخ علی آل عصفور چاپ شده است.<ref name="مفصل206">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=206 حسینی اشکوری، احمد، ج1، ص206]</ref>
*الجنة الواقية فی أحكام التقية.<ref name="دائره المعارف اسلامی182">[https://noorlib.ir/book/view/19708?pageNumber=182 صاحب جواهر، عبدالعزیز، ص182]</ref>
*الإشراف فی المنع عن بیع الأوقاف – مطبوع.<ref name="مفصل204" />
*رسالة فی الحبوة.<ref name="مفصل205" />
*رسالة فی استقلال الأب علی ابنته البکر البالغة الرشیدة (یا «استقلال الأب بولایة الباکرة البالغة»).<ref name="مفصل207">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=207 حسینی اشکوری، احمد، ج1، ص207]</ref>
*مناسک الحج (سه کتاب: کبیر، وسیط، صغیر) – نام مناسک وسطی «ابتهاج الحجاج» است که در نجف (۱۳۷۴ق) چاپ شده. مناسک کبیر در بمبئی چاپ شده است.<ref name="مفصل204-207">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=204 حسینی اشکوری، احمد، ج1، ص204-207]</ref>
*رسائل أهل الرسالة و دلائل أهل الدلالة – در عبادات (صلاة، صوم، زکات، خمس).<ref name="دائره المعارف اسلامی182" />
*هداية القلوب و الحواس فی أحكام الزكاة و الأخماس.<ref name="مفصل207" />
*وسيلة الأنام فی أحكام الصيام – به تحقیق شیخ علی مبارک چاپ شده است.<ref name="مفصل207" />
*ذريعة الهداة فی بيان معانی ألفاظ الصلاة – تألیف سال ۱۲۱۳ق برای شیخ محمد علی کازرونی. در بیروت چاپ شده است.<ref name="مفصل205" />
*العوامل السماعية و القياسية (در نحو).<ref name="فرهنگ102" />
*حاسمة القال و القيل فی تحديد المثيل.<ref name="مفصل205" />
*إسكات أهل الإخفات و إخفات أهل الإسكات.<ref name="مفصل204" />
*الابتهاج فی مناسك الحجاج (مناسک وسطی).<ref name="مفصل204" />

===ب) اصول و قواعد فقهی===
*منظومة فی الظن و أخواتها (در اصول فقه).<ref name="فرهنگ102" />
*منظومة فی الفقه (ناتمام).<ref name="مفصل207" />

===ج) تفسیر و علوم قرآن===
*مفاتيح الغيب و التبيان فی تفسير القرآن – تفسیری بر غریب القرآن و به گفته برخی تفسیر کامل قرآن کریم. علامه امینی در شهداء الفضیله آن را از آثار مهم او برشمرده است.<ref name="طبقات مفسران707-708">عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، طبقات مفسران شیعه، ج1، ص707-708</ref><ref name="دائره المعارف اسلامی182" />

===د) کلام و عقائد===
*محاسن الاعتقاد للمعارف الخمس واكتساب السداد – چاپ شده (سال ۱۴۱۵ق) و نیز در آغاز کتاب «سداد العباد» (۱۴۲۹ق) چاپ شده است.<ref name="مفصل206" />
*القول الشارح و الحجة لثمرات المهجة – در عقائد، شرح جمله «و ما کان لأحد فیها مقراً و لا مقاماً» از دعای کمیل. در معرفت خمس (توحید، عدل، نبوت، امامت، معاد).<ref name="مفصل206" />
*كشف اللثام فی شرح أعلام الأنام بعلم الكلام (یا «كشف اللثام فی شرح إعلام الأنام») – شرح رساله کلامی جد مادری‌اش شیخ سلیمان ماحوزی، در توحید.<ref name="مفصل206" />
*شارحة الصدور (الصدور) و دافعة المحذور – أرجوزة در اصول دین (منظومه در اصول پنجگانه). نظم شده در سال ۱۲۰۹ق. فرزندش شیخ حسن آن را شرح کرده است.<ref name="مفصل205" />
*البراهین النظریة فی أجوبة المسائل البصریة.<ref name="مفصل204" />
*المحاسن النفسانیة فی أجوبة المسائل الخراسانیة – پاسخ به بیست مسئله از شیخ قاسم واعظ خراسانی. تاریخ اجازه این کتاب سال ۱۲۱۴ق است. در این کتاب روش اخباریون ترجیح داده شده، اما در پایان بر لزوم تحرز از جرح و تندید بر مجتهدین تأکید کرده است.<ref name="الذریعه20-127">[https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=20&sectionNumber=2&pageNumber=127 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج20، ص127]</ref>
*النفحات الدهلكية – پاسخ به ۳۲ مسئله.<ref name="مفصل207" />
*جوابات المسائل – تدوین شده در سال ۱۲۰۵ق.<ref name="مفصل205" />
*جلاء الضمائر و إزالة الحيرة عن الحائر – أجوبة مسائل شیخ حسین بن محمدباقر.<ref name="مفصل205" />

===هـ) حدیث و رجال و درایه===
*الحِدَق الناظرة فی تكملة الحدائق الناضرة (یا «عیون الحقائق الفاخرة» یا «الحقائق الفاخرة») – تتمیم کتاب الحدائق الناضرة عمویش شیخ یوسف بحرانی. در ۲ جلد چاپ شده است.<ref name="مفصل205" />
*الحِدَق النواظر فی تتمة كتاب النوادر – تتمیم کتاب النوادر فیض کاشانی.<ref name="دائره المعارف اسلامی181" />
*مصابیح اللوامع (نام دیگر الأنوار اللوامع).<ref name="مفصل204" />
*أنوار المصابيح (۲ جلد) – اصل همان مصابیح اللوامع است.<ref name="مفصل204" />
*الرواشح الربانية فی شرح الكفاية الخراسانية (نام دیگر الرواشح السبحانیة).<ref name="مفصل205" />
*باهرة العقول فی نسب الرسول(ص) إلی آدم – در سیره نبوی.<ref name="مفصل204" />
*النوادر (نوادر العصفوری).<ref name="مفصل207" />
*الحمائل (یا الخمائل) – در احادیث متفرقه.<ref name="مفصل205" />

===و) مقاتل، مراثی و تاریخ ائمه(ع)===
*دیوان شعر – نزدیک به ۷۰۰۰ تا ۹۰۰۰ بیت در رثای امام حسین(ع).<ref name="ادب الطف120" /><ref name="مفصل205" />
*كتاب فی تعزیة الحسین(ع) – در سی مجلس برای ایام محرم.<ref name="دائره المعارف اسلامی182" />
*مریق الدموع فی لیالی الأسبوع – در عزای امام حسین(ع) برای شب‌های هفته. چاپ شده (۱۳۳۹ و ۱۳۴۱ق).<ref name="مفصل207" />
*الفوادح الحسینیة و القوادح البینیة (۲ جلد) – در سوگواری، مرتب بر مآتم برای خواندن در ایام و لیالی عاشورا، بر غرار «المنتخب» طریحی. تألیف سال ۱۲۰۹ق.<ref name="مفصل206" />
*مجالس العاشور – در مقتل.<ref name="مفصل207" />
*المرائي – سی مجلس.<ref name="مفصل207" />
*مقتل الحسین(ع) – بزرگ، در سی مجلس برای روزهای محرم.<ref name="مفصل207" />
*مقتل أولاد مسلم بن عقیل.<ref name="مفصل207" />
*الدرة الغراء فی وفاة الزهراء(ع).<ref name="مفصل205" />
*سحائب المصائب فی وفاة الإمام علی بن أبیطالب(ع).<ref name="مفصل206" />
*مهيج الكد فی وفاة النبي محمد(ص).<ref name="مفصل207" />
*قبسات الحزن فی مقتل الشهید الحسن(ع).<ref name="مفصل206" />
*قدح الزناد لنار مصیبة زین العباد(ع).<ref name="مفصل206" />
*المصاب الفاقر فی وفاة محمد بن علی الباقر(ع).<ref name="مفصل207" />
*مفيض الدمع الدافق فی وفاة جعفر بن محمد الصادق(ع).<ref name="مفصل207" />
*لهیب الأحزان الضارم فی وفاة موسی بن جعفر الکاظم(ع).<ref name="مفصل206" />
*مثیر الحزن الکامن فی مقتل الإمام الضامن (مقتل امام رضا علیه‌السلام).<ref name="مفصل207" />
*ضرام الحزن الوقاد فی وفاة سیدنا محمد بن علی الجواد(ع).<ref name="مفصل206" />
*ضياء النادی و رواء الصادی فی وفاة علی بن محمد النقی الهادی(ع).<ref name="مفصل206" />
*الشجون الوقادة فی وفاة إمامنا العسکری من أمتنا السادة.<ref name="مفصل206" />
*ضرام الكمد و الحزن فی وفاة نبينا محمد و ما تعقبها من الفتن و المحن.<ref name="مفصل206" />
*وفاة النبي يحيی بن زکريا.<ref name="مفصل207" />
*مستعار الأحزان فی بيان ما جرى على حرم الغريب العطشان.<ref name="مفصل207" />

(نکته: بسیاری از این رساله‌ها به صورت تک‌جلد مستقل برای هر امام و معصوم تألیف شده و در بحرین رواج داشته است.)

===ز) متفرقه و اجازات===
*أجوبة المسائل الشیرازیة.<ref name="فرهنگ102" />
*أجوبة المسائل القطیفیة (در مرات متعدد).<ref name="مفصل204" />
*الأنوار الوضیة فی شرح العقائد الرضویة (یا «الأنوار الوضیة فی شرح الأحکام الرضویة») – شرح رساله «شرائع الدین» منسوب به امام رضا(ع) که برای مأمون نوشته شده است. مشتمل بر ۴۰۰ حدیث.<ref name="شیعیان بحرین162">[https://noorlib.ir/book/view/57311?pageNumber=162 انصاری بویری احمدی، علی، شیعیان بحرین (اکثریت مظلوم)، ص162]</ref>
*الإجازة الکبیرة (لؤلؤة البحرین) – اجازه‌ای که عمویش شیخ یوسف برای او و ابن عمویش خلف بن عبدعلی نوشته است.<ref name="مفصل199" />
*الرسالة العصفورية فی الأجوبة اليوسفية (النفحات العصفوریة).<ref name="مفصل207" />

==فرزندان==
علامه بحرانی هفت فرزند از خود به جای گذاشت که پنج تن از آنان از علما و فضلای دین بودند:<ref name="دائره المعارف اسلامی182" /><ref name="مفصل198" />

1. شیخ حسن بن حسین (متوفای ۱۲۶۱ق) – از چهره‌های درخشان، پس از پدر به بوشهر مهاجرت کرد و به امامت جمعه و قضاوت پرداخت. دارای تألیفاتی از جمله شرح منظومه پدر (شارحة الصدور) و مناسک حج.<ref name="دائره المعارف اسلامی182" />

2. شیخ محمد بن حسین – بزرگترین برادران، پیش از پدر درگذشت.<ref name="دائره المعارف اسلامی182" />

3. شیخ عبدعلی بن حسین – از او فرزندی به نام خلف باقی ماند.<ref name="دائره المعارف اسلامی182" />

4. شیخ عبدالله بن حسین – پس از پدر در بحرین امامت جمعه و جماعت را عهده‌دار شد. فرزندش سلیمان در شیراز اقامت گزید.<ref name="دائره المعارف اسلامی182" />

5. شیخ علی بن حسین.<ref name="مفصل198" />

6. شیخ احمد بن حسین – از او فرزندی به نام محمد باقی ماند.<ref name="دائره المعارف اسلامی182" />

7. (فرزند هفتم نامش در منابع ذکر نشده است).

==پانویس==
<references />

==منابع مقاله==
*آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
*انصاری بویری احمدی، علی، شیعیان بحرین (اکثریت مظلوم)، قم: آشیانه مهر، ۱۳۹۱ش.
*بحرانی، علی بن حسن، أنوار البدرین فی تراجم علماء القطیف و الأحساء و البحرین، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۷ق.
*تحیری، احمدرضا، دور العلماء الشیعة بالبحرین في العلوم الإسلامیة، قم: مؤسسه کتابشناسی شیعه، ۲۰۱۸م.
*حسینی اشکوری، احمد، المفصل فی تراجم الأعلام، قم: مجمع ذخائر اسلامی، ۱۴۳۶ق.
*شبر، جواد، أدب الطف أو شعراء الحسین(ع) من القرن الأول الهجري حتی القرن الرابع عشر، بیروت: دار المرتضی، ۱۴۰۹ق.
*صاحب جواهر، عبدالعزیز، دائره‌المعارف الاسلامیه ایران و همگی معارف شیعه امامیه اثنی عشریه، تهران: [بینا]، تاریخ نامشخص.
*عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، طبقات مفسران شیعه، قم: نشر نوید اسلام، ۱۳۸۲ش.
*مرکز پژوهشی دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامی، فرهنگ أعلام علوم عقلی اسلامی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، ۱۳۸۹ش.
*موحد ابطحی، حجت، آشنائی با حوزه‌های علمیه شیعه در طول تاریخ، اصفهان: حوزه علمیه اصفهان، ۱۳۶۵ش.
*نصیری، محمدرضا، اثرآفرینان: زندگینامه نام‌آوران فرهنگی ایران، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۸۴ش.
*[https://www.cgie.org.ir/fa/article/222386 یوسفی اشکوری، حسن، دایرة‎المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج2، تهران، مرکز دایرة‎المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، 1388].

{{شهیدان}}

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}
* [[برهان الاشراف فی المنع من بیع الاوقاف]]
* [[سداد العباد و رشاد العباد]]
* [[عیون الحقائق الناظرة في تتمةالحدائق الناضرة]]
* [[المقتطف من کتاب الجوهره فی نیات اعمال الحج و العمره]]
* [[الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع]]
* [[المحاسن النفسانية في أجوبة المسائل الخراسانية]]
* [[وفاة النبي محمد صلي الله عليه و آله و سلم: بالتهاب نیران الاحزان و مثیر الکتئاب و الاشجان]]
* [[وفاة الإمام موسی الکاظم]]
* [[وفاة الإمام محمد الجواد]]
* [[الجنة الوقیة في أحكام التقية]]
* [[وفاة الإمام محمد الجواد ع]]
* [[القول الشارح و الحجة فیما ورد عمن هو علي العباد حجة]]
* [[هداية القلوب و الحواس في أحكام الزكاة و الأخماس]]
* [[جلاء الضماير و إزالة الحيرة عن الحاير]]
* [[ضرام الكمد و الحزن في وفاة سيدنا محمد علیه السلام علیه و علی آله الصلاة و السلام و ما تعقبها من المحن و الفتن]]
* [[ذريعة الهداة في بيان معاني ألفاظ الصلاة]]
* [[النفحة القدسية و بهامشها تعلیقات من شرحه الفرحة الإنسیة]]
* [[الفوادح الحسينية و القوادح البينية]]
* [[رسالة الجنة الوقية في أحکام التقية]]
* [[القول الشارح و الحجة فيما و رد عمن هو علی العباد حجة]]
* [[وفاة النبی محمد صلی‌الله علیه و آله و سلم المسمی التهاب نیران الاحزان و مثیر الاکتئاب و الاشجان]]
* [[محاسن الاعتقاد: للمعارف الخمس و اکتساب السداد]]
* [[وفاة النبی محمد صلی الله: المسمی‌ التها‌ب‌ نیران‌ الاحزان‌ و مثیر الاکتئا‌ب‌ و الاشجا‌ن]]
* [[الانوار الوضیة فی العقائد الرضویة]]
* [[الدرة الغراء في وفاة الزهراء عليها السلام]]
* [[فقه الاسلام: الرسالة العلمية العالمية لفقهاء البحرين وفقا لفتاوي ... حسين بن محمد آل عصفور و ... يوسف بن احمد آل عصفور]]

[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:شهیدان]]
[[رده:مقالات بازبینی شده2 اردیبهشت 1405]]
[[رده:مؤلفین-اردیبهشت]]

لکنوی، محمد عبدالحی

2026-05-25T08:24:20Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (ص)' به '(ص)'

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = عبدالحی لکهنوی
| تصویر = NUR12904.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = محمد عبدالحی بن محمد عبدالحلیم بن امین‌الله انصاری
| نام‌های دیگر = ابوالحسنات، عبدالحی اللكنوي
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر = محمد عبدالحلیم
| ولادت = ۲۶ ذی‌القعده ۱۲۶۴ هجری قمری (۲۴ اکتبر ۱۸۴۸ میلادی)
| محل تولد = باندا، هند
| کشور تولد = هند (راج بریتانیا)
| محل زندگی = لکهنو، جونفور، حیدرآباد دکن
| رحلت = ۱۳۰۴ هجری قمری (۱۸۸۶-۱۸۸۷ میلادی)
| شهادت =
| مدفن = باغ انوار (بستان الأنوار)، لکهنو
| طول عمر = ۳۹ سال
| نام همسر =
| فرزندان =
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = حنفی
| پیشه = محدث، فقیه، اصولی، منطقی، متکلم، مؤرخ
| درجه علمی =
| دانشگاه =
| علایق پژوهشی = حدیث، فقه، اصول، تراجم، تاریخ، کلام
| منصب =
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | محمد عبدالحلیم لکهنوی (پدر) | محمد نعمت‌الله (خال)}}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان = {{فهرست جعبه عمودی | محمد عبدالباقی انصاری لکهنوی | احمد انوار الحق}}
| اجازه اجتهاد از =
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی |[[الهدایة شرح بدایة المبتدی]] | [[الرفع و التکمیل في الجرح و التعدیل]] | [[الجامع الصغیر مع شرحه النافع الکبیر]] | [[سباحة الفکر في الجهر بالذکر]]}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE12904AUTHORCODE
}}
{{کاربردهای دیگر|عبدالحی لکهنوی (ابهام‌زدایی)}}
'''ابوالحسنات محمد عبدالحی بن محمد عبدالحلیم بن امین‌الله انصاری لکهنوی''' (1264-1304ق)، معروف به '''عبدالحی لکهنوی'''، از برجسته‌ترین محدثان، فقیهان، اصولیان، مورخان و نویسندگان شبه‌قاره هند و از مخالفان وهابیت در شبه‌قاره در قرن سیزدهم هجری بود. نسب وی به ابواَیّوب انصاری (صحابی پیامبر اسلام) می‌رسد. عبدالحی لکهنوی با وجود عمر کوتاه (حدود ۳۹ سال)، بیش از ۱۱۰ اثر ارزشمند در علوم مختلف اسلامی از خود به جای گذاشت. او در فقه بر مذهب حنفی بود، اما در مسائل اختلافی با استناد به حدیث صحیح، از تقلید صِرف خارج می‌شد و طریق میانه را برمی‌گزید. کتابخانه شخصی وی یکی از غنی‌ترین کتابخانه‌های هند در آن دوره بود.

==ولادت==
عبدالحی لکهنوی در روز سه‌شنبه ۲۶ ذی‌القعده سال ۱۲۶۴ هجری قمری (مطابق ۲۴ اکتبر ۱۸۴۸ میلادی) در شهر باندا (Banda) در هند متولد شد.<ref name="luknawi">[https://noorlib.ir/book/view/36079?pageNumber=19 لکنوی، محمد عبدالحی، الرفع و التکمیل، ص۱۹]</ref> پدرش در آن زمان در مدرسه نواب ذوالفقارالدوله در باندا به تدریس اشتغال داشت.<ref name="luknawi" />

==نسب==
نسب عبدالحی لکهنوی از این قرار است: محمد عبدالحی بن محمد عبدالحلیم بن امین‌الله بن محمد اکبر بن ابی الرحم (ابو الرحم) بن محمد یعقوب بن عبدالعزیز بن محمد سعید بن ملا قطب‌الدین شهید سِهالوی.<ref name="luknawi" /> این خاندان در نهایت به ابواَیّوب انصاری، صحابی رسول خدا(ص)، می‌رسد.<ref name="luknawi" /> خاندان علمی ایشان به «فرنکی محل» در لکهنو شهرت دارد که توسط سلطان اورنگ‌زیب عالمگیر به اجدادشان واگذار شده بود.<ref name="luknawi" />

==تحصیلات==
===حفظ قرآن===
عبدالحی لکهنوی از سن پنج سالگی حفظ قرآن را نزد «حافظ قاسم علی لکهنوی» آغاز کرد.<ref name="luknawi" /> سپس پدرش او را به شهر جونفور برد و در آنجا حفظ قرآن را نزد «حافظ ابراهیم» به پایان رساند. او در سن ده سالگی حفظ قرآن را به اتمام رساند و در همان سال در نماز تراویح امامت می‌کرد.<ref name="luknawi" />

===تحصیل علوم مختلف===
از ابتدای سال یازدهم زندگی، تحصیل علوم مختلف را نزد پدرش آغاز کرد. او تمام کتب درسی مرسوم در علوم زیر را نزد پدر خواند:<ref name="luknawi" />
- صرف و نحو
- معانی، بیان و بدیع
- منطق و حکمت
- طب
- فقه و اصول فقه
- کلام
- حدیث و تفسیر

وی در سن هفده سالگی تحصیل این کتب را به پایان رساند.<ref name="luknawi" /> همچنین علوم ریاضی را پس از وفات پدر، نزد خال خود «محمد نعمت‌الله» فراگرفت.<ref name="luknawi" />

===ویژگی‌های علمی===
عبدالحی لکهنوی از کودکی از حافظه‌ای قوی برخوردار بود.<ref name="luknawi" /> علاقه به تدریس و تألیف از جوانی در او وجود داشت و هر کتابی را که می‌خواند، پس از اتمام به تدریس آن می‌پرداخت.<ref name="luknawi" /> او حتی کتاب‌هایی را که نزد استادی نخوانده بود، مانند «شرح اشارات» خواجه نصیرالدین طوسی، «قانون» ابن سینا و رسائل عروض را تدریس کرد.<ref name="luknawi" />

در علوم ریاضی، نزد دایی خود «محمد نعمت‌الله» که از ریاضیدانان بزرگ بود، به تکمیل دانش خود پرداخت و به گفتۀ خود، آخرین کسی بود که از او تلمذ کرد.<ref name="luknawi" />

==اساتید==
*محمد عبدالحلیم لکهنوی (پدر) – استاد اصلی در بیشتر علوم
*محمد نعمت‌الله (دایی) – استاد در علوم ریاضی

==شاگردان==
*محمد عبدالباقی انصاری لکهنوی مدنی
*احمد انوار الحق

==فعالیت‌های علمی==
===تدریس===
عبدالحی لکهنوی از جوانی به تدریس اشتغال داشت و طلاب از تدریس او استقبال می‌کردند. او درباره علاقه خود به تدریس حدیث می‌گوید: «لذت و شادی که در تدریس حدیث شریف و فقه الحدیث می‌یابم، در هیچ یک از علوم دیگر نمی‌یابم.»<ref name="ajwiba">[https://noorlib.ir/book/view/67424?pageNumber=11 لکنوی، محمد عبدالحی، الأجوبة الفاضلة، ص۱۱]</ref>

===کتابخانه شخصی===
عبدالحی لکهنوی کتابخانه‌ای بزرگ و غنی داشت که شامل کتب خطی و چاپی نادر در تمام علوم بود. وسعت کتابخانه او از نقل‌های فراوانی که در تألیفاتش از کتاب‌های نادر و مخطوط کرده است، قابل درک است. کتاب «الرفع والتکمیل» با وجود حجم کوچک، از حدود ۱۵۰ کتاب استخراج شده است.<ref name="ajwiba" />

===سفرهای علمی===
عبدالحی لکهنوی دو بار به حج سفر کرد.<ref>ابوغدة، عبدالفتاح، ص13</ref> نخستین بار در سال ۱۲۷۹ قمری همراه با پدرش، و بار دوم در سال ۱۲۹۲ قمری پس از وفات پدر.<ref name="ajwiba" /> در این سفرها از علمای حرمین شریفین بهره برد و کتب نادر خطی و چاپی را گردآوری کرد.

==ویژگی‌های اخلاقی و علمی==
===منهج فقهی===
عبدالحی لکهنوی در مسائل اختلافی راه میانه را برمی‌گزید. او درباره منهج خود می‌گوید: «خداوند مرا به راهی بین افراط و تفریط هدایت کرده است. نه چنان از تقلید صِرف پیروی می‌کنم که حتی با وجود دلیل شرعی مخالف، قول فقها را رها نکنم، و نه آنچنان بر فقها طعنه می‌زنم و فقه را یکسره رها می‌سازم.»<ref name="ajwiba" />

===تواضع===
با وجود علم فراوان و تألیفات متعدد، عبدالحی لکهنوی فردی متواضع بود و در آثار خود از اینکه خداوند او را در زمره محدثان قرار دهد، ابراز امیدواری می‌کرد.<ref name="luknawi" />

===حافظه قوی===
او درباره حافظه خود گفته است: «از دوران کودکی حافظه قوی به من عطا شده است، به طوری که تمام وقایع مربوط به خواندن سوره فاتحه را در پنج سالگی، و حتی کتکی را که در سه سالگی خورده‌ام، به یاد دارم.»<ref name="luknawi" />

==وفات==
عبدالحی لکهنوی در شب باقی‌مانده از ماه ربیع‌الاول سال ۱۳۰۴ هجری قمری (مطابق ۱۸۸۶-۱۸۸۷ میلادی) در شهر لکهنو درگذشت.<ref name="ajwiba" /> سن او در زمان وفات حدود ۳۹ سال بود. پیکر او در «باغ انوار» (بستان الأنوار) در لکهنو، در کنار مسجدی که در آن قرآن تدریس می‌کرد، و نزدیک قبر ملا نظام‌الدین سِهالوی (مؤسس درس نظامی هند) به خاک سپرده شد.<ref name="luknawi" />

==آثار==
عبدالحی لکهنوی بیش از ۱۱۰ کتاب و رساله در علوم مختلف تألیف کرد.<ref name="ajwiba" /> بیشتر این آثار در زمان حیاتش به چاپ رسید. برخی از مهم‌ترین آنها عبارتند از:<ref name="luknawi" /><ref name="ajwiba" /><ref name="zarkali">[https://noorlib.ir/book/view/2846?volumeNumber=6&pageNumber=187 زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۶، ص۱۸۷]</ref>

{{ستون-شروع|۲}}
* '''الفوائد البهیة فی تراجم الحنفیة''' – در تراجم فقیهان حنفی
* '''التعلیقات السنیة علی الفوائد البهیة''' – تعلیقات بر الفوائد البهیة
* '''الرفع والتکمیل فی الجرح والتعدیل''' – در جرح و تعدیل راویان حدیث
* '''التعلیق الممجّد علی موطأ الإمام محمد''' – شرح بر موطأ امام محمد شیبانی
* '''عمدة الرعایة فی حل شرح الوقایة'''
* '''السعایة فی کشف ما فی شرح الوقایة'''
* '''الآثار المرفوعة فی الأخبار الموضوعة'''
* '''ظفر الأمانی فی شرح مختصر الجرجانی''' – در مصطلح الحدیث
* '''نفع المفتی والسائل بجمع متفرقات المسائل''' – مجموعه‌ای از فتاوا در دو جلد
* '''إمام الکلام فیما یتعلق بالقراءة خلف الإمام'''
* '''إقامة الحجة علی أن الإکثار فی التعبد لیس ببدعة'''
* '''تحفة الأخبار فی إحیاء سنة سید الأبرار'''
* '''إنباء الخلان بأنباء علماء هندوستان''' – در تراجم علمای هند
* '''طرب الأماثل فی تراجم الأفاضل''' – در تراجم
* '''نور الهدی لحملة لواء الهدی''' – در منطق
* '''سباحة الفکر فی الجهر بالذکر'''
* '''الانصاف فی حکم الاعتکاف'''
* '''آکام النفائس فی أداء الأذکار بلسان فارس'''
* '''مجموعة الفتاوی''' – در سه جلد بزرگ
* '''تذکرة الراشد برد تبصرة الناقد'''
{{پایان}}

==پانویس==
<references />

==منابع مقاله==
*لکنوی، محمد عبدالحی، [https://noorlib.ir/book/view/36079?pageNumber=19 الرفع و التکمیل في الجرح و التعدیل، قاهره: دار السلام، ۲۰۰۹م، ص۱۹-۲۶]
*لکنوی، محمد عبدالحی، [https://noorlib.ir/book/view/67424?pageNumber=11 الأجوبة الفاضلة للأسئلة العشرة الكاملة، قاهره: مکتب المطبوعات الاسلامية، ۱۹۸۴م، ص۱۱-۱۶]
*زرکلی، خیرالدین، [https://noorlib.ir/book/view/2846?volumeNumber=6&pageNumber=187 الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج۶، ص۱۸۷]
*[https://app.alreq.com/ar/authors/author/f3304735-d8cb-4106-fdc1-08d7902f2e12 پایگاه الرق المنشور: محمد عبد الحي؛ محمد عبد الحي بن محمد عبد الحليم الأنصاري اللكنوي الهندي، أبو الحسنات]

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}
* [[الرفع و التکمیل في الجرح و التعدیل]]
* [[سباحة الفکر في الجهر بالذکر]]
* [[الجامع الصغیر مع شرحه النافع الکبیر]]
* [[الهدایة شرح بدایة المبتدی]]
* [[ظفر الأماني بشرح مختصر السید الشریف الجرجاني في مصطلح الحدیث]]
* [[الأجوبة الفاضلة للأسئلة العشرة الكاملة]]
* [[اقوال المحدثين و مباحث النسخ و المجتمع و الترجيح مع تجليه دقيقه لمباحث شائکه في...]]
* [[تحفة الأخيار في إحياء سنة سيد الأبرار]]
* [[القول الأشرف في الفتح عن المصحف]]
* [[الفوائد البهية في تراجم الحنفية]]
* [[الإنصاف في حكم الإعتكاف]]
* [[ردع الإخوان عن محدثات آخر جمعة رمضان]]
* [[اللطائف المستحسنة بجمع خطب السنة]]
[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مؤلفین-خرداد]]

سبزواری، اسماعیل

2026-05-25T08:24:19Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (ع)' به '(ع)'

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = ملا اسماعیل سبزواری
| تصویر = NUR00000.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = اسماعیل بن محمدجعفر سبزواری (یا علی‌اصغر دولت‌آبادی)
| نام‌های دیگر = حاج ملا اسماعیل واعظ سبزواری
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر = محمدجعفر (یا علی‌اصغر دولت‌آبادی)
| ولادت = حدود ۱۲۱۲ هجری قمری (در برخی منابع ۱۲۱۱ قمری)
| محل تولد = سبزوار، ایران
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = سبزوار، تهران، تبریز
| رحلت = ۱۴ جمادی‌الاولی ۱۳۱۲ هجری قمری
| شهادت =
| مدفن = حرم حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)، شهر ری
| طول عمر = حدود ۱۰۰ سال
| نام همسر =
| فرزندان =
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه اثنی‌عشری
| پیشه = محدث، واعظ، استاد فلسفه
| درجه علمی =
| دانشگاه = حوزه علمیه سبزوار، حوزه علمیه نجف
| علایق پژوهشی =
| منصب =
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | حاج ملاهادی سبزواری | سید ابراهیم قزوینی (صاحب ضوابط الاصول)}}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از =
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | بدایع الاخبار (۳۵۶ مجلس وعظ) | جامع النورین فی احوال الانسان | مجمع النورین | تنبیه المغترین فی احوال ابلیس اللعین | کتاب الملائکه | کتاب الطیور | کتاب الشیطان | کتاب الجنة و النار}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف =AUTHORCODE45009AUTHORCODE
}}
{{کاربردهای دیگر|سبزواری (ابهام‌زدایی)}}
'''ملا اسماعیل سبزواری''' (حدود ۱۲۱۲ - ۱۳۱۲ ق)، معروف به '''حاج ملا اسماعیل واعظ سبزواری'''، محدث، واعظ و استاد فلسفه در دوره قاجار بود. او از شاگردان [[سبزواری، هادی|حاج ملاهادی سبزواری]]، فیلسوف نامدار قرن سیزدهم، به شمار می‌رفت و پس از استادش از معدود کسانی بود که توانایی تدریس [[الحكمة المتعالية في الأسفار العقلية الأربعة|اسفار اربعه]] را داشت. وی مدت سه سال در حوزه علمیه نجف به تحصیل فقه و اصول پرداخت و پس از بازگشت به ایران به وعظ و تألیف روی آورد. اقامت طولانی او در تهران با دوره‌ای تبعید به تبریز همراه بود که ناشی از اختلاف با [[کنی تهرانی، علی|ملا علی کنی]] (مجتهد نافذ تهران) گزارش شده است. ملا اسماعیل سبزواری آثار متعددی در موضوعات مختلف تألیف کرد که مهمترین آنها «بدایع الاخبار» (۳۵۶ مجلس) و «جامع النورین فی احوال الانسان» است. او در حدود سن ۱۰۰ سالگی در تهران درگذشت و در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) در شهر ری به خاک سپرده شد.

== ولادت ==
ملا اسماعیل سبزواری در حدود سال ۱۲۱۲ هجری قمری (برخی منابع ۱۲۱۱ قمری) در شهر سبزوار متولد شد.<ref name="imna">[https://www.imna.ir/news/27904 خبرگزاری ایمنا: 14 جمادی‌الاولی 1312؛ رحلت ملااسماعیل سبزواری]</ref><ref name="sharh-e-hal">شرح حال رجال ایران/حاج اسمعیل واعظ سبزواری (به نقل از مهدی بامداد)</ref> پدرش حاج علی‌اصغر دولت‌آبادی (یا به نقلی محمدجعفر) نام داشت.<ref name="sharh-e-hal" />

== تحصیلات ==
او تحصیلات مقدماتی را در زادگاهش سبزوار به پایان رساند.<ref name="imna" /><ref name="todaytime">[https://todaytime.ir/events/767-%D8%B1%D8%AD%D9%84%D8%AA-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84-%D8%B3%D8%A8%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D8%AF%D8%AB-%D9%88-%D9%88%D8%A7%D8%B9%D8%B8-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 todaytime: رحلت حاج ملااسماعیل سبزواری محدث و واعظ شهیر در تهران]</ref> پس از آن، به تحصیل حکمت الهی و فلسفه نزد [[سبزواری، هادی|حاج ملاهادی سبزواری]]، فیلسوف نامدار قرن سیزدهم، پرداخت.<ref name="sharh-e-hal" /> گفته شده است که پس از درگذشت استادش، او تنها کسی بود که توانایی تدریس [[الحكمة المتعالية في الأسفار العقلية الأربعة|اسفار اربعه]] را داشت.<ref name="sharh-e-hal" /><ref name="imna" />

ملا اسماعیل برای تکمیل تحصیلات علوم دینی به حوزه علمیه نجف رفت و مدت سه سال در آنجا به تحصیل فقه و اصول نزد [[قزوینی، سید ابراهیم بن محمدباقر|سید ابراهیم قزوینی]] (صاحب کتاب «[[ضوابط الأصول|ضوابط الاصول]]» و متوفای ۱۲۹۳ قمری) پرداخت و به درجه اجتهاد نائل آمد.<ref name="sharh-e-hal" /><ref name="todaytime" />

== فعالیت‌ها ==
=== وعظ و خطابه ===
ملا اسماعیل سبزواری از واعظان مشهور عصر قاجار به شمار می‌رفت. او در وعظ مهارت داشت و مجالس او با استقبال مردم مواجه می‌شد.<ref name="sharh-e-hal" /> وی در وعظ‌های خود گاه به انتقاد از رفتار روحانیانی که بر خلاف موازین شرعی عمل می‌کردند، می‌پرداخت.<ref name="sharh-e-hal" />

=== تدریس فلسفه ===
او از جمله کسانی بود که پس از درگذشت حاج ملاهادی سبزواری، به تدریس [[الحكمة المتعالية في الأسفار العقلية الأربعة|اسفار اربعه]] (کتاب مهم فلسفی ملاصدرا) پرداخت.<ref name="sharh-e-hal" />

=== تألیف ===
وی آثار متعددی در موضوعات مختلف (از جمله وعظ، انسان‌شناسی، فرشتگان، شیطان، پرندگان، بهشت و دوزخ) تألیف کرد. بخشی از این آثار به صورت مجموعه‌های چندجلدی منتشر شده است.<ref name="rayhaneh">مدرس، محمد علی، [https://noorlib.ir/book/view/59958?volumeNumber=2&pageNumber=359 ریحانة الادب، ج۲، ص۳۵۹-۳۶۰]</ref>

=== سفرها ===
او سفرهایی به مکه، عراق و شهرهایی از جمله فارس، کرمانشاه، اصفهان و آذربایجان داشت.<ref name="sharh-e-hal" />

== تبعید به تبریز ==
بر اساس گزارش‌ها، میان ملا اسماعیل سبزواری و [[کنی تهرانی، علی|ملا علی کنی]] (از مجتهدان نافذ تهران) اختلافاتی پدید آمد. گفته شده که در یکی از مجالس وعظ ملا اسماعیل، هنگامی که [[کنی تهرانی، علی|ملا علی کنی]] وارد شد، مردم به احترام او برخاستند و مجلس موعظه برای مدتی متوقف شد. این موضوع ملا اسماعیل را آزرده خاطر کرد و در ادامه وعظ خود، ابیاتی از [[حافظ، شمس‌الدین محمد|حافظ]] خواند که به مذاق [[کنی تهرانی، علی|ملا علی کنی]] خوش نیامد. چندی بعد، [[کنی تهرانی، علی|ملا علی کنی]] از [[ناصرالدین ‌شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] خواستار تبعید ملا اسماعیل شد و شاه نیز با درخواست او موافقت کرد.<ref name="sharh-e-hal" /> ملا اسماعیل سال‌ها در تبریز اقامت داشت.<ref name="sharh-e-hal" /> او پس از درگذشت [[کنی تهرانی، علی|ملا علی کنی]] در سال ۱۳۰۶ هجری قمری به تهران بازگشت و وعظ و خطابه خود را از سر گرفت.<ref name="sharh-e-hal" />

== وفات ==
ملا اسماعیل سبزواری در ۱۴ جمادی‌الاولی سال ۱۳۱۲ هجری قمری در تهران درگذشت.<ref name="imna" /><ref name="amin3">امین، محسن، [https://noorlib.ir/book/view/3265?volumeNumber=3&pageNumber=376 أعیان الشیعة، ج۳، ص۳۷۶]</ref> اعتمادالسلطنه در یادداشت‌های روزانه خود، سن او را در آن زمان حدود نود سال ذکر کرده است،<ref name="sharh-e-hal" /> اما برخی منابع دیگر سن او را حدود ۱۰۰ سال گزارش داده‌اند. پیکر او در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) در شهر ری به خاک سپرده شد.<ref name="todaytime" />

== آثار ==
از ملا اسماعیل سبزواری آثار متعددی بر جای مانده که برخی از آنها به شرح زیر است:<ref name="rayhaneh" /><ref name="aghabozorg5">آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، [https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=5&pageNumber=75 الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج۵، ص۷۵]</ref><ref name="dehkhoda">دهخدا، علی‌اکبر، [https://noorlib.ir/book/view/53064?volumeNumber=9&pageNumber=13400 لغت نامه، ج۹، ص۱۳۴۰۰]</ref>

{{ستون-شروع|۲}}
* '''بدایع الاخبار (در مواعظ فارسی)''' – مشتمل بر ۳۵۶ مجلس به عدد روزهای سال.<ref name="amin3" /> برخی منابع آن را «بدایع الاخبار و غرایب الآثار» نیز نامیده‌اند.
* '''جامع النورین فی احوال الانسان''' – در موضوع انسان‌شناسی.
* '''مجمع النورین''' – در موضوع بهائم (حیوانات).
* '''تنبیه المغترین فی احوال ابلیس اللعین''' – در شرح حال شیطان.
* '''الانسان''' – رساله‌ای مستقل در احوال انسان.
* '''کتاب الملائکه''' – در مورد فرشتگان.
* '''کتاب الطیور''' – در مورد پرندگان.
* '''کتاب الشیطان''' – در مورد شیطان (برخی آن را همان تنبیه المغترین دانسته‌اند).
* '''کتاب الجنة و النار''' – در مورد بهشت و دوزخ.
* '''عدد السنة''' – مشتمل بر ۱۶۰ مجلس وعظ و خطابه به زبان عربی (در برخی منابع منتشر شده است).
{{پایان}}

== پانویس ==
<references />

== منابع مقاله ==
* [https://www.imna.ir/news/27904 خبرگزاری ایمنا: 14 جمادی‌الاولی 1312؛ رحلت ملااسماعیل سبزواری؛ واعظ شهیر قرن 13]
* [https://todaytime.ir/events/767-%D8%B1%D8%AD%D9%84%D8%AA-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84-%D8%B3%D8%A8%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D8%AF%D8%AB-%D9%88-%D9%88%D8%A7%D8%B9%D8%B8-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 todaytime: رحلت حاج ملااسماعیل سبزواری محدث و واعظ شهیر در تهران]
* مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران/حاج اسمعیل واعظ سبزواری (به نقل از منابع خطی و چاپی)
* امین، محسن، [https://noorlib.ir/book/view/3265?volumeNumber=3&pageNumber=376 أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م].
* مدرس، محمد علی، [https://noorlib.ir/book/view/59958?volumeNumber=2&pageNumber=359 ریحانة الأدب، قم: مؤسسه امام صادق علیه‌السلام، ۱۳۹۵ش].
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، [https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=5&pageNumber=75 الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م].
* دهخدا، علی‌اکبر، [https://noorlib.ir/book/view/53064?volumeNumber=9&pageNumber=13400 لغت نامه، تهران: دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ، ۱۳۷۷ش].

== وابسته‌ها ==
{{وابسته‌ها}}
* [[ید و منبر]]
* [[ملائکه]]
* [[عدد السنة (دارای یکصد و شصت مجلس در وعظ و خطابه)]]
* [[مجمع النورین]]
[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مؤلفین-خرداد]]

سعیدی، سید غلامرضا

2026-05-25T08:24:19Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (ع)' به '(ع)'

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = سید غلامرضا سعیدی
| تصویر = NUR05633.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = سید غلامرضا بن سید محمد بن سید حسین
| نام‌های دیگر = سید غلامرضا سعیدی بیرجندی
| لقب =
| تخلص =
| نسب = سادات حسینی (منتسب به میرآفتاب)
| نام پدر = سید محمد
| ولادت = ۱۲۷۴ هجری شمسی (۱۳۱۴ هجری قمری)
| محل تولد = روستای نوزاد، درمیان، بیرجند
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = بیرجند، تهران، قم
| رحلت = ۲۲ آذر ۱۳۶۷ هجری شمسی
| شهادت =
| مدفن = قم، حرم حضرت فاطمه معصومه(س)
| طول عمر = ۹۳ سال
| نام همسر =
| فرزندان = بی‌بی عالیه (همسر سید جعفر شهیدی)، هادی، مهدی
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه
| پیشه = نویسنده، مترجم، روزنامه‌نگار
| درجه علمی =
| دانشگاه = مدرسه شوکتیه بیرجند، دانشگاه علیگر هند
| علایق پژوهشی = معارف اسلامی، بیداری جهان اسلام، غرب‌شناسی
| منصب =
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = آقا میرزا محمد حسین بیرجندی، آیت‌الله سید محمد حسین کاشف الغطاء
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان = علی شریعتی، مصطفی چمران
| اجازه اجتهاد از =
| آثار ={{فهرست جعبه عمودی | [[جنگ و صلح در قانون اسلام]]| [[اسلام و غرب]] | [[تربیت از دیدگاه قرآن]] | [[خطر صهیونیزم برای جهان اسلام]] | [[حج]] | [[پاکسازی سکولاریسم]] | فریاد فلسطین}}
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE05633AUTHORCODE
}}

'''سید غلامرضا سعیدی''' (۱۲۷۴ – ۱۳۶۷ش)، نویسنده، مترجم و روزنامه‌نگار برجستهٔ معاصر ایران و از پیشروان نهضت اسلامی بود. او که در روستای نوزاد بیرجند زاده شد، با فراگیری زبان‌های عربی، فرانسوی و انگلیسی و سفر به هند و آشنایی با اندیشه‌های [[اسدآبادی، سید جمال‌الدین|سید جمال‌الدین اسدآبادی]] و [[اقبال لاهوری، محمد|محمد اقبال لاهوری]]، مسیر بیداری اسلامی را در پیش گرفت. سعیدی با ترجمه و تألیف بیش از ۹۰ اثر، از جمله ترجمهٔ کتاب «عذر تقصیر به پیشگاه محمد و قرآن»، و نیز نگارش کتاب «خطر جهود برای ایران و اسلام» و مقالات متعدد در دفاع از فلسطین و نقد صهیونیسم، نقشی مهم در آگاهی‌بخشی دینی و سیاسی جامعهٔ ایران ایفا کرد. او همچنین از مؤسسان اتحادیه مسلمین ایران و از فعالان فرهنگی مسجد هدایت و حسینیه ارشاد بود.

==ولادت==

سید غلامرضا سعیدی در سال ۱۲۷۴ هجری شمسی (مطابق با اوایل ۱۳۱۴ هجری قمری) در روستای «نوزاد» از توابع شهرستان درمیان (مؤمن‌آباد) در استان خراسان جنوبی (بیرجند) دیده به جهان گشود.<ref name="hawzah">[https://hawzah.net/fa/Mostabser/View/3741 پایگاه حوزه نت: سید غلامرضا سعیدی]</ref> پدرش سید محمد از سادات حسینی نسب و منتسب به سادات «میرآفتاب» بود و مادرش بی‌بی رقیه نیز از سادات حسینی به شمار می‌رفت.<ref name="birjand-museum">[https://birjand.ac.ir/museum/fa/news/15124 دانشگاه بیرجند، موزه: استاد سید غلامرضا سعیدی]</ref> بر اساس روایتی، مادرش پیش از تولد وی در خواب، [[امام رضا علیه‌السلام|حضرت امام رضا(ع)]] را دید که کبوتری به او هدیه داد؛ از همین رو نوزاد را «غلامرضا» نام نهاد.<ref name="personal-blog">[https://sayed-gholamreza-saeidi.blogfa.com/post-1.aspx وبلاگ شخصی استاد سعیدی]</ref> او تنها فرزند ذکور خانواده بود و دو خواهر داشت.<ref name="personal-blog" />

==تحصیلات==

سعیدی تحصیلات ابتدایی را در مکتب‌خانهٔ روستای نوزاد آغاز کرد و تا سن ۸ سالگی در آنجا به یادگیری خواندن و نوشتن و مبانی دینی پرداخت.<ref name="birjand-museum" /> سپس همراه خانواده به بیرجند مهاجرت کرد و در مدرسهٔ «شوکتیه» که تازه‌تأسیس شده بود، ثبت‌نام نمود.<ref name="hawzah" />

مدرسه شوکتیه به تقلید از دارالفنون تهران تأسیس شده بود و دروس آن تلفیقی از علوم قدیم و جدید بود.<ref name="khamenei">[https://farsi.khamenei.ir/others-report?id=24746 پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای: عنصری دلسوز از پیشروان نهضت اسلامی ایران]</ref> سعیدی حدود هفت سال در این مدرسه به تحصیل پرداخت و زبان‌های عربی و فرانسه را به خوبی فراگرفت.<ref name="hawzah" /> او زبان انگلیسی را نیز در خارج از مدرسه آموخت.<ref name="hawzah" />

پس از اتمام تحصیل در شوکتیه، سعیدی برای ادامه تحقیقات به هندوستان سفر کرد و در دانشگاه علیگر (علیگره) با افکار و اندیشه‌های متفکران اسلامی از جمله [[اقبال لاهوری، محمد|علامه محمد اقبال لاهوری]] آشنا شد.<ref name="birjand-museum" /> او همچنین در این سفرها و سفرهای بعدی خود به عراق (۱۳۲۳ش) با [[آل کاشف‌الغطاء، محمدحسین|آیت‌الله شیخ محمدحسین کاشف الغطاء]] و در پاکستان با [[مودودی، ابوالاعلی|سید ابوالاعلی مودودی]] دیدار کرد و از محضر آنان بهره برد.<ref name="khamenei" /><ref name="cgie">[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153621 مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی: سید غلامرضا سعیدی]</ref>

==فعالیت‌ها==

سعیدی پس از بازگشت از هند، مدتی در بانک مشغول به کار شد و سپس به تدریس در مدرسه شوکتیه پرداخت.<ref name="birjand-museum" /> وی از همان سال‌های جوانی با مطبوعات همکاری داشت و مقالات متعددی در نشریات مختلف به چاپ رساند.

در سال ۱۳۱۳ شمسی، سعیدی با [[کسروی، احمد|احمد کسروی]] در مجله «پیمان» همکاری کرد، اما پس از دو سال و مشاهده انحرافات فکری کسروی، همکاری خود را با او قطع کرد و به او اخطار داد که «هذا فراق بینی و بینك».<ref name="university-calendar">[https://birjand.ac.ir/museum/fa/calendar/2329 دانشگاه بیرجند، تقویم: سالروز درگذشت استاد سید غلامرضا سعیدی]</ref>

در سال ۱۳۲۴ شمسی، سعیدی با همکاری برخی از دوستان همفکر، «اتحادیه مسلمین ایران» را تأسیس کرد.<ref name="birjand-museum" /> وی در سال ۱۳۲۷ به انگلستان سفر کرد و در کنگره اسلامی مسلمانان شرکت نمود.<ref name="birjand-museum" /> او همچنین دو بار به حج مشرف شد. بار دوم (در سال‌های بعد از تأسیس حسینیه ارشاد) به همراه جمعی از فضلا از جمله استاد [[مطهری، مرتضی|مرتضی مطهری]]، [[جعفری تبریزی، محمدتقی|محمدتقی جعفری]] و [[خسروشاهی، سید هادی|سید هادی خسروشاهی]] بود.<ref name="personal-blog" />

سعیدی از نخستین نظریه‌پردازانی بود که پیشنهاد کرد شهرهای مکه و مدینه باید به صورت بین‌المللی اداره شوند.<ref name="birjand-museum" /> او به مسائل جهان اسلام، به ویژه استقلال پاکستان، مبارزات مسلمانان الجزایر و فلسطین، توجه ویژه‌ای داشت و کتاب‌ها و مقالات متعددی در این زمینه‌ها منتشر کرد.

سعیدی در مبارزات ملی شدن صنعت نفت در کنار آیت‌الله کاشانی تلاشگری خستگی‌ناپذیر بود و بیش از دو سال با او همکاری نزدیک داشت.<ref name="hawzah" /> وی همچنین با نوشتن کتاب «خطر جهود برای ایران و اسلام» (۱۳۳۵ش) و افشاگری علیه صهیونیسم، مورد تعقیب ساواک قرار گرفت و به بازنشستگی اجباری از بانک ملی مجبور شد.<ref name="khamenei" />

او در تهران، در مسجد هدایت، حسینیه ارشاد و انجمن‌های اسلامی دانشجویان، مهندسین و پزشکان حضور فعال داشت و با شخصیت‌هایی چون [[مطهری، مرتضی|مرتضی مطهری]]، [[طالقانی، سید محمود|سید محمود طالقانی]]، [[شریعتی، علی|علی شریعتی]] و [[شهیدی، سید جعفر|سید جعفر شهیدی]] (داماد ایشان) همکاری می‌کرد.<ref name="khamenei" />

مقام معظم رهبری شهید، [[خامنه‌ای، سید علی|آیت‌الله سید علی خامنه‌ای]]، سعیدی را در پیام تسلیت خود «عنصر صدیق و دلسوز و خدمتگزار اسلام» و «از پیشروان نهضت اسلامی در ایران» توصیف کرده‌اند.

==وفات==

سید غلامرضا سعیدی در شامگاه روز سه‌شنبه ۲۲ آذر ماه ۱۳۶۷ هجری شمسی (مطابق با ۴ جمادی‌الاول ۱۴۰۹ قمری) در سن ۹۳ سالگی در شهر بیرجند درگذشت.<ref name="hawzah" /><ref name="birjand-university">[https://birjand.ac.ir/museum/fa/calendar/2329 دانشگاه بیرجند، تقویم: سالروز درگذشت استاد سید غلامرضا سعیدی]</ref> پیکر او به قم منتقل شد و در قبرستان ابوحسین (واقع در جوار حرم حضرت فاطمه معصومه(س)) به خاک سپرده شد.<ref name="hawzah" /> بر سنگ مزار او شعری از دامادش [[شهیدی، سید جعفر|سید جعفر شهیدی]] حک شده است.<ref name="university-calendar" />

==آثار==

سعیدی با تسلط بر زبان‌های عربی، فرانسوی، انگلیسی و اردو، آثار بسیاری را ترجمه و تألیف کرد. خود او در مصاحبه‌ای تعداد آثارش را نزدیک به ۶۰ جلد اعلام کرده بود، اما برخی منابع تعداد آن‌ها را بالغ بر ۹۰ جلد دانسته‌اند.<ref name="khamenei" /><ref name="noormags">[https://www.noormags.ir/view/fa/creator/20592 پایگاه نورمگز: سعیدی، سید غلامرضا]</ref> مهم‌ترین آثار او عبارتند از:

===ترجمه‌ها===
*عذر تقصیر به پیشگاه محمد و قرآن (تألیف جان دیون پورت) – این کتاب در سال ۱۳۳۸ به عنوان کتاب برگزیده سال انتخاب شد.
*اسلام و طب جدید یا معجزات علمی قرآن (تألیف دکتر عبدالعزیز اسماعیل پاشا) – ۱۳۲۲ش
*جنگ و صلح در قانون اسلام (تألیف دکتر مجید خدوری) – ۱۳۳۵ش
*رسول اکرم در میدان جنگ (تألیف دکتر محمد حمیدالله) – ۱۳۳۶ش
*پیشرفت سریع اسلام (تألیف دکتر لورا واکسیا واگلیری) – ۱۳۳۷ش
*برنامه انقلاب اسلامی (تألیف سید ابوالاعلی مودودی) – ۱۳۴۰ش
*مبادی اسلام و فلسفه احکام (تألیف سید ابوالاعلی مودودی) – ۱۳۴۲ش
*داستانهایی از زندگی پیغمبر ما (تألیف ممتاز احمد) – ۱۳۴۵ش
*عمار یاسر پیشاهنگ اسلام و پرچمدار علی(ع) (تألیف صدرالدین شرف‌الدین) – ۱۳۴۵ش
*فرد و اجتماع (تألیف محمد قطب) – ۱۳۴۵ش
*منشور جهانی اسلام (تألیف دکتر محمد رفیع‌الدین) – ۱۳۴۶ش
*ماجرای سقیفه یا اولین توطئه در اسلام (تألیف علامه محمد رضا مظفر) – ۱۳۴۷ش
*اسلام و غرب (تألیف دکتر احمد خورشید) – ۱۳۴۷ش
*نقش اسلام در برابر غرب (تألیف [[جمیله، مریم|مارگرت مارکوس]]) – ۱۳۴۸ش
*۲۴ ساعت آخر زندگی جمال عبدالناصر (تألیف محمد حسنین هیکل) – ۱۳۵۰ش
*کمونیزم و اخلاق – ۱۳۵۲ش
*تربیت از دیدگاه قرآن (تألیف دکتر محمد فاضل جمالی) – ۱۳۵۴ش

===تألیفات===
*خطر جهود برای ایران و اسلام (۱۳۳۵ش) – به دلیل انتشار این کتاب، سعیدی توسط ساواک تحت تعقیب قرار گرفت.
*پاکستان (۱۳۲۶ش)
*مسئله کشمیر (۱۳۲۸ش)
*قائد اعظم محمد علی جناح
*چهار مقاله درباره بزرگترین مرد تاریخ یا نجات دهنده بشر محمد(ص)
*اقبال‌شناسی (۱۳۳۸ش)
*فریاد فلسطین و حریق مسجد الاقصی (۱۳۵۰ش)
*اسلام به زبان ساده (برای کودکان و نوجوانان) (۱۳۵۳ش)
*مفخر شرق، سید جمال الدین اسدآبادی (۱۳۵۴ش)
*الجزایر پیروز
*الجزایر خونین
*پیمان جوانمردان (۱۳۴۴ش)
*عایشه همسر پیغمبر(ص)
*جلوه حق در اندونزی
*فلسفه اقبال
*انگیزیسیون یا محکمه تفتیش عقاید

===مقالات===
سعیدی ده‌ها مقاله در نشریات مختلف از جمله «درسهایی از مکتب اسلام»، «آئین اسلام»، «نامه آستان قدس»، «مکتب تشیع»، «آموزش و پرورش»، «کیهان فرهنگی» و «اطلاعات سیاسی - اقتصادی» منتشر کرده است.<ref name="noormags" /> موضوعات مقالات او عمدتاً شامل مباحث اسلامی، انتقاد از استعمار و صهیونیسم، معرفی اسلام به زبان جوانان، و بررسی اوضاع مسلمانان جهان (به ویژه در هند، پاکستان، فلسطین، الجزایر و اندونزی) بود.

==پانویس==
<references />

==منابع مقاله==
*[https://hawzah.net/fa/Mostabser/View/3741 پایگاه حوزه نت: سید غلامرضا سعیدی]
*[https://farsi.khamenei.ir/others-report?id=24746 پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی سید علی خامنه‌ای: عنصری دلسوز از پیشروان نهضت اسلامی ایران، ۱۳۹۲/۰۹/۲۳]
*[https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=24745 پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی سید علی خامنه‌ای: پیام تسلیت در پی درگذشت استاد سید غلامرضا سعیدی، ۱۳۶۷/۰۹/۲۴]
*[https://birjand.ac.ir/museum/fa/news/15124 دانشگاه بیرجند، موزه مفاخر: استاد سید غلامرضا سعیدی، ۰۸ آبان ۱۴۰۰]
*[https://birjand.ac.ir/museum/fa/calendar/2329 دانشگاه بیرجند، موزه مفاخر: سالروز درگذشت استاد سید غلامرضا سعیدی، ۱۶ آذر ۱۴۰۱]
*[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153621 مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی: سید غلامرضا سعیدی، ۱۳۹۵/۰۹/۲۸]
*[https://www.noormags.ir/view/fa/creator/20592 پایگاه مجلات تخصصی نور (نورمگز): سعیدی، سید غلامرضا]

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}
* [[جنگ و صلح در قانون اسلام]]
* [[اسلام و غرب]]
* [[تربیت از دیدگاه قرآن]]
* [[خطر صهیونیزم برای جهان اسلام]]
* [[حج]]
* [[پاکسازی سکولاریسم]]
* [[نقش اسلام در برابر غرب]]
* [[اس‍لام‌ و طب‌ ج‍دی‍د، ی‍ا، م‍ع‍ج‍زات‌ ع‍ل‍م‍ی‌ ق‍رآن]]
* [[محمد علی جناح موسس پاکستان]]
* [[سرنوشت مهمترين مرد سياسي آسيا: قائد اعظم "محمدعلي جناح" موسس پاکستان]]
* [[فلسفه تربيتی اسلام]]
* [[رس‍ول‌ اک‍رم‌ ص‌ در م‍ی‍دان‌ ج‍ن‍گ]]
* [[اولین‌ قا‌نون‌ اسا‌سی‌ مکتوب‌ در جها‌ن‌: سندی مهم‌ از دوران‌ رسا‌لت‌ حضرت‌ پیغمبر (ص‌)]]
* [[عذر تقصیر به پیشگاه محمد و قرآن]]
* [[عذر تقصير به پيشگاه محمد(ص) و قرآن]]
* [[مانیفست یا منشور جهانی اسلام]]
* [[هدفهای تعلیم و تربیت مکتب فکری اسلام از نظر محمد اقبال]]
* [[مفخر شرق سید جمال‌الدین اسدآبادی: سید جمال الدین اسد آبادی]]
* [[اندیشه‌های اقبال لاهوری]]
* [[مفخر شرق، سید جمال‌الدین اسدآبادی]]
* [[اقبال شناسي: هنر و اندیشه‌ محمد اقبا‌ل‌]]
* [[مفخر شرق: جمال‌الدين حسيني و اقبال لاهوري]]
* [[فریاد فلسطین و حریق مسجد‌‌ اقصی]]
* [[عمار یاسر: پیشاهنگ اسلام و پرچمدار علی علیه السلام]]
* [[عمار یاسر: پيشاهنگ اسلام و پرچمدار علي علیه‌السلام]]
* [[فرد و جامعه و فلسفه تربیتی اسلام]]
* [[فرد و اجتماع]]
* [[فرد و جامعه و فلسفه تربيتی اسلامی]]
* [[ماجرای سقیفه]]
* [[مبادی اسلام و فلسفه احکام]]
[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی شده2 اردیبهشت 1405]]
[[رده:مؤلفین-اردیبهشت]]
[[رده:نویسندگان]]
[[رده:مترجمان]]

عبدالمحمدی، حسین

2026-05-25T08:24:15Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (ص)' به '(ص)'

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = حسین عبدالمحمدی
| تصویر = NURحسین عبدالمحمدی.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = حسین عبدالمحمدی
| نام‌های دیگر =
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر = محمدعلی
| ولادت = اسفند ۱۳۴۲
| محل تولد = آشتیان
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = آشتیان، قم
| رحلت =
| شهادت =
| مدفن =
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان =
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه
| پیشه = استاد دانشگاه، پژوهشگر، نویسنده
| درجه علمی = دکتری
| دانشگاه = مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)
| علایق پژوهشی = تاریخ اسلام، سیره نبوی، مستشرق‌پژوهی
| منصب = مدیر گروه تاریخ اهل بیت(ع) جامعه المصطفی العالمیه
| پس از =
| پیش از =
| اساتید =
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از =
| آثار ={{فهرست جعبه عمودی | [[درآمدی بر سيره تبليغی معصومان(ع)]] | [[امام علی علیه‌السلام جانشین رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله: نقدی بر کتاب جانشینی حضرت محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله از ویلفرد مادلونگ]]| [[مستشرقان و پیامبر اعظم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌]]}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE12902AUTHORCODE
}}

'''حسین عبدالمحمدی''' (متولد ۱۳۴۲ش)، پژوهشگر و نویسندهٔ ایرانی، عضو هیئت علمی و مدیر گروه تاریخ اهل بیت(ع) جامعه المصطفی العالمیه و همچنین عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) است. او تحصیلات حوزوی خود را در آشتیان و قم تا سطح ۴ (دکتری تخصصی) ادامه داده و مدرک کارشناسی ارشد تاریخ اسلام را نیز اخذ کرده است. وی در زمینهٔ تاریخ اسلام، سیره نبوی و نقد دیدگاه مستشرقان آثار متعددی منتشر کرده و از سال ۱۳۷۱ تا ۱۴۰۱ به تدریس در دانشگاه‌ها و مراکز تخصصی حوزه مشغول بوده است.

==ولادت==

حسین عبدالمحمدی در اسفند ماه سال ۱۳۴۲ ش در خانواده‌ای مذهبی در شهر آشتیان دیده به جهان گشود.<ref name="el-balaq">[https://el.balagh.ir/category/4703 مرکز آموزشهای کاربردی معاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم]</ref>

==تحصیلات==

وی تحصیلات ابتدایی و راهنمایی را در آشتیان به پایان رساند.<ref name="el-balaq" /> در سال ۱۳۵۶ش وارد حوزه علمیه ولی عصر(عج) آشتیان شد و پس از اتمام لمعتین و اصول فقه در سال ۱۳۶۱، به حوزه علمیه قم مشرف شد.<ref name="el-balaq" /> در قم از محضر آیات عظام [[اعتمادی، مصطفی|اعتمادی]]، [[وجدانی‌فخر، قدرت‌الله|وجدانی فخر]]، [[پایانی، احمد|پایانی]]، [[اشتهاردی، علی‌پناه|اشتهاردی]] و تفسیر [[جوادی آملی، عبدالله|آیت‌الله جوادی آملی]] بهره برد.<ref name="el-balaq" />

در سال ۱۳۶۲ در آزمون ورودی مؤسسه آموزشی "در راه حق" شرکت کرد و تا سال ۱۳۷۲ علاوه بر شرکت در درس تفسیر و فقه و اصول آیات عظام [[ستوده، محمدتقی|ستوده]]، [[پایانی، احمد|پایانی]]، [[جوادی آملی، عبدالله|جوادی آملی]]، [[تبریزی، جواد|تبریزی]]، [[سبحانی تبریزی، جعفر|سبحانی]] و [[وحید خراسانی، حسین|وحید خراسانی]]، دوره عمومی مؤسسه در راه حق و دوره تخصصی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) را گذراند و مدرک کارشناسی ارشد تاریخ اسلام را دریافت نمود.<ref name="el-balaq" />

او تحصیلات حوزوی خود را تا سطوح عالی ادامه داد و موفق به اخذ مدرک سطح ۴ (دکتری تخصصی) حوزه علمیه قم شد.<ref name="el-balaq" />

==فعالیت‌ها==

عبدالمحمدی سال‌ها به تدریس در دانشگاه‌ها و مراکز تخصصی حوزه پرداخته است. از اواخر سال ۱۳۷۱ تا ۱۳۷۵ به عنوان مسئول دفتر فرهنگ اسلامی و مسئول گروه معارف دانشگاه آزاد اسلامی آشتیان وظیفه داشت.<ref name="el-balaq" /> همچنین از سال ۱۳۷۱ تا ۱۴۰۱ در دانشگاه‌ها و مراکز تخصصی حوزه به تدریس دروس معارف اسلامی، تاریخ اسلام، سیره نبوی و اهل بیت(ع) مشغول بوده است.<ref name="el-balaq" />

او در آشتیان به امر آیت‌الله دانش آشتیانی(ره) مصلای بزرگ شهر را با کمک مؤمنین آباد کرد و برنامه‌های متنوع فرهنگی و سیاسی را در مصلا سامان داد، به طوری که نماز جماعت سه نوبت با جمعیتی حدود ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ نفر تشکیل می‌شد.<ref name="el-balaq" />

وی از سال ۱۳۷۶ علاوه بر تدریس در حوزه و دانشگاه به تحقیق روی آورد که حاصل آن تا سال ۱۳۸۴ ده‌ها مقاله علمی در مجلات تخصصی تاریخ و چند جلد کتاب بوده است.<ref name="el-balaq" />

از اوایل سال ۱۳۶۲ و همزمان با ادامه تحصیل، بارها در جبهه‌های جنگ ایران و عراق شرکت کرد و حدود دو سال در مناطق جنگی (عمدتاً جبهه غرب کشور) حضور داشت.<ref name="el-balaq" />

===مسئولیت‌های اجرایی===

حسین عبدالمحمدی عضو هیئت علمی و مدیر گروه تاریخ اهل بیت(ع) جامعه المصطفی العالمیه است.<ref name="iqna1">[https://iqna.ir/fa/news/4066872 خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)]</ref><ref name="iqna2">[https://iqna.ir/fa/news/4168838 خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)]</ref> وی همچنین عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) است.<ref name="iqna2" /> او عضو هیئت تحریریه مجله «مطالعات تاریخی جهان اسلام» و سردبیر دوفصلنامه «تاریخ اهل بیت» بوده است.<ref name="civilica1">[https://civilica.com/p/354764 سیویلیکا: آقای دکتر حسین عبدالمحمدی بنچناری]</ref><ref name="civilica2">[https://civilica.com/p/332523/print سیویلیکا: دکتر حسین عبدالمحمدی]</ref> وی همچنین دبیر علمی همایش بین‌المللی ذوالجناحین (حضرت جعفر بن ابی طالب(ع)) بوده است.<ref name="iqna3">[https://iqna.ir/fa/news/4246937/%DB%B8%DB%B4 خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)]</ref>

==آثار==

===کتاب‌ها===

«حسین عبدالمحمدی» کتاب‌های متعددی تألیف کرده است که مهم‌ترین آنها عبارتند از:

*«سیره تبلیغی پیامبر اکرم(ص)»<ref name="el-balaq" />
*«نقد و بررسی دیدگاه مستشرقان درباره اهداف غزوات و سرایای پیامبر اکرم(ص) از منظر اسناد تاریخی»<ref name="el-balaq" />
*«نقدی بر دیدگاه مستشرقان درباره نقش جهاد در گسترش اسلام در عصر پیامبر اکرم(ص)»<ref name="el-balaq" />
*«رابطه تکلیف و توانایی در عاشورا»<ref name="el-balaq" />
*«دین و نقش آن در پیش گیری و رفع اختلافات اجتماعی از منظر قرآن»<ref name="el-balaq" />
*«بررسی انتقادی روش تاریخ نگاری مقاله محمد؛ پیامبر اسلام در ویرایش دوم دایرة المعارف اسلام»<ref name="el-balaq" />
*«حقوق غیر مسلمانان در اسلام معاصر»<ref name="el-balaq" />
*«امام علی(ع) جانشین رسول الله(ص): نقدی بر کتاب جانشینی حضرت محمد(ص) از ویلفرد مادلونگ» (انتشارات بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۹۸)<ref name="iqna1" /><ref name="elmnet1">[https://elmnet.ir/author/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%DB%8C علم نت: حسین عبدالمحمدی]</ref>
*«درآمدی بر سیره اهل بیت(ع)» (مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)، چاپ‌های متعدد)<ref name="elmnet1" />
*«رخدادهایی از عصر نبوی در قرآن» (با همکاری اسدالله رحیمی، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، ۱۴۰۳)<ref name="elmnet1" />
*«پیام‌هایی از قرآن» (انتشارات زمزم هدایت، ۱۳۹۶)<ref name="elmnet1" />

===مقالات===

عبدالمحمدی بیش از ۱۰۰ مقاله علمی در مجلات تخصصی تاریخ و الهیات منتشر کرده است. از جمله مهم‌ترین مقالات او:<ref name="el-balaq" /><ref name="elmnet1" /><ref name="civilica2" />

*«نقد دیدگاه مستشرقان درباره جنگ های پیامبر اعظم(ص) (با رویکرد قرآنی)» (نشریه قرآن پژوهی خاورشناسان، پاییز و زمستان ۱۳۹۱)
*«تحلیلی بر سیره پیامبر اعظم(ص) در مواجهه با تعصب‌های نابجا» (نشریه سخن تاریخ، بهار و تابستان ۱۳۹۹)
*«بررسی انتقادی روش تاریخ نگاری مارتین لینگز در کتاب محمد(ص) بر پایه کهن ترین منابع (با بررسی موردی ایمان ابوطالب)» (نشریه تاریخ اسلام در آینه پژوهش، پاییز و زمستان ۱۳۹۹)
*«زمینه‌ها و عوامل مهجوریت و مظلومیت امیرمومنان علی(ع) با رویکرد قرآنی و تاریخی» (نشریه معرفت، تیر ۱۳۹۶)

==پانویس==
<references />

==منابع مقاله==
*[https://el.balagh.ir/category/4703 مرکز آموزشهای کاربردی معاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم]
*[https://iqna.ir/fa/news/4066872 خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا): استاد جامعه المصطفی(ص): مادلونگ نسبت به سایر مستشرقان انصاف بیشتری دارد]
*[https://iqna.ir/fa/news/4168838 خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا): حجت‌الاسلام عبدالمحمدی: پیامبر(ص) تعصبات جاهلی را به ارزش‌های الهی تبدیل کرد]
*[https://iqna.ir/fa/news/4246937/%DB%B8%DB%B4 خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا): ۸۴ مقاله و ۱۴ جلد کتاب در این همایش به رشته تحریر در آمده است]
*[https://iqna.ir/fa/news/3781579 خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا): عده‌ای به دنبال تحریف حقایق انقلاب هستند]
*[https://www.hawzahnews.com/news/337205 خبرگزاری رسمی حوزه: ویژگی‌های رهبر شایسته از منظر قرآن]
*[https://elmnet.ir/author/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%DB%8C علم نت: حسین عبدالمحمدی]
*[https://elmnet.ir/author/%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%DB%8C علم نت: حجت الاسلام حسین عبدالمحمدی]
*[https://civilica.com/p/354764/ سیویلیکا: آقای دکتر حسین عبدالمحمدی بنچناری]
*[https://civilica.com/p/332523/print سیویلیکا: دکتر حسین عبدالمحمدی]

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}
* [[مستشرقان و پیامبر اعظم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌]]
* [[امام علی علیه‌السلام جانشین رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله: نقدی بر کتاب جانشینی حضرت محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله از ویلفرد مادلونگ]]
* [[درآمدی بر سيره تبليغی معصومان(ع)]]
* [[تحلیلی تاریخی بر سرگذشت امت‌های استقامت‌کننده]]
* [[سيره اهل بيت(ع) در جذب مخالفان]]
* [[زمینه‌های قیام امام حسین(ع)]]
* [[درآمدی بر سیره اهل بیت علیهم السلام]]
* [[تساهل و تسامح از ديدگاه قرآن و عترت عليهم‌السلام]]
* [[تساهل و تسامح از دیدگاه قرآن و اهل بیت علیهم‌السلام]]
* [[تفسیر موضوعی نهج‌البلاغه: بررسی سیزده موضوع از منظر امیرمومنان علی علیه‌السلام]]
* [[تاثير اسلام بر اروپاي قرون وسطي]]
[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی شده2 اردیبهشت 1405]]
[[رده:مؤلفین-اردیبهشت]]

معاد جسمانی

2026-05-25T08:24:15Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (ص)' به '(ص)'

{{جعبه اطلاعات اصطلاح فلسفی
| نام =
| عنوان =
| نام کامل = معاد جسمانی در فلسفه و کلام اسلامی
| نام‌های دیگر = حشر اجساد، معاد جسمانی و روحانی (در دیدگاه حکمای متأله)
| معادل عربی = المعاد الجسمانی
| معادل لاتین = Bodily Resurrection
| معادل اروپایی =
| دانش = فلسفه اسلامی، کلام اسلامی
| فلسفه = حکمت متعالیه
| مکتب = حکمت متعالیه، فلسفه ملاصدرا، کلام امامیه
| فیلسوفان کلیدی = صدرالمتألهین شیرازی (ملاصدرا)
| مدافعان = جمهور متکلمان، عامه فقها، اهل حدیث، بسیاری از امامیه، حکمای متأله، عرفای مسلمان
| نخستین بار توسط =
| نخستین متن کهن =
| ریشه‌شناسی =
| تعریف = بازگشت بدن مادی انسان در قیامت به همراه نفس برای دریافت ثواب و عقاب اخروی در مقابل معاد روحانی که تنها به بقا و جزای نفس مجرد قائل است.
| متون مهم = الأسفار الأربعه، الشواهد الربوبیه، العرشیه، المبدأ و المعاد، شرح المنظومه
| مفاهیم مرتبط = معاد روحانی، حرکت جوهری، اصالت وجود، تشکیک وجود، تجرد قوه خیال، صورت، نفس، حشر، تناسخ
| متضادها = معاد روحانی (در صورت انحصار)
| پیش‌نیازها = اصالت وجود، تبعیت ماهیت از وجود، تشکیک در وجود، حرکت جوهری، تجرد قوه خیال، عینیت تشخص و وجود، صوریت حقیقت اشیاء، هویت بدن به نفس
| اختلافی = اختلاف نظر در عینیت یا مثلیت بدن اخروی با بدن دنیوی؛ اختلاف جمهور فلاسفه (قائل به معاد روحانی) با جمهور متکلمان (قائل به معاد جسمانی)
| متناظر غربی =
| متناظر شرقی =
}}

'''معاد جسمانی''' اصطلاحی در [[فلسفه اسلامی]] و [[کلام اسلامی]] به معنای بازگشت بدن مادی انسان در [[قیامت]] به همراه [[نفس]] برای دریافت [[ثواب]] و [[عقاب]] اخروی. این مفهوم در مقابل [[معاد روحانی]] قرار دارد که تنها به بقا و جزای نفس مجرد قائل است.

<span style="font-size: 12px;">[<span class="mw-customtoggle-myDivision0" style="cursor: pointer; color: #0645ad;">نمایش توضیح</span>]</span>
<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-myDivision0" style="margin-bottom: 20px;">
<div style="background: #f5f5f5; padding: 12px; border-right: 5px solid #0645ad; margin: 10px 0; direction: rtl; text-align: justify;">
<span style="font-size: 16px; font-weight: bold; color: #0645ad;">📖 توضیح</span><br><br>
«معاد» در لغت به معنای «بازگشت» و در اصطلاح دینی‑فلسفی به معنای بازگشت انسان به جهانی دیگر پس از مرگ است تا پاداش یا کیفر اعمال دنیوی خود را ببیند. ادیان ابراهیمی (اسلام، مسیحیت، یهود) بر وقوع معاد تأکید دارند. «معاد جسمانی» یعنی انسان با همان بدن مادی – هرچند با ویژگی‌های متفاوت – در قیامت حاضر می‌شود. در مقابل، «معاد روحانی» تنها به بقای روح مجرد و درک لذت/الم به صورت عقلی قائل است. مثال: اگر بگویید «من همان کسی هستم که سی سال پیش بودم، هرچند سلول‌های بدنم عوض شده» با معاد جسمانی نزدیک‌تر است تا اینکه بگویید «فقط خاطرات من باقی است».
</div>
</div>

==جایگاه مسئله==
اتفاق محققان از [[فلاسفه]] و اهل [[شریعت]] در ثبوت [[معاد]] وجود دارد و اختلاف در این است که معاد تنها جسمانی است، تنها روحانی است، یا هم جسمانی و هم روحانی است.<ref>الشواهد الربوبیه، ج۱، ص۲۶۹</ref>

جمهور [[متکلمان]] و عامه [[فقها]] و [[اهل حدیث]] به معاد جسمانی قائلاند، چه [[روح]] را نزد ایشان جسمی لطیف ساری در بدن چونان آب در گل باشد.<ref>المبدأ و المعاد، ص۳۷۴</ref><ref>الشواهد الربوبیه، ج۱، ص۲۶۹</ref> جمهور فلاسفه تنها به معاد روحانی قائلاند.<ref>المبدأ و المعاد، ص۴۳۰</ref><ref>الأسفار الأربعه، ج۹، ص۱۸۰</ref> جمعی از حکمای متأله و عرفای مسلمان و بسیاری از [[امامیه]] به هر دو معاد قائلاند.<ref>المبدأ و المعاد، ص۳۷۵</ref><ref>شرح المنظومه (فلسفه)، ج۵، ص۳۱۲</ref>

<span style="font-size: 12px;">[<span class="mw-customtoggle-myDivision1" style="cursor: pointer; color: #0645ad;">نمایش توضیح</span>]</span>
<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-myDivision1" style="margin-bottom: 20px;">
<div style="background: #f5f5f5; padding: 12px; border-right: 5px solid #0645ad; margin: 10px 0; direction: rtl; text-align: justify;">
<span style="font-size: 16px; font-weight: bold; color: #0645ad;">📖 توضیح</span><br><br>
در اصل وقوع معاد میان همه مسلمانان (و حتی بیشتر فلاسفه) اختلافی نیست؛ اختلاف در «چگونگی» آن است.<br>
• '''متکلمان و فقها''' (بیشتر اهل سنت و بسیاری از امامیه قدیم) روح را جسم لطیف می‌دانند، ازاین‌رو معاد را نیز کاملاً جسمانی می‌پندارند.<br>
• '''فلاسفه مشاء''' (مانند ابن‌سینا) قائل به معاد روحانی هستند؛ زیرا لذت و درد حقیقی را عقلی و مرتبط با معرفت می‌دانند.<br>
• '''حکمت متعالیه و عرفا''' (مانند ملاصدرا) به «معادین» (جسمانی و روحانی) باور دارند؛ یعنی انسان هم با روح و هم با بدن (هرچند بدن اخروی با دنیوی متفاوت است) بازمی‌گردد.
</div>
</div>

==اصول و مبانی اثبات معاد جسمانی در حکمت متعالیه==
[[صدرالمتألهین شیرازی]] اثبات معاد جسمانی را بر اصولی چند مبتنی کرده است.<ref>الأسفار الأربعه، ج۹، ص۱۸۵</ref> این اصول در [[حکمت متعالیه]] عبارتاند از:

=== اصالت وجود و تبعیت ماهیت ===
اثبات معاد جسمانی بر [[اصالت وجود]] و [[تبعیت ماهیت]] از وجود مبتنی است.<ref>الأسفار الأربعه، ج۹، ص۱۸۵</ref>

=== تشکیک در وجود و حرکت جوهری ===
اثبات معاد جسمانی بر [[تشکیک در وجود]] و [[حرکت جوهری]] مبتنی است.<ref>الأسفار الأربعه، ج۹، ص۱۸۶</ref> عجز [[شیخ الرئیس]] [[ابن سینا]] و پیروانش از اثبات معاد جسمانی به اصرار ایشان بر انکار حرکت جوهری بازمیگردد.<ref>أسرار الآیات، ج۲، ص۱۴۶</ref>

=== تجرد قوه خیال ===
اثبات معاد جسمانی بر [[تجرد قوه خیال]] و تحقق آن در عالمی متوسط میان [[عالم عقل]] و [[عالم طبع]] مبتنی است.<ref>الأسفار الأربعه، ج۹، ص۱۹۱</ref>

=== عینیت تشخص و وجود ===
اثبات معاد جسمانی بر این امر مبتنی است که تشخص هر چیز عین وجود خاص آن است.<ref>الأسفار الأربعه، ج۹، ص۱۸۵</ref> همچنین بر عینیت [[وحدت شخصی]] هر چیز با وجود آن و جریان [[تشکیک]] در آن مبتنی است.<ref>الأسفار الأربعه، ج۹، ص۱۸۸</ref>

=== صوریت حقیقت اشیاء ===
اثبات معاد جسمانی بر این مبتنی است که شیئیت هر چیز به [[صورت]] آن است نه به [[ماده]].<ref>الأسفار الأربعه، ج۹، ص۱۸۶</ref>

=== هویت بدن به نفس ===
اثبات معاد جسمانی بر این مبتنی است که هویت و تشخص [[بدن]] به [[نفس]] است نه به جرم، و حقیقت انسان همان نفس است.<ref>الأسفار الأربعه، ج۹، ص۱۹۰</ref>

<span style="font-size: 12px;">[<span class="mw-customtoggle-myDivision2" style="cursor: pointer; color: #0645ad;">نمایش توضیح مبانی</span>]</span>
<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-myDivision2" style="margin-bottom: 20px;">
<div style="background: #f5f5f5; padding: 12px; border-right: 5px solid #0645ad; margin: 10px 0; direction: rtl; text-align: justify;">
<span style="font-size: 16px; font-weight: bold; color: #0645ad;">📖 توضیح مبانی</span><br><br>
ملاصدرا برای اثبات عقلی معاد جسمانی از شش اصل بنیادین فلسفه خود بهره می‌گیرد:<br>
۱. '''اصالت وجود:''' حقیقت هر چیز «وجود» است، نه ماهیت. بنابراین تفاوت میان اشیاء در شدت و ضعف وجود آنهاست، نه در ماهیت‌های جدا از هم.<br>
۲. '''تشکیک در وجود:''' وجود مانند نور، درجات شدید و ضعیف دارد (خدا شدیدترین، ماده ضعیف‌ترین). بدن دنیوی مرتبه ضعیف و بدن اخروی مرتبه شدیدتر همان وجود شخصی هستند.<br>
۳. '''حرکت جوهری:''' جوهر اشیاء (حتی نفس و بدن انسان) در حال حرکت و تکامل است. نطفه تدریجاً انسان می‌شود؛ بدن دنیوی نیز می‌تواند به بدن اخروی تبدیل شود. مثال: حرکت جنین از نطفه به انسان کامل، یک حرکت جوهری است.<br>
۴. '''تجرد خیال:''' قوه خیال مجرد است و پس از مرگ باقی می‌ماند و «عالم مثال» را می‌آفریند. بدن اخروی در حقیقت «بدن مثالی» است که عین بدن دنیوی است اما در مرتبه‌ای مجردتر.<br>
۵. '''عینیت تشخص و وجود:''' هر چیزی با وجود خودش شخص می‌شود. اگر وجود بدن اخروی ادامه وجود بدن دنیوی باشد، شخصیت فرد حفظ می‌شود.<br>
۶. '''صوریت حقیقت:''' حقیقت اشیاء به «صورت» (ساختار و هویت) آنهاست، نه به «ماده». حتی اگر تمام سلول‌های بدن عوض شود، تا صورت انسانی (نفس) باقی است، شخص همان شخص است.<br>
۷. '''هویت بدن به نفس:''' بدن در حقیقت ظهور نفس است. پس وحدت نفس، وحدت شخص و بدن او را تضمین می‌کند.
</div>
</div>

== اصول سبعه در اثبات حشر اجساد ==
صدرالمتألهین در [[العرشیه]] و [[الشواهد الربوبیه]] هفت اصل را مقدمه اثبات [[حشر]] اجساد انسانی در قیامه قرار داده است.<ref>العرشیه، ص۲۴۵</ref><ref>الشواهد الربوبیه، ج۱، ص۲۶۱</ref>

=== اصل اول ===
قیام هر چیز به صورت آن است، صورت تمام حقیقت و مبدأ [[فصل اخیر]] و عین [[ماهیت]] آن است.<ref>العرشیه، ص۲۴۵</ref>

=== اصل دوم ===
تشخص هر چیز به نحو وجود خاص آن است، خواه وجود مادی باشد خواه مجرد.<ref>العرشیه، ص۲۴۶</ref>

=== اصل سوم ===
تحقق [[اشتداد]] و حرکت در [[هویت جوهری]] ممکن است.<ref>العرشیه، ص۲۴۶</ref> همچنین تحقق اشکال به [[ابداع]] صرفاً با تصور فاعل ممکن است چنان که با [[استعداد]] مواد تحقق می‌یابد.<ref>العرشیه، ص۲۴۷</ref>

=== اصل پنجم ===
[[قوه خیال]] مجرد است و پس از مرگ باقی می‌ماند و ذات آن پس از مرگ به صورت انسان مقداری ([[مثال]]) متصور می‌شود.<ref>العرشیه، ص۲۴۸</ref>

=== اصل ششم ===
مدرکات انسان از ذات او منفصل نمی‌شوند.<ref>العرشیه، ص۲۴۸</ref>

=== اصل هفتم ===
آثار خارجی بر [[تصورات]]، [[اخلاق]] و [[ملکات نفسانی]] مترتب است.<ref>العرشیه، ص۲۴۹</ref>

<span style="font-size: 12px;">[<span class="mw-customtoggle-myDivision3" style="cursor: pointer; color: #0645ad;">نمایش توضیح اصول سبعه</span>]</span>
<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-myDivision3" style="margin-bottom: 20px;">
<div style="background: #f5f5f5; padding: 12px; border-right: 5px solid #0645ad; margin: 10px 0; direction: rtl; text-align: justify;">
<span style="font-size: 16px; font-weight: bold; color: #0645ad;">📖 توضیح اصول سبعه</span><br><br>
ملاصدرا در «العرشیه» هفت اصل را پایه اثبات حشر (جمع‌آوری همه انسان‌ها در قیامت) قرار می‌دهد:<br>
• '''اصل اول:''' حقیقت هر چیز به «صورت» آن است. مثال: شما را با «شکل و ساختار انسانی‌تان» می‌شناسند، نه با اتم‌های بدنتان.<br>
• '''اصل دوم:''' تشخص هر چیز به وجود خاص آن است. دو انسان با ماهیت یکسان، به دلیل وجود جداگانه، شخص متفاوت دارند.<br>
• '''اصل سوم:''' اشتداد و حرکت در هویت جوهری ممکن است. مثال: یک موجود می‌تواند از ضعف به شدت حرکت کند (نطفه → انسان).<br>
• '''اصل پنجم:''' خیال مجرد است و پس از مرگ باقی می‌ماند و «بدن مثالی» می‌سازد. مثال: در خواب، جسمی می‌بینید که مادی نیست اما همه آثار مادی را دارد.<br>
• '''اصل ششم:''' ادراکات انسان از ذات او جدا نمی‌شوند. شما هر چه دیده و شنیده‌اید، با شما به عالم دیگر می‌رود.<br>
• '''اصل هفتم:''' تصورات و ملکات اخلاقی در آخرت آثار عینی می‌آفرینند. مثال: کسی که در دنیا به گناه عادت کرده، تصور گناه در آخرت برای او عذاب عینی می‌شود.
</div>
</div>

== اقامه براهین خمسه بر عینیت بدن اخروی ==
صدرالمتألهین پنج برهان بر عینیت [[بدن اخروی]] با بدن دنیوی اقامه کرده است.<ref>شرح المنظومه (فلسفه)، ج۵، ص۳۳۲</ref>

=== برهان نخست ===
شیئیت بدن به صورت آن است نه به ماده؛ بنابراین با زوال [[هیولى]] و لوازم آن، بدن اخروی عین بدن دنیوی است.<ref>شرح المنظومه (فلسفه)، ج۵، ص۳۳۲</ref>

=== برهان دوم ===
تشخص بدن به وجود آن است که در هر دو بدن (دنیوی و اخروی) محفوظ است و عوارض زایل‌شونده در آخرت، [[امارات تشخص]]‌اند نه مقوم آن.<ref>شرح المنظومه (فلسفه)، ج۵، ص۳۳۳</ref>

=== برهان سوم ===
بدن به [[حرکت اشتدادی]] در وجود خود حرکت می‌کند تا به [[صورت مجرده]] خود رسد و وجود در همه مراتب حرکت متصله محفوظ است.<ref>شرح المنظومه (فلسفه)، ج۵، ص۳۳۴</ref>

=== برهان چهارم ===
برای [[وحدت]] مراتبی است و وحدت انسان، وحدت جمعی در عین کثرت است. اختلاف بدن‌ها در [[خواص نشأتین]] به وحدت آنها قدح نمی‌کند.<ref>شرح المنظومه (فلسفه)، ج۵، ص۳۳۶</ref>

=== برهان پنجم ===
ماده در قوام [[صورت]] دخیل نیست. اعتبار در بقای حقیقت هر چیز به صورت اخیر آن است و نفس محفوظ در هر دو بدن، صورت اخیر انسان است.<ref>شرح المنظومه (فلسفه)، ج۵، ص۳۳۷</ref>

<span style="font-size: 12px;">[<span class="mw-customtoggle-myDivision4" style="cursor: pointer; color: #0645ad;">نمایش توضیح براهین خمسه</span>]</span>
<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-myDivision4" style="margin-bottom: 20px;">
<div style="background: #f5f5f5; padding: 12px; border-right: 5px solid #0645ad; margin: 10px 0; direction: rtl; text-align: justify;">
<span style="font-size: 16px; font-weight: bold; color: #0645ad;">📖 توضیح براهین خمسه</span><br><br>
ملاصدرا برای اثبات این که «بدن اخروی عین همین بدن دنیوی است، نه چیزی شبیه به آن» پنج برهان می‌آورد. در اینجا دو نمونه آن را با مثال توضیح می‌دهیم:<br>
• '''برهان اول (صوریت حقیقت):''' شما را با «صورت انسانیتان» می‌شناسند. اگر در طول عمر تمام سلول‌های بدنتان عوض شود، باز شما همان شمایید. ماده عوض می‌شود، اما صورت (هویت) باقی است. بدن اخروی نیز همین طور است.<br>
• '''برهان سوم (حرکت اشتدادی):''' حرکت شما از نطفه به انسان، یک حرکت متصل است. نطفه نیستید، ولی همان شمایید که نطفه بودید و رشد کردید. بدن اخروی نیز ادامه همین حرکت است؛ نه یک شروع دوباره. مثال: درخت بلوط از دانه بلوط جدا نیست؛ دانه و درخت دو چیز نیستند، ادامه یک وجودند.
</div>
</div>

== اقوال در کیفیة بدن معاد ==
قائلان به معادین (جسمانی و روحانی) در اینکه بدن معاد عین بدن اول است یا مانند آن، اختلاف دارند.<ref>المبدأ و المعاد، ص۳۷۵</ref> همچنین در اینکه اعتبار عینیت یا مثلیت در هر عضو و جزئی معتبر است یا در مجموع از حیث مجموع، اختلاف نظر وجود دارد.<ref>شرح المنظومه (فلسفه)، ج۵، ص۳۱۲</ref>

مشهور آن است که هیچ‌یک از قائلان به معاد جسمانی، عینیت یا مثلیت را در تک تک اعضا و اجزاء شرط ندانسته‌اند.<ref>شرح المنظومه (فلسفه)، ج۵، ص۳۱۲</ref> ادله نقلی چون قول [[پیامبر اسلام|نبی]](ص) «اهل الجنة جرد مرد» بر عدم اعتبار عینیت یا مثلیت در هر عضو و جزئی دلالت دارند.<ref>شرح المنظومه (فلسفه)، ج۵، ص۳۱۲</ref>

صدرالمتألهین بدن معاد را عین بدن شخصی دنیوی می‌داند نه بدنی مماثل، خواه عنصری باشد خواه مثالی.<ref>شرح المنظومه (فلسفه)، ج۵، ص۳۳۹</ref><ref>المبدأ و المعاد، ص۳۷۶</ref>

<span style="font-size: 12px;">[<span class="mw-customtoggle-myDivision5" style="cursor: pointer; color: #0645ad;">نمایش توضیح</span>]</span>
<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-myDivision5" style="margin-bottom: 20px;">
<div style="background: #f5f5f5; padding: 12px; border-right: 5px solid #0645ad; margin: 10px 0; direction: rtl; text-align: justify;">
<span style="font-size: 16px; font-weight: bold; color: #0645ad;">📖 توضیح</span><br><br>
در میان قائلان به معاد جسمانی، دو بحث وجود دارد:<br>
۱. «آیا بدن اخروی عین بدن دنیوی است یا مانند آن؟» ملاصدرا «عین» را قبول دارد، نه «مثل». مثال: اگر کسی بگوید «اتومبیل شما مثل اتومبیل من است» یعنی دو چیز جدا؛ اما اگر بگوید «اتومبیل شما همان اتومبیل دیروز شماست» یعنی عینیت.<br>
۲. «آیا تک‌تک اعضاء باید عیناً برگردد یا فقط کلیت بدن؟» مشهور می‌گویند لازم نیست تک‌تک اعضاء عیناً بازگردد. حتی روایت داریم که اهل بهشت «جرد مرد» هستند (بی‌مو و بی‌ریش) – یعنی شکل ظاهری تغییر می‌کند اما شخصیت حفظ می‌شود.
</div>
</div>

== شبهات و پاسخ‌ها ==

=== شبهه آکل و مأکول ===
منکران معاد به دو شبهه اصلی تمسک کرده‌اند: [[امتناع اعاده معدوم]] و شبهه آکل و مأکول.<ref>المبدأ و المعاد، ص۳۷۶</ref>

شبهه آکل و مأکول مستلزم آن است که یا بدن آکل به تمامه در معاد بازنگردد یا بدن مأکول، و نیز مستلزم [[تعذیب]] مطیع یا [[تنعیم]] عاصی یا اجتماع عذاب و نعمت در یک بدن واحد است.<ref>المبدأ و المعاد، ص۳۹۵</ref><ref>شرح المنظومه (فلسفه)، ج۵، ص۳۴۵</ref>

پاسخ صدرالمتألهین بدین شبهه آن است که تشخص انسان به نفس اوست نه به بدن؛ هر چه نفس به آن تعلق گیرد، بدان شخص است.<ref>شرح المنظومه (فلسفه)، ج۵، ص۳۴۸</ref><ref>المبدأ و المعاد، ص۳۹۵</ref>

پاسخ دیگر آنکه صور اجزاء بدنی در [[وعاء دهر]] یا نزد [[خدا]] محفوظ است و انقلاب یک صورت به صورت دیگر محال است.<ref>شرح المنظومه (فلسفه)، ج۵، ص۳۴۵</ref>

پاسخ متکلمان بدین شبهه، تمسک به [[اراده جزافیه]] در فاعل مختار است.<ref>المبدأ و المعاد، ص۳۹۶</ref>

=== شبهه عدم وفای زمین ===
منکران گویند جرم زمین محدود و ابدان غیرمتناهی است، پس گنجایش حشر همه ابدان با هم وجود ندارد.<ref>المبدأ و المعاد، ص۳۹۶</ref>

پاسخ اول: امکان افزایش مقادیر از جهت حجم و عدد از ماده واحد.<ref>المبدأ و المعاد، ص۳۹۶</ref>

پاسخ دوم: نفی [[ازدحام]] و [[تصادم]] و [[تضایق]] از اجسام اخروی.<ref>المبدأ و المعاد، ص۳۹۷</ref>

پاسخ سوم: زمین محشوره صورتی دیگر دارد که همه خلائق را در خود جای می‌دهد.<ref>الشواهد الربوبیه، ج۱، ص۲۷۱</ref>

=== شبهه لزوم تناسخ ===
منکران گویند معاد جسمانی عین [[تناسخ]] است.<ref>الشواهد الربوبیه، ج۱، ص۲۷۰</ref>

پاسخ آنکه تناسخ ممتنع، انتقال نفس به بدنی مباین با بدن اول در [[دنیا]] است اما در معاد، نفس به همان بدن اول بازمی‌گردد هرچند با تبدل اجزاء.<ref>شرح المنظومه (فلسفه)، ج۵، ص۳۵۲</ref>

=== شبهه اعاده معدوم ===
منکران گویند معاد جسمانی مستلزم [[اعاده معدوم]] است.<ref>الشواهد الربوبیه، ج۱، ص۲۷۰</ref>

پاسخ آنکه در معاد، احوال برای امر باقی تجدد می‌یابد و از جهت being معدوم بودن، استلزامی ندارد.<ref>الشواهد الربوبیه، ج۱، ص۲۷۰</ref>

=== شبهه لغویت و عبث ===
منکران گویند اعاده اگر بدون غرض باشد عبث است و اگر غرض به خدا بازگردد مستلزم نقص و اگر به بنده بازگردد مخالف حكمت است.<ref>المبدأ و المعاد، ص۴۰۱</ref>

پاسخ آنکه غرض در معاد، [[نیل جزا]] و [[ظهور صدق انبیاء]] است.<ref>المبدأ و المعاد، ص۴۰۱</ref>

<span style="font-size: 12px;">[<span class="mw-customtoggle-myDivision6" style="cursor: pointer; color: #0645ad;">نمایش توضیح شبهات و پاسخ‌ها</span>]</span>
<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-myDivision6" style="margin-bottom: 20px;">
<div style="background: #f5f5f5; padding: 12px; border-right: 5px solid #0645ad; margin: 10px 0; direction: rtl; text-align: justify;">
<span style="font-size: 16px; font-weight: bold; color: #0645ad;">📖 توضیح شبهات و پاسخ‌ها</span><br><br>
مهم‌ترین شبهات منکران معاد جسمانی و پاسخ آنها:<br>
• '''شبهه آکل و مأکول:''' اگر مسلمانی گوشت انسان دیگری را بخورد، آن اجزاء در بدن او جذب می‌شود. در قیامت، این اجزاء به کدام بدن تعلق می‌گیرد؟ اگر به بدن آکل برگردد، بدن مأکول ناقص می‌ماند و اگر به بدن مأکول برگردد، بدن آکل ناقص می‌شود. پاسخ ملاصدرا: تشخص انسان به نفس اوست، نه به اجزاء مادی. هر یک از این دو انسان، نفس جداگانه دارند و اجزاء توسط نفس جذب و تعیین می‌شوند.<br>
• '''شبهه عدم وفای زمین:''' پاسخ: اجسام اخروی، ازدحام و تصادم ندارند. مانند نور و صوت که در فضا مزاحم یکدیگر نمی‌شوند. همچنین «زمین محشوره» به گونه‌ای دیگر آفریده می‌شود که همه را در خود جای دهد.<br>
• '''شبهه لزوم تناسخ:''' تناسخ یعنی نفس به بدنی بیگانه (مثلاً انسان به حیوان) برود، اما در معاد نفس به همان بدن اول (در مرتبه‌ای شدیدتر) بازمی‌گردد.<br>
• '''شبهه اعاده معدوم:''' مثال: شما دیروز با لباس آبی بودید و امروز با لباس قرمز. لباس قرمز «اعاده معدوم» نیست؛ حالتی جدید برای یک «امر باقی» (شما) است. معاد نیز احوال جدیدی برای نفس باقی است.<br>
• '''شبهه لغویت و عبث:''' پاسخ: غرض معاد، اجرای عدالت و پاداش/کیفر است که برای بنده حکیمانه و برای خدا کمال‌دهنده (نه نقص‌آور) است.
</div>
</div>

== نسبت معاد جسمانی با تناسخ ==
[[فرق میان تناسخ و معاد جسمانی]] آن است که در تناسخ، نفس به بدنی مباین با بدن اول در دنیا منتقل می‌شود.<ref>الأسفار الأربعه، ج۹، ص۴</ref> قیام برهان بر استحاله تناسخ.<ref>العرشیه، ص۲۵۴</ref>

[[غزالی]] قائل به بازگشت روح به بدنی غیر از بدن اول بدون بازگشت اجزاء بوده و آن را تناسخ نامیده ولی تجویز شرعی آن را ادعا کرده است.<ref>المبدأ و المعاد، ص۴۰۰</ref><ref>الشواهد الربوبیه، ج۱، ص۲۷۴</ref> [[صدرالمتألهین]] این قول را مخالف عقل و شرع دانسته و آن را غیرمغایر با تناسخ ندانسته است.<ref>الشواهد الربوبیه، ج۱، ص۲۷۴</ref>

<span style="font-size: 12px;">[<span class="mw-customtoggle-myDivision7" style="cursor: pointer; color: #0645ad;">نمایش توضیح</span>]</span>
<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-myDivision7" style="margin-bottom: 20px;">
<div style="background: #f5f5f5; padding: 12px; border-right: 5px solid #0645ad; margin: 10px 0; direction: rtl; text-align: justify;">
<span style="font-size: 16px; font-weight: bold; color: #0645ad;">📖 توضیح</span><br><br>
«تناسخ» یعنی نفس پس از مرگ به بدنی جدید و کاملاً بیگانه (حتی گاهی حیوان) منتقل شود. ملاصدرا این عقیده را باطل می‌داند.<br>
اما معاد جسمانی غیر از تناسخ است؛ زیرا نفس به همان بدنی بازمی‌گردد که در دنیا با آن مرتبط بود – فقط آن بدن به مرتبه شدیدتری از وجود منتقل شده است. مثال: شما در کودکی، جوانی و پیری یک شخص هستید، نه سه شخص جداگانه. تفاوت بدن کودک و پیر، «تناسخ» نیست، «حرکت جوهری» است.<br>
غزالی گفته بود روح به بدنی غیر از بدن اول برمی‌گردد اما چون شارع به آن «معاد» گفته، تناسخ محسوب نمی‌شود! ملاصدرا این سخن را نادرست می‌داند.
</div>
</div>

== معاد جسمانی در قرآن و روایات ==
برخی آیات بر معاد جسمانی دلالت دارند.<ref>الأسفار الأربعه، ج۹، ص۱۸۲</ref> از جمله آیه «أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً...» و آیه «قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَميمٌ» و آیه «قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً».<ref>العرشیه، ص۲۴۵</ref>

[[رازی]] به آیات قرآن بر معاد جسمانی استدلال کرده است.<ref>الأسفار الأربعه، ج۹، ص۱۵۳</ref>

حمل آیات صریح در حشر جسمانی بر روحانیات مستلزم آن است که هادی خلق و داعی ایشان به حق، مقرر اکاذیب باشد.<ref>المبدأ و المعاد، ص۴۰۳</ref>

<span style="font-size: 12px;">[<span class="mw-customtoggle-myDivision8" style="cursor: pointer; color: #0645ad;">نمایش توضیح</span>]</span>
<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-myDivision8" style="margin-bottom: 20px;">
<div style="background: #f5f5f5; padding: 12px; border-right: 5px solid #0645ad; margin: 10px 0; direction: rtl; text-align: justify;">
<span style="font-size: 16px; font-weight: bold; color: #0645ad;">📖 توضیح</span><br><br>
قرآن کریم آیات روشنی بر معاد جسمانی دارد:<br>
• «آیا گمان کردید شما را بیهوده آفریده‌ایم و به سوی ما بازنمی‌گردید؟» (مؤمنون، ۱۱۵)<br>
• کسی گفت: «چه کسی این استخوان‌های پوسیده را زنده می‌کند؟» (یس، ۷۸) – این سؤال ناظر به بدن مادی است.<br>
• «بگو: سنگ باشید یا آهن...» (اسراء، ۵۰) – یعنی حتی اگر به سخت‌ترین مواد تبدیل شوید، خدا شما را بازمی‌گرداند.<br>
فخر رازی، متکلم و مفسر بزرگ اشعری، نیز از همین آیات بر معاد جسمانی استدلال کرده است.<br>
ملاصدرا تأکید می‌کند که اگر کسی این آیات را بر معاد روحانی تأویل کند (یعنی بگوید منظور، روح است نه بدن)، در حقیقت پیامبران را متهم به گمراهی مردم کرده است؛ زیرا مردم از این آیات، معاد جسمانی می‌فهمیدند.
</div>
</div>

== موضع ابن سینا ==
[[ابن سینا]] منکر معاد جسمانی نبوده اما به برهان آن را اثبات نکرده است.<ref>المبدأ و المعاد، ص۴۰۳</ref><ref>شرح المنظومه (فلسفه)، ج۵، ص۳۰۸</ref> وی در [[الشفاء]] تصریح کرده که به معاد جسمانی راهی جز از طریق شریعت و تصدیق نبوّت نیست.<ref>الشفاء، ص۴۲۳</ref> و نیز اعتراف کرده است که از اثبات معاد جسمانی عاجز است.<ref>الأسفار الأربعه، ج۹، ص۱۷۹</ref>

<span style="font-size: 12px;">[<span class="mw-customtoggle-myDivision9" style="cursor: pointer; color: #0645ad;">نمایش توضیح</span>]</span>
<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-myDivision9" style="margin-bottom: 20px;">
<div style="background: #f5f5f5; padding: 12px; border-right: 5px solid #0645ad; margin: 10px 0; direction: rtl; text-align: justify;">
<span style="font-size: 16px; font-weight: bold; color: #0645ad;">📖 توضیح</span><br><br>
ابن‌سینا (شیخ‌الرئیس) معاد جسمانی را انکار نمی‌کرد، اما از اثبات عقلی آن عاجز بود. او می‌گفت:<br>
«ما فقط از راه شریعت و ایمان به پیامبر می‌توانیم معاد جسمانی را بپذیریم، نه از راه فلسفه و برهان».<br>
چرا عاجز بود؟ چون او حرکت جوهری را انکار می‌کرد و تشکیک در وجود را نیز نپذیرفته بود. بدون این دو اصل، تبیین چگونگی بازگشت بدن مادی در قیامت عملاً غیرممکن است. ملاصدرا با پایه‌ریزی حرکت جوهری و تشکیک در وجود، توانست برای اولین بار معاد جسمانی را به طور عقلی اثبات کند.
</div>
</div>

== سرّ معاد جسمانی ==
سرّ معاد جسمانی بقای [[طبیعت مطیعه]] با نفس است در [[نشأه باقیه]] بر خلاف طبیعت عنصری مقهور.<ref>الشواهد الربوبیه، ج۱، ص۹۱</ref><ref>الأسفار الأربعه، ج۳، ص۱۰۰</ref>

برخی نیز سرّ معاد و حشر اجساد را اشتداد [[صور خیالی]] و قوت آنها پس از مرگ دانسته‌اند.<ref>العرشیه، ص۲۳۸</ref>

<span style="font-size: 12px;">[<span class="mw-customtoggle-myDivision10" style="cursor: pointer; color: #0645ad;">نمایش توضیح</span>]</span>
<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-myDivision10" style="margin-bottom: 20px;">
<div style="background: #f5f5f5; padding: 12px; border-right: 5px solid #0645ad; margin: 10px 0; direction: rtl; text-align: justify;">
<span style="font-size: 16px; font-weight: bold; color: #0645ad;">📖 توضیح</span><br><br>
«سرّ معاد جسمانی» یعنی راز و رمز اینکه چرا معاد باید جسمانی باشد:<br>
• انسان دارای دو نوع طبیعت است: «طبیعت مطیعه» (که تحت اراده و تکامل اوست) و «طبیعت عنصری مقهور» (که جسم خاکی و فانی اوست). در آخرت، طبیعت مطیعه باقی می‌ماند و به شکل بدنی لطیف و پایدار ظاهر می‌شود.<br>
• از نظر دیگر، صور خیالی انسان که در طول عمر ساخته، پس از مرگ چنان اشتداد می‌یابند که عینیت خارجی پیدا می‌کنند. مثال: کسی که همیشه به فکر باغ و بهشت بوده، صور خیالی او پس از مرگ بهشتی عینی می‌شود؛ کسی که همیشه در فکر آتش و عذاب بوده، صور خیالی او جهنم عینی می‌گردد.
</div>
</div>

==پانویس ==
<references/>

==منابع مقاله==
[[رده:معاد]]
[[رده:معاد در اسلام]]
[[رده:معادشناسی]]
[[رده:اصطلاحات فلسفه]]
[[رده:فلسفه اسلامی]]
[[رده:مفاهیم فلسفی اسلامی]]
[[رده:کلام اسلامی]]
[[رده:حکمت متعالیه]]
[[رده:صدرالدین شیرازی]]
[[رده:عقاید شیعه]]
[[رده:قیامت در اسلام]]
[[رده:بدن در فلسفه]]
[[رده:نفس در فلسفه]]
[[رده:حرکت جوهری]]
[[رده:تشکیک وجود]]
[[رده:اصالت وجود]]
[[رده:خیال در فلسفه اسلامی]]
[[رده:تناسخ]]
[[رده:ابن سینا]]
[[رده:غزالی]]
[[رده:شبهات فلسفی]]

آل‌ عصفور، حسین بن محمد

2026-05-25T08:24:12Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (ص)' به '(ص)'

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = حسین بن محمد آل عصفور
| تصویر = NUR06295.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = حسین بن محمد بن احمد بن صالح بن عصفور بن احمد بن عبدالحسین درازی شاخوری بحرانی
| نام‌های دیگر = عصفوری بحرینی، ابن عصفور درازی شاخوری بحرانی، شهید آل عصفور
| لقب = علامه بحرانی
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر = محمد بن احمد آل عصفور
| ولادت = ۱۱۴۷ هجری قمری
| محل تولد = روستای شاخوره یا دراز، بحرین
| کشور تولد = بحرین
| محل زندگی = بحرین، قطیف، احساء
| رحلت =
| شهادت = شب یکشنبه ۲۱ شوال ۱۲۱۶ هجری قمری
| مدفن = روستای شاخوره، بحرین
| طول عمر = ۶۹ سال
| نام همسر =
| فرزندان = حسن، محمد، عبدعلی، عبدالله، علی، احمد
| خویشاوندان = شیخ یوسف بحرانی (عمو)، شیخ عبدالعلی آل عصفور (عمو)، شیخ سلیمان ماحوزی (جد مادری)، شیخ احمد بن محمد آل عصفور (برادر)
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه اثناعشری
| پیشه = فقیه، محدث، متکلم، شاعر
| درجه علمی = علامه، مجتهد، زعیم اخباریان
| دانشگاه = حوزه علمیه بحرین، حوزه علمیه عتبات عالیات
| علایق پژوهشی = فقه، حدیث، کلام، تفسیر، رجال، شعر آیینی
| منصب = مرجعیت دینی، تدریس، قضاوت
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | شیخ یوسف بن احمد بحرانی (صاحب حدائق) | شیخ عبدالعلی بن احمد آل عصفور | شیخ محمد بن احمد آل عصفور (پدر)}}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان = {{فهرست جعبه عمودی | شیخ احمد بن زین‌الدین احسائی | شیخ فرزدق بن محمد شویکی | میرزا زین‌العابدین خوانساری | شیخ مرزوق بن محمد شویکی | شیخ عبدالمحسن لویمی احسائی | شیخ محمد بن خلف ستری | سید عبدالقاهر بن حسن توبلی | شیخ عبدالله بن عباس ستری | شیخ علی بن عبدالله جدحفصی | شیخ محمد بن اسماعیل جدحفصی | سید محمدباقر خوانساری (صاحب روضات)}}
| اجازه اجتهاد از = {{فهرست جعبه عمودی | شیخ یوسف بن احمد بحرانی | شیخ عبدالعلی بن احمد آل عصفور}}
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | المحاسن النفسانیة فی أجوبة المسائل الخراسانیة | الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع (۱۴ جلد) | الرواشح السبحانیة فی شرح الکفایة الخراسانیة (۵ جلد) | سداد العباد و رشاد العباد | النفحة القدسیة فی الصلاة الیومیة | مفاتیح الغیب و التبیان فی تفسیر القرآن | عیون الحقائق الفاخرة (تتمیم الحدائق) | کشف اللثام فی شرح أعلام الأنام | دیوان شعر (۹۰۰۰ بیت)}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE06295AUTHORCODE
}}

'''حسین بن محمد آل عصفور''' (۱۱۴۷-۱۲۱۶ق)، معروف به علامه بحرانی و شهید آل عصفور؛ فقیه، محدث، متکلم و شاعر بزرگ شیعه اثناعشری و از برجسته‌ترین علمای اخباری اواخر قرن دوازدهم و اوایل قرن سیزدهم هجری. وی را «مجدد دین در آغاز سده سیزدهم» دانسته‌اند. از شاگردان [[بحرانی، یوسف بن احمد|شیخ یوسف بحرانی]] (صاحب [[الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاهرة|حدائق]]) بود و به درجه اجتهاد و مرجعیت رسید. با حافظه‌ای شگفت‌انگیز، بیش از پنجاه کتاب در فقه، حدیث، کلام، تفسیر و مرثیه تألیف کرد. سرانجام به دست یکی از مخالفان به شهادت رسید.

==نام، نسب و القاب==
نام کامل وی «شیخ حسین بن محمد بن احمد بن ابراهیم بن احمد بن صالح بن احمد بن عصفور بن احمد بن عبدالحسین بن عطیة بن شیبة بن امیر موسى بن امیر هلال بن امیر موسى بن امیر حسین بن امیر مانع بن امیر عصفور بن امیر راشد بن عمیرة بن سنان بن غفیلة بن شبانة بن عامر بن عوف بن مالک بن عوف بن عامر بن عقیل بن کعب بن ربیعة بن عامر بن صعصعة بن معاویة بن بکر بن هوازن بن سلیم بن منصور بن عکرمة بن خصفة بن عیلان بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان» است.<ref name="مفصل197">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=197 حسینی اشکوری، احمد، المفصل فی تراجم الاعلام، ج1، ص197]</ref>

القاب و نام‌های دیگر ایشان عبارت است از: عصفوری بحرینی، حسین بن محمد؛ ابن عصفور درازی شاخوری بحرانی، حسین بن محمد؛ شهید آل‌ عصفور حسین بن محمد.<ref name="فرهنگ102">مرکز پژوهشی دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامی، فرهنگ أعلام علوم عقلی اسلامی، ج1، ص102</ref>

نسبت «شاخوری» به روستای «شاخوره» از قرى بحرین (که اکنون درون شهر منامه قرار گرفته) و نسبت «درازی» به روستای «دراز» (با فتح دال و گاه ضم آن) اشاره دارد.<ref name="مفصل197" />

==خاندان علمی آل عصفور==
خاندان آل عصفور از خاندان‌های بزرگ علمی منتشر در بلاد بحرین و برخی شهرهای ایران است که بسیاری از علما و فضلاء را پرورش داده است. این خاندان به شیخ عصفور بن احمد بن حسین بحرانی منتسب است.<ref name="مفصل197-198">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=197 حسینی اشکوری، احمد، ص197-198]</ref>

اعضای برجسته خاندان:<ref name="مفصل198">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=198 حسینی اشکوری، احمد، ص198-199]</ref>

*پدرش: شیخ محمد بن احمد آل‌ عصفور بحرانی (فقیه، شاعر و محدث بزرگ) – از مبرزین به علم و عمل، ادیب و شاعر، دارای تألیف «مرآة الأخبار فی أحکام الأسفار».<ref name="مفصل198" />
*جدش: شیخ احمد بن صالح الدرازی بحرانی (متوفای ۱۰۷۵ق) – رئیس و مرجع قریه «دراز».<ref name="مفصل198" />
*جد دیگر: شیخ ابراهیم بن احمد بن صالح بحرانی (متوفای ۱۱۲۵ق) – معروف به علم و سخاوت و خوش خطی.<ref name="مفصل198" />
*جد دیگر: شیخ احمد بن ابراهیم العصفوری بحرانی (متوفای ۱۱۳۱ق در قطیف) – از فقهای طائفه، دارای تألیفات در فقه و غیره.<ref name="مفصل198" />
*عموی بزرگش: شیخ یوسف بن احمد بحرانی (صاحب کتاب معروف «الحدائق الناضرة»).<ref name="مفصل198" />
*عموی دیگرش: شیخ عبدالعلی آل‌ عصفور بحرانی (متوفای ۱۱۷۷ق) – از مشایخ اجازة او.<ref name="مفصل198" />
*برادرش: شیخ احمد بن محمد آل‌ عصفور بحرانی – از أجلاء علمای عصر خود.<ref name="مفصل198" />
*برادر دیگر: شیخ علی العصفوری – معروف به علم و فضل.<ref name="مفصل198" />
*فرزندش: شیخ حسن بن حسین آل‌ عصفور (متوفای ۱۲۶۱ق) – از فضلاء و عالمان.<ref name="مفصل198" />

از سوی مادر، نوه شیخ سلیمان بن عبدالله ماحوزی بحرانی (از کبار علمای بحرین) است.<ref name="اثرآفرینان67">نصیری، محمدرضا، اثرآفرینان، ج1، ص67</ref>

==ولادت==
سال ولادت ایشان به طور دقیق ۱۱۴۷ هجری قمری ثبت شده است.<ref name="فرهنگ102" /><ref name="مفصل198" /> محل تولد به طور مشخص در منابع ذکر نشده، اما ایشان به روستاهای شاخوره و دراز بحرین منتسب است و به احتمال زیاد در یکی از این دو روستا متولد شده است.<ref name="مفصل197-198" />

==تحصیلات و اساتید==
علامه بحرانی مقدمات علوم دینی را نخست نزد پدرش شیخ محمد بن احمد آل عصفور فراگرفت.<ref name="مفصل198-199">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=198 حسینی اشکوری، احمد، ص199]</ref> سپس به همراه ابن‌عموی خود شیخ خلف بن عبدعلی به عتبات عالیات در عراق مهاجرت کرد و در درس عموی بزرگوارش [[بحرانی، یوسف بن احمد|شیخ یوسف بحرانی]] (صاحب [[الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاهرة|حدائق]]) ملازم شد.<ref name="مفصل199">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=199 حسینی اشکوری، احمد، ص199]</ref> همچنین از عموی دیگرش شیخ عبدالعلی بن احمد آل عصفور و از پدرش اجازه روایت دریافت کرد.<ref name="فرهنگ102" />

[[بحرانی، یوسف بن احمد|شیخ یوسف بحرانی]] در مقدمه «[[لولوة البحرين في الإجازات و تراجم رجال الحديث|لؤلؤة البحرین]]» خطاب به دو برادرزادهٔ خود خود (شیخ حسین و پسر عمویش خلف بن عبدعلی) می‌فرماید: «الولدین الأعزین الفاضلین الکاملین، نوری العین والناظر و بهجتی القلب والخاطر.<ref name="مفصل199-200">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=199 حسینی اشکوری، احمد، ص199-200]</ref>» دو فرزند (برادرزاده) عزیز، برتر و کامل، نور چشم و دیده و شادی قلب و خاطر من هستند.

==جایگاه علمی و مرجعیت==
علامه بحرانی از بزرگترین فقهای اخباری زمان خود بود و بر اساس دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، «او را بزرگ‌ترین فقیه اخباری زمان خود دانسته‌اند و اینکه برخی او را مجدِّد دین در آغاز سدهٔ ۱۳ قمری دانسته‌اند گویای موقعیت علمی و فقهی و نقش وی در ترویج دیانت است.»<ref name="cgie">[https://www.cgie.org.ir/fa/article/222386 یوسفی اشکوری، حسن، ج2،ص72]</ref> او بر بیشتر دانش‌های متداول روزگار خود احاطه کافی داشت و طالبان علوم دینی از همه جا، به‌ویژه از قطیف و احساء، به حوزة درس او می‌آمدند.<ref name="اثرآفرینان67" /><ref name="دورالعلماء200">[https://noorlib.ir/book/view/59797?pageNumber=200 تحیری، احمدرضا، دور العلماء الشیعة بالبحرین في العلوم الإسلامیة، ص200]</ref>

شیخ مرزوق شویکی در «الدرر البهیة» درباره او می‌گوید: «این شیخ أجلّ از آن است که ذکر شود و فضل و شرفش أجلّ از آن است که شهرت یابد. رئاست امامیه در زمان و روزگارش به او منتهی شده است، به گونه‌ای که گوش‌ها نشنیده و دیده‌ها نظیر او را در عصرش ندیده‌اند. او محقق، مدقق، مصنف، شاعری ماهر، ورع، زاهد، ادیب، ملاذ انام و حرز ایتام بود... برخی او را از مجددین مذهب در رأس هزار و دویست شمرده‌اند.»<ref name="مفصل200">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=200 حسینی اشکوری، احمد، ص200]</ref>

شیخ علی بلادی بحرانی در «أنوار البدرین» می‌نویسد: «او از علمای ربانی و فضلای متتبع و حفاظ ماهر بود... در قوت حافظه ضرب المثل بود، ملازم تدریس و تصنیف و مطالعه و تألیف بود. پس او از اکابر علمای عصر خود و اساطین فضلای روزگار خود است از نظر علم و عمل و تقوا و نبلا.»<ref name="انوارالبدرین210">[https://noorlib.ir/book/view/11637?pageNumber=210 بحرانی، علی بن حسن، أنوار البدرین فی تراجم علماء القطیف و الأحساء و البحرین، ص210]</ref>

ویژگی‌های علمی برجسته او عبارت بود از:

*قوت حافظه شگفت‌انگیز: نقل شده که کتابی نفیس و نایاب را در چند روز مطالعه کرد و سپس از حفظ نوشت و با اصل مطابقت داد.<ref name="انوارالبدرین207-208">[https://noorlib.ir/book/view/11637?pageNumber=207 بحرانی، علی بن حسن، ص207-208]</ref> همچنین کتاب «النفحة القدسیة» را در سه روز از حفظ بر شاگردان املا کرد.<ref name="ادب الطف119-120">[https://noorlib.ir/book/view/10765/%D8%A3%D8%AF%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%81-%D8%A3%D9%88-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AC%D8%B1%D9%8A-%D8%AD%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%B9%D8%B4%D8%B1?volumeNumber=6&pageNumber=119 شبر، جواد، أدب الطف، ج6، ص119-120]</ref> برخی گفته‌اند که او دوازده هزار حدیث معنعن مسند را حفظ بود.<ref name="مفصل199" />
*غزیرالعلم (پردانش): بر بیشتر علوم متداول عصر خود احاطه داشت.<ref name="دورالعلماء200" /><ref name="cgie" />
*زعیم فرقه اخباریه: آقا بزرگ طهرانی در «الکرام البررة» می‌نویسد: «کان زعیم الفرقة الأخباریة فی عصره، و شیخها المقدم و علامتها الجلیل.»<ref name="مفصل200-201">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=200 حسینی اشکوری، احمد، ص200-201]</ref>

==شاگردان و راویان==
تعداد شاگردان و راویان از علامه بحرانی بسیار زیاد بوده است. از جمله مشهورترین آنان که در منابع ذکر شده عبارتند از:<ref name="فرهنگ102" /><ref name="شیعیان بحرین160-163">[https://noorlib.ir/book/view/57311?pageNumber=160 انصاری بویری احمدی، علی، شیعیان بحرین (اکثریت مظلوم)، ص160-163]</ref><ref name="انوارالبدرین211">[https://noorlib.ir/book/view/11637?pageNumber=211 بحرانی، علی بن حسن، ص211]</ref>

*شیخ احمد بن زین‌الدین احسائی (صاحب مکتب شیخیه) – که در سال ۱۲۱۴ق از او اجازه بزرگ گرفت.<ref name="مفصل203">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=203 حسینی اشکوری، احمد، ج1، ص203]</ref>
*شیخ فرزدق بن محمد اصبعی بحرانی – که دو اجازه (یکی بزرگ و یکی کوچک) از او داشت.<ref name="مفصل204">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=204 حسینی اشکوری، احمد، ص204]</ref>
*میرزا زین‌العابدین خوانساری اصفهانی.<ref name="فرهنگ102" />
*شیخ مرزوق بن محمد شویکی خطی – که در ۲۸ ربیع‌الاول ۱۲۱۴ق از او اجازه گرفت.<ref name="مفصل204" />
*شیخ عبدالمحسن بن محمد لویمی احسائی.<ref name="مفصل203" />
*شیخ محمد بن خلف ستری بحرانی.<ref name="مفصل204" />
*شیخ عبدالله بن عباس ستری بحرانی (متوفای ۱۲۶۷ق).<ref name="شیعیان بحرین160-163" />
*سید عبدالقاهر بن حسن توبلی بحرانی – که در سال ۱۱۹۶ق از او اجازه گرفت.<ref name="مفصل203" />
*شیخ علی بن عبدالله جدحفصی.<ref name="مفصل203-204">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=203 حسینی اشکوری، احمد، ص203-204]</ref>
*شیخ محمد بن اسماعیل جدحفصی – که در سال‌های ۱۱۹۰ و ۱۲۱۰ق از او اجازه گرفت.<ref name="مفصل204" />
*سید میرزا محمدباقر خوانساری (صاحب «روضات الجنات»).<ref name="مفصل204" />
*شیخ محمد علی بن غانم قطری بلادی.<ref name="مفصل204" />
*شیخ موسی بن محمد بن یوسف (فرزند صاحب حدائق).<ref name="مفصل204" />
*شیخ حسن بن حسین آل عصفور (فرزند ایشان).<ref name="شیعیان بحرین160-163" />
*شیخ احمد بن محمد آل عصفور (برادر ایشان).<ref name="شیعیان بحرین160-163" />
*شیخ علی بن ابراهیم بوری.<ref name="مفصل204" />

==ویژگی‌های اخلاقی و معنوی==
علامه بحرانی در پارسایی شهره بود و به ویژه در ابراز اخلاص به امام حسین (ع) و شهیدان کربلا کوشش بسیار داشت. او بیشتر اوقات در خانه خود مجلس سوگواری برپا می‌کرد و اشعار بسیاری در رثای آن حضرت می‌سرود.<ref name="انوارالبدرین210" /><ref name="ادب الطف120">[https://noorlib.ir/book/view/10765/%D8%A3%D8%AF%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%81-%D8%A3%D9%88-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AC%D8%B1%D9%8A-%D8%AD%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%B9%D8%B4%D8%B1?volumeNumber=6&pageNumber=120 شبر، جواد،، ج6، ص120]</ref>

شیخ مرزوق شویکی او را چنین وصف کرده است: «رحیم، رئوف، بسیار غضب‌کننده بر کسی که به او بدی کرده بود، صابر بر بزرگترین حالات، جواد و کریم...»<ref name="مفصل200" />

==شهادت==
علامه بحرانی در شب یکشنبه، بیست و یکم ماه شوال سال ۱۲۱۶ هجری قمری در روستای شاخوره بحرین به شهادت رسید.<ref name="فرهنگ102" /><ref name="ادب الطف121">[https://noorlib.ir/book/view/10765/%D8%A3%D8%AF%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%81-%D8%A3%D9%88-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AC%D8%B1%D9%8A-%D8%AD%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%B9%D8%B4%D8%B1?volumeNumber=6&pageNumber=121 شبر، جواد، ج6، ص121]</ref>

درباره چگونگی شهادت نقل شده است: «در برخی وقایع آن سال در بحرین، ملعونی از اعدای دین با حربه‌ای به پشت پای او ضربه زد و او شهید شد.»<ref name="انوارالبدرین211" /><ref name="آشنایی61">[https://noorlib.ir/book/view/19086?pageNumber=61 موحد ابطحی، حجت، آشنائی با حوزه‌های علمیه شیعه در طول تاریخ، ص61]</ref> برخی منابع نیز آن را در درگیری با خوارج دانسته‌اند.<ref name="مفصل208">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=208 حسینی اشکوری، احمد، ج1، ص208]</ref>

قبر ایشان در روستای شاخوره، مزار معروفی است که مؤمنان برای زیارت می‌روند.<ref name="شیعیان بحرین163">[https://noorlib.ir/book/view/57311?pageNumber=163 انصاری بویری احمدی، علی، شیعیان بحرین (اکثریت مظلوم)، ص163]</ref>

شاعران بسیاری در رثای او شعر سروده‌اند، از جمله:
*حاج هاشم بن حردان کعبی دورقی – که دو قصیده طولانی در پایان «کشکول» شیخ یوسف بحرانی چاپ شده است.<ref name="ادب الطف120-121">[https://noorlib.ir/book/view/10765/%D8%A3%D8%AF%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%81-%D8%A3%D9%88-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AC%D8%B1%D9%8A-%D8%AD%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%B9%D8%B4%D8%B1?volumeNumber=6&pageNumber=120 شبر، جواد، أدب الطف، ج6، ص120-121]</ref>
*شیخ جعفر ابوالبحر خطی – که تاریخ شهادت را به صورت «قد کانت الجنة مثواه» آورد.<ref name="ادب الطف121" />
*شیخ ابراهیم بن ناصر.<ref name="مفصل208" />

==آثار و تألیفات==
تألیفات علامه بحرانی را بیش از پنجاه کتاب و رساله دانسته‌اند.<ref name="اثرآفرینان67" /> علامه امینی در «شهداء الفضیلة» ۳۶ اثر از او نام برده است.<ref name="طبقات مفسران707">عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، طبقات مفسران شیعه، ج1، ص707</ref> در ادامه بر اساس منابع مختلف (به ویژه المفصل، أنوار البدرین و دائره‌المعارف اسلامی ایران) فهرست کاملی از آثار ارائه می‌شود:

===الف) فقه و اصول===
*الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع (۱۴ مجلد) – شرح کتاب مفاتیح الشرائع فیض کاشانی. در أنوار البدرین از آن به عنوان «مصابیح اللوامع» نیز یاد شده است.<ref name="انوارالبدرین210-211">[https://noorlib.ir/book/view/11637?pageNumber=210 بحرانی، علی بن حسن، ص210-211]</ref>
*الرواشح السبحانیة فی شرح الکفایة الخراسانیة (۵ مجلد) – شرح کتاب الکفایة محمدباقر سبزواری. تا احکام مکان مصلی را در آن رسانده است.<ref name="دائره المعارف اسلامی181">[https://noorlib.ir/book/view/19708?pageNumber=181 صاحب جواهر، عبدالعزیز، دائره‌المعارف الاسلامیه ایران، ص181]</ref>
*السوانح النظریة فی شرح البدایة الحریة (۲ مجلد) – شرح کتاب بدایة الهدایة شیخ حر عاملی. تألیف آن در سال ۱۲۱۲ق به پایان رسیده است.<ref name="مفصل205">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=205 حسینی اشکوری، احمد، ج1، ص205]</ref>
*سداد العباد و رشاد العباد (۲ مجلد) – متن جامع در فروع فقهی. یک مجلد در عبادات و مجلد دیگر در متاجر و مکاسب.<ref name="دائره المعارف اسلامی181" /> در بمبئی (۱۳۳۹ق) و بیروت (۱۴۲۹ق) چاپ شده است.<ref name="مفصل205" />
*النفحة القدسیة فی الصلاة الیومیة – رساله عملی در نماز. املاء شده از حفظ در سه روز (سال ۱۲۰۷ق) بر شاگردان. در نجف اشرف چاپ شده است.<ref name="انوارالبدرین210" />
*الفرحة الأنسية فی شرح النفحة القدسیة (۲ جلد) – شرحی بر النفحة القدسیه. در بیروت به اهتمام شیخ علی آل عصفور چاپ شده است.<ref name="مفصل206">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=206 حسینی اشکوری، احمد، ج1، ص206]</ref>
*الجنة الواقية فی أحكام التقية.<ref name="دائره المعارف اسلامی182">[https://noorlib.ir/book/view/19708?pageNumber=182 صاحب جواهر، عبدالعزیز، ص182]</ref>
*الإشراف فی المنع عن بیع الأوقاف – مطبوع.<ref name="مفصل204" />
*رسالة فی الحبوة.<ref name="مفصل205" />
*رسالة فی استقلال الأب علی ابنته البکر البالغة الرشیدة (یا «استقلال الأب بولایة الباکرة البالغة»).<ref name="مفصل207">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=207 حسینی اشکوری، احمد، ج1، ص207]</ref>
*مناسک الحج (سه کتاب: کبیر، وسیط، صغیر) – نام مناسک وسطی «ابتهاج الحجاج» است که در نجف (۱۳۷۴ق) چاپ شده. مناسک کبیر در بمبئی چاپ شده است.<ref name="مفصل204-207">[https://noorlib.ir/book/view/40799?pageNumber=204 حسینی اشکوری، احمد، ج1، ص204-207]</ref>
*رسائل أهل الرسالة و دلائل أهل الدلالة – در عبادات (صلاة، صوم، زکات، خمس).<ref name="دائره المعارف اسلامی182" />
*هداية القلوب و الحواس فی أحكام الزكاة و الأخماس.<ref name="مفصل207" />
*وسيلة الأنام فی أحكام الصيام – به تحقیق شیخ علی مبارک چاپ شده است.<ref name="مفصل207" />
*ذريعة الهداة فی بيان معانی ألفاظ الصلاة – تألیف سال ۱۲۱۳ق برای شیخ محمد علی کازرونی. در بیروت چاپ شده است.<ref name="مفصل205" />
*العوامل السماعية و القياسية (در نحو).<ref name="فرهنگ102" />
*حاسمة القال و القيل فی تحديد المثيل.<ref name="مفصل205" />
*إسكات أهل الإخفات و إخفات أهل الإسكات.<ref name="مفصل204" />
*الابتهاج فی مناسك الحجاج (مناسک وسطی).<ref name="مفصل204" />

===ب) اصول و قواعد فقهی===
*منظومة فی الظن و أخواتها (در اصول فقه).<ref name="فرهنگ102" />
*منظومة فی الفقه (ناتمام).<ref name="مفصل207" />

===ج) تفسیر و علوم قرآن===
*مفاتيح الغيب و التبيان فی تفسير القرآن – تفسیری بر غریب القرآن و به گفته برخی تفسیر کامل قرآن کریم. علامه امینی در شهداء الفضیله آن را از آثار مهم او برشمرده است.<ref name="طبقات مفسران707-708">عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، طبقات مفسران شیعه، ج1، ص707-708</ref><ref name="دائره المعارف اسلامی182" />

===د) کلام و عقائد===
*محاسن الاعتقاد للمعارف الخمس واكتساب السداد – چاپ شده (سال ۱۴۱۵ق) و نیز در آغاز کتاب «سداد العباد» (۱۴۲۹ق) چاپ شده است.<ref name="مفصل206" />
*القول الشارح و الحجة لثمرات المهجة – در عقائد، شرح جمله «و ما کان لأحد فیها مقراً و لا مقاماً» از دعای کمیل. در معرفت خمس (توحید، عدل، نبوت، امامت، معاد).<ref name="مفصل206" />
*كشف اللثام فی شرح أعلام الأنام بعلم الكلام (یا «كشف اللثام فی شرح إعلام الأنام») – شرح رساله کلامی جد مادری‌اش شیخ سلیمان ماحوزی، در توحید.<ref name="مفصل206" />
*شارحة الصدور (الصدور) و دافعة المحذور – أرجوزة در اصول دین (منظومه در اصول پنجگانه). نظم شده در سال ۱۲۰۹ق. فرزندش شیخ حسن آن را شرح کرده است.<ref name="مفصل205" />
*البراهین النظریة فی أجوبة المسائل البصریة.<ref name="مفصل204" />
*المحاسن النفسانیة فی أجوبة المسائل الخراسانیة – پاسخ به بیست مسئله از شیخ قاسم واعظ خراسانی. تاریخ اجازه این کتاب سال ۱۲۱۴ق است. در این کتاب روش اخباریون ترجیح داده شده، اما در پایان بر لزوم تحرز از جرح و تندید بر مجتهدین تأکید کرده است.<ref name="الذریعه20-127">[https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=20&sectionNumber=2&pageNumber=127 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج20، ص127]</ref>
*النفحات الدهلكية – پاسخ به ۳۲ مسئله.<ref name="مفصل207" />
*جوابات المسائل – تدوین شده در سال ۱۲۰۵ق.<ref name="مفصل205" />
*جلاء الضمائر و إزالة الحيرة عن الحائر – أجوبة مسائل شیخ حسین بن محمدباقر.<ref name="مفصل205" />

===هـ) حدیث و رجال و درایه===
*الحِدَق الناظرة فی تكملة الحدائق الناضرة (یا «عیون الحقائق الفاخرة» یا «الحقائق الفاخرة») – تتمیم کتاب الحدائق الناضرة عمویش شیخ یوسف بحرانی. در ۲ جلد چاپ شده است.<ref name="مفصل205" />
*الحِدَق النواظر فی تتمة كتاب النوادر – تتمیم کتاب النوادر فیض کاشانی.<ref name="دائره المعارف اسلامی181" />
*مصابیح اللوامع (نام دیگر الأنوار اللوامع).<ref name="مفصل204" />
*أنوار المصابيح (۲ جلد) – اصل همان مصابیح اللوامع است.<ref name="مفصل204" />
*الرواشح الربانية فی شرح الكفاية الخراسانية (نام دیگر الرواشح السبحانیة).<ref name="مفصل205" />
*باهرة العقول فی نسب الرسول(ص) إلی آدم – در سیره نبوی.<ref name="مفصل204" />
*النوادر (نوادر العصفوری).<ref name="مفصل207" />
*الحمائل (یا الخمائل) – در احادیث متفرقه.<ref name="مفصل205" />

===و) مقاتل، مراثی و تاریخ ائمه (ع)===
*دیوان شعر – نزدیک به ۷۰۰۰ تا ۹۰۰۰ بیت در رثای امام حسین (ع).<ref name="ادب الطف120" /><ref name="مفصل205" />
*كتاب فی تعزیة الحسین (ع) – در سی مجلس برای ایام محرم.<ref name="دائره المعارف اسلامی182" />
*مریق الدموع فی لیالی الأسبوع – در عزای امام حسین (ع) برای شب‌های هفته. چاپ شده (۱۳۳۹ و ۱۳۴۱ق).<ref name="مفصل207" />
*الفوادح الحسینیة و القوادح البینیة (۲ جلد) – در سوگواری، مرتب بر مآتم برای خواندن در ایام و لیالی عاشورا، بر غرار «المنتخب» طریحی. تألیف سال ۱۲۰۹ق.<ref name="مفصل206" />
*مجالس العاشور – در مقتل.<ref name="مفصل207" />
*المرائي – سی مجلس.<ref name="مفصل207" />
*مقتل الحسین (ع) – بزرگ، در سی مجلس برای روزهای محرم.<ref name="مفصل207" />
*مقتل أولاد مسلم بن عقیل.<ref name="مفصل207" />
*الدرة الغراء فی وفاة الزهراء (ع).<ref name="مفصل205" />
*سحائب المصائب فی وفاة الإمام علی بن أبیطالب (ع).<ref name="مفصل206" />
*مهيج الكد فی وفاة النبي محمد(ص).<ref name="مفصل207" />
*قبسات الحزن فی مقتل الشهید الحسن (ع).<ref name="مفصل206" />
*قدح الزناد لنار مصیبة زین العباد (ع).<ref name="مفصل206" />
*المصاب الفاقر فی وفاة محمد بن علی الباقر (ع).<ref name="مفصل207" />
*مفيض الدمع الدافق فی وفاة جعفر بن محمد الصادق (ع).<ref name="مفصل207" />
*لهیب الأحزان الضارم فی وفاة موسی بن جعفر الکاظم (ع).<ref name="مفصل206" />
*مثیر الحزن الکامن فی مقتل الإمام الضامن (مقتل امام رضا علیه‌السلام).<ref name="مفصل207" />
*ضرام الحزن الوقاد فی وفاة سیدنا محمد بن علی الجواد (ع).<ref name="مفصل206" />
*ضياء النادی و رواء الصادی فی وفاة علی بن محمد النقی الهادی (ع).<ref name="مفصل206" />
*الشجون الوقادة فی وفاة إمامنا العسکری من أمتنا السادة.<ref name="مفصل206" />
*ضرام الكمد و الحزن فی وفاة نبينا محمد و ما تعقبها من الفتن و المحن.<ref name="مفصل206" />
*وفاة النبي يحيی بن زکريا.<ref name="مفصل207" />
*مستعار الأحزان فی بيان ما جرى على حرم الغريب العطشان.<ref name="مفصل207" />

(نکته: بسیاری از این رساله‌ها به صورت تک‌جلد مستقل برای هر امام و معصوم تألیف شده و در بحرین رواج داشته است.)

===ز) متفرقه و اجازات===
*أجوبة المسائل الشیرازیة.<ref name="فرهنگ102" />
*أجوبة المسائل القطیفیة (در مرات متعدد).<ref name="مفصل204" />
*الأنوار الوضیة فی شرح العقائد الرضویة (یا «الأنوار الوضیة فی شرح الأحکام الرضویة») – شرح رساله «شرائع الدین» منسوب به امام رضا (ع) که برای مأمون نوشته شده است. مشتمل بر ۴۰۰ حدیث.<ref name="شیعیان بحرین162">[https://noorlib.ir/book/view/57311?pageNumber=162 انصاری بویری احمدی، علی، شیعیان بحرین (اکثریت مظلوم)، ص162]</ref>
*الإجازة الکبیرة (لؤلؤة البحرین) – اجازه‌ای که عمویش شیخ یوسف برای او و ابن عمویش خلف بن عبدعلی نوشته است.<ref name="مفصل199" />
*الرسالة العصفورية فی الأجوبة اليوسفية (النفحات العصفوریة).<ref name="مفصل207" />

==فرزندان==
علامه بحرانی هفت فرزند از خود به جای گذاشت که پنج تن از آنان از علما و فضلای دین بودند:<ref name="دائره المعارف اسلامی182" /><ref name="مفصل198" />

1. شیخ حسن بن حسین (متوفای ۱۲۶۱ق) – از چهره‌های درخشان، پس از پدر به بوشهر مهاجرت کرد و به امامت جمعه و قضاوت پرداخت. دارای تألیفاتی از جمله شرح منظومه پدر (شارحة الصدور) و مناسک حج.<ref name="دائره المعارف اسلامی182" />

2. شیخ محمد بن حسین – بزرگترین برادران، پیش از پدر درگذشت.<ref name="دائره المعارف اسلامی182" />

3. شیخ عبدعلی بن حسین – از او فرزندی به نام خلف باقی ماند.<ref name="دائره المعارف اسلامی182" />

4. شیخ عبدالله بن حسین – پس از پدر در بحرین امامت جمعه و جماعت را عهده‌دار شد. فرزندش سلیمان در شیراز اقامت گزید.<ref name="دائره المعارف اسلامی182" />

5. شیخ علی بن حسین.<ref name="مفصل198" />

6. شیخ احمد بن حسین – از او فرزندی به نام محمد باقی ماند.<ref name="دائره المعارف اسلامی182" />

7. (فرزند هفتم نامش در منابع ذکر نشده است).

==پانویس==
<references />

==منابع مقاله==
*آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
*انصاری بویری احمدی، علی، شیعیان بحرین (اکثریت مظلوم)، قم: آشیانه مهر، ۱۳۹۱ش.
*بحرانی، علی بن حسن، أنوار البدرین فی تراجم علماء القطیف و الأحساء و البحرین، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۷ق.
*تحیری، احمدرضا، دور العلماء الشیعة بالبحرین في العلوم الإسلامیة، قم: مؤسسه کتابشناسی شیعه، ۲۰۱۸م.
*حسینی اشکوری، احمد، المفصل فی تراجم الأعلام، قم: مجمع ذخائر اسلامی، ۱۴۳۶ق.
*شبر، جواد، أدب الطف أو شعراء الحسین (ع) من القرن الأول الهجري حتی القرن الرابع عشر، بیروت: دار المرتضی، ۱۴۰۹ق.
*صاحب جواهر، عبدالعزیز، دائره‌المعارف الاسلامیه ایران و همگی معارف شیعه امامیه اثنی عشریه، تهران: [بینا]، تاریخ نامشخص.
*عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، طبقات مفسران شیعه، قم: نشر نوید اسلام، ۱۳۸۲ش.
*مرکز پژوهشی دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامی، فرهنگ أعلام علوم عقلی اسلامی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، ۱۳۸۹ش.
*موحد ابطحی، حجت، آشنائی با حوزه‌های علمیه شیعه در طول تاریخ، اصفهان: حوزه علمیه اصفهان، ۱۳۶۵ش.
*نصیری، محمدرضا، اثرآفرینان: زندگینامه نام‌آوران فرهنگی ایران، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۸۴ش.
*[https://www.cgie.org.ir/fa/article/222386 یوسفی اشکوری، حسن، دایرة‎المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج2، تهران، مرکز دایرة‎المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، 1388].

{{شهیدان}}

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}
* [[برهان الاشراف فی المنع من بیع الاوقاف]]
* [[سداد العباد و رشاد العباد]]
* [[عیون الحقائق الناظرة في تتمةالحدائق الناضرة]]
* [[المقتطف من کتاب الجوهره فی نیات اعمال الحج و العمره]]
* [[الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع]]
* [[المحاسن النفسانية في أجوبة المسائل الخراسانية]]
* [[وفاة النبي محمد صلي الله عليه و آله و سلم: بالتهاب نیران الاحزان و مثیر الکتئاب و الاشجان]]
* [[وفاة الإمام موسی الکاظم]]
* [[وفاة الإمام محمد الجواد]]
* [[الجنة الوقیة في أحكام التقية]]
* [[وفاة الإمام محمد الجواد ع]]
* [[القول الشارح و الحجة فیما ورد عمن هو علي العباد حجة]]
* [[هداية القلوب و الحواس في أحكام الزكاة و الأخماس]]
* [[جلاء الضماير و إزالة الحيرة عن الحاير]]
* [[ضرام الكمد و الحزن في وفاة سيدنا محمد علیه السلام علیه و علی آله الصلاة و السلام و ما تعقبها من المحن و الفتن]]
* [[ذريعة الهداة في بيان معاني ألفاظ الصلاة]]
* [[النفحة القدسية و بهامشها تعلیقات من شرحه الفرحة الإنسیة]]
* [[الفوادح الحسينية و القوادح البينية]]
* [[رسالة الجنة الوقية في أحکام التقية]]
* [[القول الشارح و الحجة فيما و رد عمن هو علی العباد حجة]]
* [[وفاة النبی محمد صلی‌الله علیه و آله و سلم المسمی التهاب نیران الاحزان و مثیر الاکتئاب و الاشجان]]
* [[محاسن الاعتقاد: للمعارف الخمس و اکتساب السداد]]
* [[وفاة النبی محمد صلی الله: المسمی‌ التها‌ب‌ نیران‌ الاحزان‌ و مثیر الاکتئا‌ب‌ و الاشجا‌ن]]
* [[الانوار الوضیة فی العقائد الرضویة]]
* [[الدرة الغراء في وفاة الزهراء عليها السلام]]
* [[فقه الاسلام: الرسالة العلمية العالمية لفقهاء البحرين وفقا لفتاوي ... حسين بن محمد آل عصفور و ... يوسف بن احمد آل عصفور]]

[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:شهیدان]]
[[رده:مقالات بازبینی شده2 اردیبهشت 1405]]
[[رده:مؤلفین-اردیبهشت]]

فاضل بسطامی، نوروزعلی بن محمدباقر

2026-05-25T08:24:11Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (ع)' به '(ع)'

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = نوروز علی بسطامی
| تصویر = NUR00000.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = نوروز علی بن محمدباقر بسطامی
| نام‌های دیگر = فاضل بسطامی
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر = محمدباقر
| ولادت = ۱۲۲۷ هجری قمری (به روایتی ۱۲۱۹ قمری)
| محل تولد = بسطام
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = مشهد
| رحلت = ۱۳۰۹ هجری قمری
| شهادت =
| مدفن = قبرستان قتل‌گاه، پشت سر امین‌الدین طبرسی، مشهد
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان = محمدصادق، ابوالحسن
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه اثنی‌عشری
| پیشه = محدث، مورخ، واعظ، نویسنده
| درجه علمی =
| دانشگاه =
| علایق پژوهشی = حدیث، رجال، تاریخ، اخلاق، مراثی اهل بیت(ع)
| منصب =
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | میرزا عسکری | مولانا شمسی (شمس البهبهانی)}}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از =
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | امواج البکاء فی بکاء الحسین(ع) | فردوس التواریخ | تحفة الحسینیة | تحفة الرضویة | سرور العارفین | سراج المتهجدین | لؤلؤة البحرین}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE20287AUTHORCODE
}}

'''ملا نوروز علی بن محمدباقر بسطامی''' (۱۲۲۷ – ۱۳۰۹ ق) معروف به فاضل بسطامی، محدث، مورخ، واعظ و نویسنده برجسته شیعه در قرن سیزدهم هجری بود. او بیشتر عمر خود را در جوار حرم امام رضا(ع) در مشهد مقدس سپری کرد و آثار ارزشمندی در زمینه حدیث، تاریخ، اخلاق و مراثی اهل بیت(ع) از خود به جای گذاشت. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به «فردوس التواریخ» (در تاریخ مشهد)، «امواج البکاء» (در مصائب امام حسین(ع)) و «تحفة الرضویة» (در کرامات امام رضا(ع)) اشاره کرد.

== ولادت ==
درباره تاریخ دقیق تولد فاضل بسطامی، دو گزارش متفاوت در منابع وجود دارد:<ref name="miraghai">[http://www.manuscripts.ir/ar/center-news/90-news/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/4063-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D8%A8%D8%B3%D8%B7%D8%A7%D9%85%DB%8C میرآقایی، سیدهادی، «تاملات و نکته‌هایی نویافته از زندگی فاضل بسطامی»، پایگاه بساتین اخبار المخطوطات]</ref>

- بر اساس گزارش عبدالرحمان مدرس (نویسنده تاریخ علمای خراسان) که در سال ۱۲۹۴ قمری کتاب خود را تألیف کرده و سن فاضل بسطامی را ۷۵ سال ذکر کرده است، سال تولد او ۱۲۱۹ قمری به دست می‌آید.<ref name="miraghai" />
- بر اساس گزارش اعتمادالسلطنه در کتاب «مطلع الشمس» (سال ۱۳۰۲ قمری) که سن او را ۷۵ سال نوشته است، سال تولد ۱۲۲۷ قمری محاسبه می‌شود. مهدی بامداد نیز همین تاریخ را ثبت کرده است.<ref name="miraghai" />

با توجه به اینکه بیشتر منابع رجالی متأخر، سال ۱۲۲۷ قمری را به عنوان سال تولد فاضل بسطامی ذکر کرده‌اند،<ref name="tabaghat">[https://noorlib.ir/book/view/11472?volumeNumber=5&sectionNumber=2&pageNumber=523 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشيعة، ج۵، ص۵۲۳]</ref> همین تاریخ مبنا قرار گرفته است. او در شهر بسطام متولد شد و از کودکی به مشهد مقدس هجرت کرد.<ref name="mashar">[https://noorlib.ir/book/view/3299?volumeNumber=6&pageNumber=662 مشار، خان بابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، ج۶، ص۶۶۲]</ref>

== نسب و خانواده ==
نام کامل وی «شیخ الحاج ملا نوروز علی بن الحاج محمدباقر البسطامی المشهدی» است.<ref name="tabaghat" /> او پس از هجرت به مشهد، به «نزیل المشهد المقدس الرضوی» (ساکن در جوار حرم امام رضا(ع)) شهرت یافت.<ref name="takmilah">[https://noorlib.ir/book/view/11454?volumeNumber=6&pageNumber=181 صدر، حسن، تکملة أمل الآمل، ج۶، ص۱۸۱]</ref>

از فاضل بسطامی دو فرزند پسر به نام‌های محمدصادق و ابوالحسن به یادگار مانده است.<ref name="miraghai" /> او در وقف‌نامه خود (سال ۱۳۰۸ قمری) به نام فرزندان و نوادگانش اشاره کرده است. فرزند بزرگ او محمدصادق نیز مانند پدر، روحانی و صاحب دانش و فضیلت بود و به مکه رفت و حج گزارد. آقابزرگ تهرانی در مشهد با حاج محمدصادق ملاقات کرده و علم و فضل او را ستوده است.<ref name="miraghai" />

فاضل بسطامی علاوه بر این دو فرزند، دو فرزند دیگر نیز داشته که در حمله سالار به مشهد مقدس (۱۲۵۶ قمری) در اثر وحشت و اضطراب فوت کردند. او در حاشیه نسخه خطی «سرور العارفین» درباره فوت دو فرزندش نوشته است که در زمان محاصره مشهد، دو طفل شش ساله و سه ساله او به دلیل صدای توپ و تزلزل خانه فوت نمودند.<ref name="miraghai" />

== تحصیلات و اساتید ==
فاضل بسطامی از کودکی به مشهد مقدس هجرت کرد و در جوار حرم امام رضا(ع) پرورش یافت.<ref name="mashar" /> او علوم مختلف را نزد اساتید برجسته آن دوره فراگرفت:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" />
- میرزا عسکری (از علمای مشهد)
- مولانا شمسی (شمس البهبهانی المشهدی)

== ویژگی‌های علمی و اخلاقی ==
منابع رجالی، فاضل بسطامی را با ویژگی‌های زیر توصیف کرده‌اند:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" /><ref name="ganjineh">[https://noorlib.ir/book/view/11445?volumeNumber=7&pageNumber=151 شریف رازی، محمد، گنجینه دانشمندان، ج۷، ص۱۵۱]</ref>
- عالم فاضل کامل متبحر
- واعظ ماهر جلیل معمر
- برّ تقی صالح (نیکوکار، پرهیزکار)
- محدث بزرگ با تبحر عجیب در اخبار و احادیث
- مورخ آگاه به تاریخ اسلام و تشیع
- خبیر در علم حدیث و رجال
- عارف به بیشتر علوم اسلامی
- مصنف (نویسنده آثار متعدد)

== دیوان اشعار منسوب ==
در کتابخانه ملی تهران، نسخه خطی به شماره ۳۲۳۹۹-۵ با عنوان «دیوان اشعار نوروز علی بن محمدباقر فاضل بسطامی» نگهداری می‌شود.<ref name="miraghai" /> این دیوان بر وزن شاهنامه فردوسی سروده شده و مضمون حماسی دارد. شاعر با تحمیدیه شروع کرده و سپس به نعت و ستایش پیامبر اسلام(ص) و منقبت حضرت علی(ع) پرداخته است. همچنین شاعر به مدح ناصرالدین شاه و ولیعهدش نیز پرداخته است. با این حال، نگارنده با بررسی سبک‌شناسانه معتقد است که این دیوان از فاضل بسطامی نیست.<ref name="miraghai" />

نمونه‌هایی از اشعار منسوب به فاضل بسطامی در منابع ثبت شده است:<ref name="miraghai" />

در ارادت به امام حسین(ع):
{{شعر}}
{{ب|وصیت کند فاضل بی‌نوا|زمانی که شد وارد نینوا}}
{{ب|به یاران ایمانی پاک دین|حقیقت شناسان عین الیقین}}
{{ب|چو من بگذرم زان جهان دودر|به من باز سازید باب دگر}}
{{ب|همان باب رحمت که در عالمین|رسد فیض حق از جناب حسین}}
{{پایان شعر}}
در ارادت به امام رضا(ع):
{{شعر}}
{{ب|هر زمان کین عاصی بحر الم|در طواف کعبه، بودم در حرم}}
{{ب|دیدم از برنا و پیر و مرد و زن|هندی و سندی و رومی و ختن}}
{{ب|ماوراء النّهر ی و بلخ و بخار|از سمرقند و خراسان و تتار}}
{{ب|از عراق و شام و از ایران زمین|از همه خلق از کهین و از مهین}}
{{پایان شعر}}
== وفات ==
فاضل بسطامی در سال ۱۳۰۹ هجری قمری در مشهد مقدس درگذشت.<ref name="qomi">[https://noorlib.ir/book/view/11589?volumeNumber=2&pageNumber=1064 قمی، عباس، الفوائد الرضویة، ج۲، ص۱۰۶۴]</ref> پیکر او در قبرستان «قتل‌گاه» مشهد، در پشت سر امین‌الدین طبرسی، به خاک سپرده شد.<ref name="qomi" /><ref name="mashar" />

== آثار ==
از فاضل بسطامی آثار متعددی بر جای مانده است که مهمترین آنها عبارتند از:<ref name="tabaghat" /><ref name="takmilah" /><ref name="zarkoli">[https://noorlib.ir/book/view/2846?pageNumber=288 زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۵، ص۲۸۸]</ref><ref name="zirayah">[https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=24&pageNumber=57 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة، ج۲۴، ص۵۷-۵۸]</ref>

- امواج البکاء فی بکاء الحسین(ع) – در مراثی و مصائب امام حسین(ع). چاپ سنگی، تهران، ۱۲۸۸ق

- فردوس التواریخ – در تاریخ مشهد مقدس و تراجم علمای مدفون در آن. چاپ سنگی، تبریز، ۱۳۱۵ق

- تحفة الحسینیة – در اسرار شهادت امام حسین(ع). اولین تألیف ایشان، قبل از ۱۲۶۵ق

- تحفة الرضویة – در ذکر حالات و معجزات امام رضا(ع). چاپ سنگی، تبریز، ۱۲۸۸ق

- سرور العارفین فی أحوال المختار بن أبی عبید – درباره مختار ثقفی

- سراج المتهجدین فی آداب صلاة اللیل و التهجد – به فارسی، فراغت از تألیف: ۱۲۶۵ق

- لؤلؤة البحرین فی مناقب الحسین(ع) – چاپ‌های متعدد: تهران (۱۲۹۶ق و ۱۲۹۸ق)، تبریز (۱۲۸۸ق)

- سفینة النجاة – شرح منظومه بحر العلوم. چاپ سنگی، تهران، ۱۲۸۶ق

- ذخیرة المعاد فی تهذیب الاخلاق

- خلاصة النجاة – مختصر رسالة نجاة المتقین، به فارسی

- نجاة الخافقین فی ثواب زیارة الحسین(ع)

- الوسائل الحسینیة لطی العوالم البرزخیة – به فارسی، به خط مؤلف

- الوجیزة – در مقتل و مصائب معصومین(ع) در ۹ باب، فراغت از تألیف: ۱۳ محرم ۱۲۷۱ق

- ذخیرة العباد

- صراط النجاة – مختصر از نجاة المتقین

- البداء – رساله‌ای در موضوع بداء

- شرح طب الرضا(ع)

- وسیلة الرضوان – در ترجمه الصحیفة الرضویة

- وسیلة النجاة – در مقتل، مرتب بر ایام دهه اول محرم، به فارسی

== پانویس ==
<references />

== منابع مقاله ==
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، [https://noorlib.ir/book/view/11472?volumeNumber=5&sectionNumber=2&pageNumber=523 طبقات أعلام الشيعة و هو نقباء البشر في القرن الرابع عشر، مشهد: دار المرتضی، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۵۲۳-۵۲۴]
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، [https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=24&pageNumber=57 الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق، ج۲۴، ص۵۷-۵۸]
* صدر، حسن، [https://noorlib.ir/book/view/11454?volumeNumber=6&pageNumber=181 تکملة أمل الآمل، بیروت: دار المؤرخ العربي، ۲۰۰۸م، ج۶، ص۱۸۱-۱۸۲]
* شریف رازی، محمد، [https://noorlib.ir/book/view/11445?volumeNumber=7&pageNumber=151 گنجینه دانشمندان، تهران: کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش، ج۷، ص۱۵۱-۱۵۲]
* مشار، خان بابا، [https://noorlib.ir/book/view/3299?volumeNumber=6&pageNumber=662 مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تاکنون، تهران: چاپخانه رنگین، ۱۳۴۰ش، ج۶، ص۶۶۲-۶۶۳]
* قمی، عباس، [https://noorlib.ir/book/view/11589?volumeNumber=2&pageNumber=1064 الفوائد الرضویة في أحوال علماء المذهب الجعفریة، قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۰۶۴]
* امین، محسن، [https://noorlib.ir/book/view/11169?volumeNumber=50&pageNumber=29 أعیان الشیعة، دمشق: مطبعة ابن زیدون، ج۵۰، ص۲۹]
* زرکلی، خیرالدین، [https://noorlib.ir/book/view/2846?pageNumber=288 الأعلام، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج۵، ص۲۸۸]
* [http://www.manuscripts.ir/ar/center-news/90-news/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/4063-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D8%A8%D8%B3%D8%B7%D8%A7%D9%85%DB%8C میرآقایی، سیدهادی، «تاملات و نکته‌هایی نویافته از زندگی فاضل بسطامی»، پایگاه بساتین اخبار المخطوطات]

== وابسته‌ها ==
{{وابسته‌ها}}
* [[فردوس التواريخ (تاريخ ارض اقدس رضوی)]]
* [[امواج البکاء في بکاء الحسین علیه السلام: بازنویسی امواج البکاء عالم جلیل القدر آیت الله ملا نوروز علی معروف به فاضل بسطامی]]
* [[سفينة النجاة: در بیان اسراری از وقایع کربلا و مصائب ائمه اطهار علیهم السلام]]
* [[آنگاه که اشک مي‌گريد: امواج البکاء في جملة من بکاء سيدالشهداء روحی له الفداء]]
* [[تحفة الرضوية]]
* [[فردوس التواریخ]]
* [[ذخیرة المعاد فی تهذیب الاخلاق و الموعظة و الارشاد]]
* [[سراج‌ المتهجدین]]

[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مؤلفین-خرداد]]

جمع الجمع في إثبات الإمامة

2026-05-25T08:24:10Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (ع)' به '(ع)'

{{جعبه اطلاعات کتاب
| تصویر =NUR57529J1.jpg
| عنوان = جمع الجمع
| عنوان‌های دیگر = جمع الجمع (مبحث الإمامة) ** جمع الجمع، مباحث الإمامة
| پدیدآورندگان
| پدیدآوران =
[[ابن‌ابی‌جمهور، محمد بن زین‌الدین]] (نويسنده)
[[موسسة أم القری للتحقیق و النشر]] (محقق)
|زبان
| زبان = عربی
| کد کنگره = /الف2ج8 223 BP
| موضوع =امامت - علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - اثبات خلافت
|ناشر
| ناشر = دار الهدی
| مکان نشر = ایران - قم
| سال نشر = 1390ش
| کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE57529AUTOMATIONCODE
| چاپ = 1
| شابک = 978-964-497-352-9
| تعداد جلد = 1
| کتابخانۀ دیجیتال نور = 57529
| کتابخوان همراه نور = 57529
| کد پدیدآور = 29
| پس از =
| پیش از =
}}
'''جمع الجمع في إثبات الإمامة'''، اثر [[ابن ابی‌جمهور، محمد بن زین‌الدین|ابوجعفر، محمد بن على بن ابراهیم]] (متوفی حدود 910ق)، معروف به [[ابن ابی‌جمهور، محمد بن زین‌الدین|ابن ابی‌جمهور احسایی]]، کتابی است که به موضوع اثبات امامت، صفات امام معصوم(ع) و شرایط تحقق آن بر اساس قرآن کریم، سنت نبوی و روایات فریقین و... می‌پردازد.

==ساختار و محتوا==
مطالب کتاب در ذیل عناوین متعدد و متنوع عرضه شده است.
نویسنده در این کتاب، با استفاده از مباحث عمیق و دقیق کلامی، به بحث پیرامون موضوع امامت و مباحث مربوط به آن، از جمله عصمت و صفات و شرایط معصوم پرداخته و ادله خود را بر مبنای قرآن کریم، سنت نبوی و روایات وارده از فریقین استوار ساخته است<ref>ر.ک: مقدمه تحقیق، ص9</ref>.

وی مطالب خود را با بحث پیرامون مهم‌ترین موضوع علم کلام و یکی از اصول مکتب تشیع، یعنی موضوع امامت آغاز نموده و در این امر، به منابع و نصوص معتبری همچون «مناهج اليقين في أصول الدين» علامه حلی، تمسک جسته است<ref>ر.ک: همان</ref>.

سپس به بحث در خصوص اختلاف فرق و مذاهب اسلامی درباره امامت پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) پرداخته و با تبیین مفهوم ولایت و اثبات وجوب نصب امام معصوم(ع) و بیان صفات و فضایل [[امام علی علیه‌السلام|امیرالمؤمنین(ع)]] و ذکر کرامات مشهور آن حضرت در میان فریقین ادامه داده است<ref>ر.ک: همان، ص10</ref>.

وی در ادامه، مطالب کتاب را با مباحث عرفانی و بیان منزلت عبادی و مقام ایمانی [[امام علی علیه‌السلام|امیرالمؤمنین(ع)]] پیش گرفته و سپس، به بحث از خرقه صوفیه که منبع آن [[امام علی علیه‌السلام|امیرالمؤمنین(ع)]] بوده و... پرداخته است<ref>ر.ک: همان، ص10-11</ref>.

آنگاه مباحث مربوط به حکمت و فلسفه الهی را مطرح کرده و به ذکر دیدگاه و نظریات فلاسفه اشراقی و مشایی در باب توحید و اقسام آن و ذکر اسماء و صفاتی الهی پرداخته و در این زمینه، به خطبه [[امام علی علیه‌السلام|امیرالمؤمنین(ع)]] در مورد صفات الهی، اشاره نموده است.

در ادامه نیز نظریات و دیدگاه‌های فلاسفه قدیم یونان، مانند [[بقراط]]، سقراط، [[اقلیدس]]، [[ارسطو]] و نیز فلاسفه مسلمان را در مسئله معرفت الهی، مطرح کرده و مورد بحث و بررسی قرار داده است<ref>ر.ک: همان، ص11</ref>.

در انتهای کتاب نیز به موضوعات و مباحثی همچون اسماء الهی و ارتباط آنها با اعداد و ربط آنها به اراده و مشیت الهی، عدد معصومین و ائمه(ع)، تعداد ملائکه و سوره‌های قرآن کریم و کلمات و حروف خاص آن و بیان نظریات [[ابن عربی، محمد بن علی|ابن عربی]] و سایرین درباره آنها، پرداخته است<ref>ر.ک: همان</ref>.

==پانویس==
<references />

==منابع مقاله==
مقدمه تحقیق.

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}

[[رده:کتاب‌شناسی]]
[[رده:اسلام، عرفان، غیره]]
[[رده:کلام و عقاید]]
[[رده:مباحث خاص کلامی]]
[[رده:امامت]]

[[رده:مقالات بازبینی شده2 خرداد 1405]]
[[رده:مقاله نوشته شده در تاریخ اردیبهشت 1405 توسط عباس مکرمی]]
[[رده:مقاله بازبینی شده در تاریخ اردیبهشت 1405 توسط محسن عزیزی]]

رضوانی، سلمان

2026-05-25T08:24:08Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (س)' به '(س)'

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = سلمان رضوانی
| تصویر = NUR76735.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = سلمان رضوانی
| نام‌های دیگر =
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر =
| ولادت = ۱۳۵۵
| محل تولد = روستای خیرآباد غربی، شهرستان قوچان، استان خراسان
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = قم
| رحلت =
| شهادت =
| مدفن =
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان =
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه
| پیشه = پژوهشگر، مدرس، کارشناس رسانه
| درجه علمی = دکتری تخصصی (PhD)
| دانشگاه = دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال
| علایق پژوهشی = رسانه، دین، فمینیسم، جنسیت، فرهنگ
| منصب = عضو مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، عضو هیئت تحریریه نشریه «رواق هنر و اندیشه»
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | آیت‌الله جعفر سبحانی | آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی}}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از = {{فهرست جعبه عمودی}}
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | فمینیسم و رسانه‌های تصویری | بررسی جلوه‌هایی از فمینیسم در برنامه‌های تلویزیونی}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه = https://srezvani.andishvaran.ir
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE76735AUTHORCODE
}}

'''سلمان رضوانی''' (متولد ۱۳۵۵ش)، دکتری جامعه‌شناسی فرهنگی، پژوهشگر و کارشناس فرهنگ و رسانه، عضو مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما و مدرس دانشگاه‌های قم است. از مهمترین آثار او می‌توان به کتاب «[[فمینیسم و رسانه‌های تصویری]]» و پایان‌نامه «بررسی جلوه‌هایی از فمینیسم در برنامه‌های تلویزیونی» اشاره کرد. وی شاگرد [[سبحانی تبریزی، جعفر|آیت‌الله سبحانی]] و [[مکارم شیرازی، ناصر|آیت‌الله مکارم شیرازی]] در دروس خارج فقه و اصول بوده است.

==ولادت==

سلمان رضوانی در سال ۱۳۵۵ شمسی در روستای خیرآباد غربی از توابع شهرستان قوچان، استان خراسان به دنیا آمد.<ref>[https://srezvani.andishvaran.ir/fa/ScholarMainpage.html پایگاه اندیشوران حوزه، زندگی‌نامه سلمان رضوانی]</ref> وی دوران کودکی و نوجوانی خود را در زادگاهش گذراند.

==تحصیلات==

رضوانی تحصیلات ابتدایی را در روستای خیرآباد به پایان رساند. در سال ۱۳۶۶ وارد حوزه علمیه آیت‌الله حکیم (ره) در شهرستان شیروان شد و تا اتمام جلد اول «لمعه» در محضر اساتید آن حوزه تلمذ نمود.<ref>همان منبع.</ref> در سال ۱۳۷۰ با عنایات حضرت ولی عصر(عج) وارد حوزه علمیه قم گردید.

وی همزمان با تحصیلات حوزوی، در سال ۱۳۷۹ وارد دانشکده صدا و سیما در قم شد و در مقطع کارشناسی ارشد رشته ارتباطات به تحصیل پرداخت. در همین سال‌ها از درس خارج اصول [[سبحانی تبریزی، جعفر|آیت‌الله سبحانی]] و خارج فقه [[مکارم شیرازی، ناصر|آیت‌الله مکارم شیرازی]] نیز بهره برد.<ref>[http://radiomaaref.ir/ExpertDetails/?n=44508 رادیو معارف، معرفی کارشناس: حجت‌الاسلام سلمان رضوانی]</ref> سرانجام در سال ۱۳۸۳ با پایان‌نامه «بررسی جلوه‌هایی از فمینیسم در برنامه‌های تلویزیونی» از دانشکده صدا و سیما فارغ‌التحصیل شد. این پایان‌نامه مورد توجه مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما قرار گرفت و در سال ۱۳۸۵ به چاپ رسید.<ref>پایگاه اندیشوران حوزه، پیشین.</ref>

رضوانی در مقطع دکتری تخصصی (PhD) در رشته جامعه‌شناسی فرهنگی مشغول به تحصیل شد و سرانجام در سال ۱۳۹۹ از دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال مدرک دکتری خود را دریافت نمود. رسالهٔ دکتری ایشان با موضوعات مرتبط با جامعه‌شناسی فرهنگی، رسانه و جنسیت بوده است.<ref>[https://www.magiran.com/author/profile/504402 پایگاه مگیران، پروفایل دکتر سلمان رضوانی]</ref>

==فعالیت‌ها==

دکتر سلمان رضوانی هم‌اکنون به عنوان پژوهشگر با مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما همکاری دارد و در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی قم به تدریس اشتغال دارد. از سوابق اجرایی و علمی وی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:<ref>پایگاه اندیشوران حوزه، پیشین.</ref>

* مسئول واحد پژوهش در مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما (از ۱۳۸۳)
* مدیر خانه هنر و اندیشه
* دبیر علمی و اجرایی همایش‌های «رسانه تلویزیون و سکولاریزم»
* عضو هیئت تحریریه نشریه «رواق هنر و اندیشه»
* مدیر هماهنگی و امور شهرستان‌های ستاد اقامه نماز استان قم (۱۳۷۶-۱۳۷۹)
* تدریس مبانی ارتباطات، شناخت وسایل ارتباط جمعی و رسانه‌شناسی در دانشگاه جامع علمی کاربردی شهید محلاتی، جامعه الزهرا(س)، جامعه المصطفی العالمیه و مرکز آموزش روحانیون سپاه.

رضوانی همچنین در برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی متعددی چون «سایه روشن» و «به رنگ خدا» حضور یافته است.<ref>رادیو معارف، پیشین.</ref>

در نشست «ید واحده مدیران و فعالان رسانه‌ای حوزوی در مسئله حجاب» که توسط خبرگزاری رسا برگزار شد، وی با اشاره به نظریه زوجیت [[خامنه‌ای، سید علی|مقام معظم رهبری]]، حجاب را بهانه‌ای برای آزادی جنسیتی از سوی دشمن دانست و تأکید کرد که هدف اصلی غرب از بین بردن جنسیت در جامعه ایرانی است.<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/734960 خبرگزاری رسا: دغدغه فعالان رسانه درباره حجاب؛ حجت الاسلام رضوانی: حجاب بهانه‌ای برای آزادی جنسیتی! ۷ خرداد ۱۴۰۲]</ref>

==آثار==

===کتاب‌ها===

* بررسی جلوه‌هایی از فمینیسم در برنامه‌های تلویزیونی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد، چاپ شده توسط مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۵)
* فمینیسم و رسانه‌های تصویری (انتشارات دفتر عقل، شابک: 978-964-2761-07-4)

===مقالات===

* درباره نقد (رواق هنر و اندیشه، دی ۱۳۸۷، شماره ۳۰)
* انقلاب و رسانه (رواق هنر و اندیشه، آبان ۱۳۸۷، شماره ۲۸)
* راه پیش رو (رواق هنر و اندیشه، اردیبهشت ۱۳۸۷، شماره ۲۲)
* سرآغاز (رواق هنر و اندیشه، مرداد ۱۳۸۶، شماره ۱۳)
* بررسی تطبیقی مبانی نگرش به زن در رسانه‌های دینی و غیر دینی (دومین همایش بین‌المللی دین و رسانه، قم و تهران، ۱۳۸۸)
* تصویر ذهنی مسلمانان بوسنی و هرزگوین از مذهب تشیع (فصلنامه راهبرد اجتماعی فرهنگی، بهار ۱۴۰۲، دوره ۱۲، شماره ۴۶ – با همکاری نعمت الله کرم اللهی و آرمینا رضوانی)<ref>پایگاه مگیران، پیشین.</ref>

===برنامه‌های تلویزیونی===

* فرشته‌های سوخته (دانشکده صدا و سیما)
* فقه زندگی (مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما)

===نشست‌ها و مصاحبه‌ها===

* در تقابل سنت و مدرنیسم: نگاهی به سریال «مرک تدریجی یک رویا»
* انفطار صورت: پرچم‌های ما (نشست پژوهشی)
* چشم سوم: دروغ‌های حقیقی (نشست پژوهشی)

==پانویس==

<references />

==منابع مقاله==

* [https://srezvani.andishvaran.ir/fa/ScholarMainpage.html پایگاه اندیشوران حوزه: زندگی‌نامه و سوابق علمی سلمان رضوانی]
* [http://radiomaaref.ir/ExpertDetails/?n=44508 رادیو معارف: معرفی کارشناس – حجت‌الاسلام سلمان رضوانی]
* [https://rasanews.ir/fa/news/734960 خبرگزاری رسا: دغدغه فعالان رسانه درباره حجاب؛ حجت الاسلام رضوانی: حجاب بهانه‌ای برای آزادی جنسیتی! – ۷ خرداد ۱۴۰۲]
* [https://www.magiran.com/author/profile/504402 پایگاه مگیران: پروفایل و مقالات دکتر سلمان رضوانی]
* [https://kms.dte.ir/author/%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C سامانه مدیریت دانش کتابخانه‌ای (DTE): اسناد علمی سلمان رضوانی]

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}
[[فمینیسم و رسانه‌های تصویری]]
[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی شده2 اردیبهشت 1405]]
[[رده:مؤلفین-اردیبهشت]]

همازاده، مهدی

2026-05-25T08:24:07Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (ع)' به '(ع)'

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = مهدی همازاده ابیانه
| تصویر = NUR50545.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = مهدی همازاده ابیانه
| نام‌های دیگر =
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر =
| ولادت = ۲۴ اسفند ۱۳۵۷ش
| محل تولد = تهران
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = قم، تهران
| رحلت =
| شهادت =
| مدفن =
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان =
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = تشیع
| پیشه = پژوهشگر، استاد دانشگاه
| درجه علمی =
| دانشگاه = پژوهشکده علوم شناختی تهران (دکتری فلسفه ذهن)
| علایق پژوهشی = فلسفه ذهن، فلسفه هنر، فقه هنر، هوش مصنوعی
| منصب = مدیر گروه انسان‌شناسی فلسفی پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی، دبیر کارگروه فلسفه ذهن ستاد علوم شناختی
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | محمود رضا عصاری | سید محمدحسن آل طه | محمدرضا نائینی | سید مفیدالدین حسینی آملی | پارسانیا | کیوانی | هاشمی شاهرودی | شب زنده دار | امینی نژاد | یزدان پناه}}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از = {{فهرست جعبه عمودی | }}
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی |[[ریزش‌ها و رویش‌ها در بین خواص صدر اسلام]]| [[دوئالیسم سینوی - دکارتی و مونیسم صدرایی از منظر اشکالات فیزیکالیسم]] | [[فلسفه هوش مصنوعی]] | [[معنویت در پویانمایی]] | [[نمادگرایی در هنر از منظر حکمت اشراق]]}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE50545AUTHORCODE
}}

'''مهدی همازاده ابیانه''' (متولد ۱۳۵۷ش)، پژوهشگر فلسفه ذهن، فلسفه هنر و فقه هنر و عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران است. او دارای دکتری تخصصی فلسفه ذهن از پژوهشکده علوم شناختی تهران و همچنین تحصیلات حوزوی در سطح خارج فقه و اصول می‌باشد. همازاده ابیانه مدیر گروه انسان‌شناسی فلسفی پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی و دبیر کارگروه فلسفه ذهن ستاد علوم شناختی است. کتاب «دوئالیسم سینوی – دکارتی و مونیسم صدرایی از منظر اشکالات فیزیکالیسم» او در جشنواره کتاب سال حوزه شایسته تحسین شناخته شد. وی مقالات متعددی به زبان فارسی و انگلیسی در نشریات بین‌المللی منتشر کرده است.

==ولادت==

مهدی همازاده ابیانه در ۲۴ اسفند ماه سال ۱۳۵۷ش در شهر تهران به دنیا آمد.<ref name="andishvaran">[https://homazade.andishvaran.ir/fa/scholarmainpage.html ر.ک: پروفایل مهدی همازاده ابیانه، پایگاه اندیشوران حوزه]</ref>

==تحصیلات==

همازاده ابیانه تحصیلات متوسطه را در دبیرستان البرز اصفهان به پایان رساند.<ref name="andishvaran" /> در سال ۱۳۷۵ وارد رشته مهندسی صنایع شیمیایی (طراحی فرآیندهای نفت) در دانشگاه علم و صنعت ایران شد.<ref name="andishvaran" /> بین سال‌های ۱۳۷۷ تا ۱۳۷۹، هم‌زمان با تحصیلات دانشگاهی، فراگیری دروس مقدماتی حوزه علمیه را در مدرسه علمیه میرزا موسی (واقع در بازار تهران) آغاز کرد.<ref name="andishvaran" /> در سال ۱۳۸۲ پس از پایان خدمت سربازی، تحصیلات حوزوی را در مدرسه معصومیه قم ادامه داد.<ref name="andishvaran" /> دروس سطح عالی را در مدرسه آیت‌الله گلپایگانی و مدرسه فیضیه قم گذراند. در این مقطع از محضر اساتیدی همچون محمود رضا عصاری، سید محمدحسن آل طه (در اصول فقه)، محمدرضا نائینی و سید مفیدالدین حسینی آملی (در فقه) بهره برد.<ref name="andishvaran" /> کتاب‌های بدایه الحکمه و نهایه الحکمه را نزد اساتید [[پارسانیا، حمید|پارسانیا]] و کیوانی فراگرفت.<ref name="andishvaran" /> از سال ۱۳۹۰ وارد دروس خارج فقه و اصول شد و از محضر آیات هاشمی شاهرودی و [[شب‌زنده‌دار جهرمی، مهدی|شب زنده‌دار]] استفاده کرد. همچنین فلسفه اسلامی را نزد امینی‌نژاد و [[یزدان‌پناه، سید یدالله|یزدان‌پناه]] ادامه داد.<ref name="andishvaran" />

در کنار تحصیلات حوزوی، پس از اتمام سطح ۲ (در سال ۱۳۸۹)، به کارشناسی ارشد رشته فلسفه دین در دانشگاه تهران وارد شد، اما پس از یک ترم به رشته فلسفه هنر در دانشگاه ادیان قم انتقال یافت.<ref name="andishvaran" /> در سال ۱۳۹۱ نیز رشته فلسفه ذهن را در مقطع دکتری در پژوهشکده علوم شناختی تهران دنبال کرد.<ref name="andishvaran" /> رساله سطح ۳ خود را با عنوان «ثبات و تغیّر در احکام شرعی» در سال ۱۳۹۱ دفاع نمود. عنوان پایان‌نامه کارشناسی ارشد فلسفه هنر «نمادگرایی در هنر از منظر شیخ اشراق» بود.<ref name="andishvaran" />

طی سال ۲۰۱۶ میلادی به عنوان منتخب فلوشیپ رتبه اول دکتری و همچنین دستیار پژوهشی پروفسور اندی ایگان در دانشکده فلسفه دانشگاه راتگرز آمریکا مشغول به کار بر روی رساله دکتری خود شد.<ref name="andishvaran" /> موضوع پروژه دکتری، نقد یک نظریه مهم فلسفه فیزیکالیستی در باب تجربه‌های پدیداری نفس (کیفیات نفسانی) بود.<ref name="andishvaran" /> پایان‌نامه دکتری خود را با عنوان «بررسی انتقادی تئوریهای بازنمودگرایی مرتبه اوّل در باب آگاهی پدیداری» دفاع کرد.<ref name="andishvaran" />

==فعالیت‌ها==

همازاده ابیانه از سال ۱۳۹۲ تا دی ۱۳۹۴ معاون پژوهش مدرسه اسلامی هنر بود.<ref name="andishvaran" /> در سال ۱۳۹۳ به عنوان عضو گروه دین و هنر پژوهشکده مطالعات دینی فرهنگ (پژوهشگاه فرهنگ و هنر و ارتباطات) فعالیت داشت.<ref name="andishvaran" /> از سال ۱۳۹۳ تا دی ۱۳۹۴ به عنوان عضو هیئت مدیره انجمن قلم (معاونت پژوهشی حوزه علمیه) مشغول به کار شد.<ref name="andishvaran" /> وی دبیر دبیرخانه همایش تخصصی فقه هنر در سال‌های ۱۳۹۴، ۱۳۹۶ و ۱۳۹۸ بود.<ref name="andishvaran" /> از بهار ۱۳۹۷ مدیر کلان پروژه «فلسفه علوم شناختی» در مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران شد.<ref name="andishvaran" /> همچنین از بهار ۱۳۹۸ مدیر گروه انسان‌شناسی فلسفی پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی است.<ref name="andishvaran" /> از سال ۱۴۰۱ دبیر کارگروه فلسفه ذهن ستاد علوم شناختی و از سال ۱۴۰۳ دبیر کارگروه علوم انسانی شورای نخبگان (بنیاد نخبگان) می‌باشد.<ref name="andishvaran" /> وی هم‌اکنون به عنوان عضو هیئت علمی مؤسسه حکمت و فلسفه ایران فعالیت می‌کند.<ref name="andishvaran" />

برنده عنوان «شایسته تحسین» از جشنواره کتاب سال حوزه برای کتاب «دوئالیسم سینوی - دکارتی و مونیسم صدرایی از منظر فیزیکالیسم» (۱۳۹۸) شده است.<ref name="andishvaran" />

==آثار==

===کتاب‌ها===
*دوئالیسم سینوی – دکارتی و مونیسم صدرایی؛ از منظر اشکالات فیزیکالیسم، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۷ش.<ref name="andishvaran" /><ref name="elmnet">[https://elmnet.ir/author/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87?pn=2 ر.ک: مهدی همازاده ابیانه، پایگاه علم نت]</ref>
*فلسفه هوش مصنوعی، پژوهشگاه فضای مجازی، ۱۳۹۸ش.<ref name="andishvaran" />
*معنویت در پویانمایی (بازنمایی مفاهیم معنوی در مدیوم انیمیشن؛ راهبردی براساس فلسفه اسلامی)، مرکز پژوهشهای اسلامی رسانه (صدا و سیما)، ۱۳۹۹ش.<ref name="andishvaran" /><ref name="elmnet" />
*سلسله گفتگوها در باب فقه هنر، مدرسه اسلامی هنر، ۱۳۹۴ش.<ref name="andishvaran" /><ref name="elmnet" />
*نمادگرایی در هنر از منظر حکمت اشراق (برگرفته از پایان‌نامه کارشناسی ارشد).<ref name="andishvaran" />
*تیغ دو دم: نگاهی تاریخی - تحلیلی به فتنه از صدر اسلام تا روزگار معاصر، نشر معارف، ۱۳۹۲ش.<ref name="elmnet" />
*سبک زندگی دانشجویی انقلابی، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، ۱۳۹۲ش.<ref name="elmnet" />
*مجموعه مقالات نخستین همایش ملی فقه هنر (با همکاری دیگران)، مدرسه اسلامی هنر، ۱۴۰۰ش.<ref name="elmnet" />

===برخی مقالات===
مقالات فارسی:
*«ناکارآمدی نظریه ابتناء (Supervenience) در تبیین علیّت ذهنی (Mental Causation)»، مجله اندیشه دینی دانشگاه شیراز، شماره ۵۱ (تابستان ۱۳۹۳).<ref name="andishvaran" />
*«ناکارآمدی نظریات محقّق سازی (Realization) در تبیین علیّت ذهنی، با تأکید بر نظریه شومیکر»، مجله معرفت فلسفی، شماره ۴۴ (تابستان ۱۳۹۳).<ref name="andishvaran" />
*«پارادایم حاکم بر فلسفه ذهن معاصر و تبعات آن در گزینش و پاسخ به مسائل»، مجله روش‌شناسی علوم انسانی، شماره ۷۷ (زمستان ۱۳۹۲).<ref name="andishvaran" /><ref>[https://method.rihu.ac.ir/article_161.html پارادایم حاکم بر فلسفه ذهن معاصر، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه]</ref>
*«بررسی انتقادی نظریات بازنمودی درباره آگاهی پدیداری»، مجله روش‌شناسی علوم انسانی، شماره ۸۱ (زمستان ۱۳۹۳).<ref name="andishvaran" />
*«رمزگشایی از داستانهای نمادین سهروردی بر پایه مبانی حکمت اشراق»، مجله آیین حکمت دانشگاه باقرالعلوم(ع)، (۱۳۹۴).<ref name="andishvaran" />
*«ناکامی تئوریهای بازنمودگرایی مرتبه اوّل در تبیین خصیصه سوبژکتیو تجربه»، مجله اندیشه دینی، شماره ۶۳ (تابستان ۱۳۹۶).<ref name="andishvaran" />
*«وجوه تشابه و تفاوت نوظهورگرایی با علم النفس صدرا»، مجله حکمت صدرایی، (بهار و تابستان ۱۳۹۸).<ref name="andishvaran" />
*«نقد پاسخهای مایکل تای به آزمون زمین معکوس»، مجله فلسفه علم پژوهشگاه علوم انسانی، (پاییز و زمستان ۱۳۹۷).<ref name="andishvaran" />
*«معیار مواجهه فقهی با پدیده هنری»، مجله الهیات هنر، شماره ۱۰ (پاییز ۱۳۹۶).<ref name="elmnet" />
*«مقایسه فیلم با هنرهای سنّتی؛ نقدی فلسفی بر سنّت گرایی»، مجله هنرهای زیبا - هنرهای نمایشی دانشگاه تهران، شماره ۶۴ (زمستان ۱۳۹۸).<ref name="andishvaran" />

مقالات انگلیسی:
*"Emergentism and Sadra’s Psychology; A Common Physicalistic Challenge", Asian Philosophy, Oxford: Routledge, Vol. 29, No. 3, (2019).<ref name="andishvaran" />
*"Avicenna’s and Mullā Ṣadrā’s Arguments for Immateriality of the Soul; from the Viewpoint of Physicalism", Angelicum, Rome: University of St. Thomas Aquinas, Vol. 97, No. 3, (2020).<ref name="andishvaran" />
*"An Account of Suhrawardī’s Allegories in light of the Illuminationist Philosophy", The International Journal of the Platonic Tradition, Brill, (2022).<ref name="andishvaran" />

==پانویس==
<references />

==منابع مقاله==
*[https://homazade.andishvaran.ir/fa/scholarmainpage.html پایگاه اندیشوران حوزه: مهدی همازاده ابیانه]
*[https://elmnet.ir/author/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87?pn=2 پایگاه علم نت: مهدی همازاده ابیانه]
*[https://method.rihu.ac.ir/article_161.html پژوهشگاه حوزه و دانشگاه: پارادایم حاکم بر فلسفه ذهن معاصر]
*[https://ammaryar.ir/option/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87 پایگاه عمار یار: مهدی همازاده]

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}
* [[ریزش‌ها و رویش‌ها در بین خواص صدر اسلام]]
* [[سیره پیامبر(ص) و امیر المؤمنین(ع) در مواجهه با سران فتنه و نفاق]]
* [[آقازادگان صدر اسلام]]
[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مؤلفین-اردیبهشت]]

حدیث منزلت

2026-05-25T08:24:05Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (ص)' به '(ص)'

{{جعبه اطلاعات حدیث
| نام حدیث = حدیث منزلت
| نام به عربی = حدیث المنزلة
| راوی اصلی = علی بن ابی طالب(ع)
| منبع = صحیح مسلم، صحیح بخاری، صحیح ترمذی، سنن ابن ماجه، مسند احمد بن حنبل
| شماره حدیث = منابع مختلف (مثلاً صحیح مسلم: کتاب فضائل الصحابه، حدیث ۲۴۰۴)
| موضوع = جانشینی علی، منزلت اهل بیت، فضائل علی(ع)
| درجه اعتبار = صحیح (متفق‌علیه در منابع اهل سنت و شیعه)
| سلسله سند = سعد بن ابی وقاص ← پیامبر اسلام(ص)
| متن خلاصه = «یا علی! آیا راضی نیستی که نسبت به من، همان جایگاهی را داشته باشی که هارون نسبت به موسی داشت، جز اینکه پس از من پیامبری نیست؟»
| توضیحات = از مهم‌ترین احادیث در اثبات خلافت بلافصل امام علی(ع) در منابع شیعه و فضیلت ایشان در منابع اهل سنت
}}

'''حدیث منزلت''' (به عربی: حدیث المنزلة) از مشهورترین و معتبرترین احادیث نبوی است که در آن پیامبر اسلام(ص) جایگاه علی بن ابی طالب(ع) را نسبت به خود، معادل جایگاه هارون(ع) نسبت به موسی(ع) معرفی می‌کند، با این تفاوت که پس از ایشان پیامبری نخواهد آمد. این حدیث در مهم‌ترین منابع حدیثی فریقین (اهل سنت و شیعه) نقل شده و از نظر سند، صحیح و متواتر است.

== متن و ترجمهٔ حدیث ==
'''متن عربی (بر اساس نقل صحیح مسلم):'''
<blockquote>«أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى، إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي»</blockquote>

'''ترجمهٔ فارسی:'''
<blockquote>«آیا راضی نیستی که نسبت به من، همان جایگاهی را داشته باشی که هارون نسبت به موسی داشت، جز اینکه پس از من پیامبری نیست؟»</blockquote>

'''متن کامل در برخی منابع (مانند کتاب الارشاد شیخ مفید):'''
<blockquote>«ارجع إلی مکانک یا أخی، فلیس یصلح المدینة إلا أنا أو أنت، فأنت خلیفتی فی أهلی و دار هجرتی وقومی. أما ترضى أن تکون منی بمنزلة هارون من موسى، إلا أنه لا نبی بعدی؟»</blockquote>

'''ترجمه:'''
<blockquote>«ای برادر! به جایگاه خود بازگرد. مدینه را جز من و تو کسی درست نمی‌تواند اداره کرد. تو جانشین منی در میان خانواده‌ام و در شهر هجرت و قوم من. آیا راضی نیستی که نسبت به من، همان جایگاهی را داشته باشی که هارون نسبت به موسی داشت، جز اینکه پس از من پیامبری نیست؟»</blockquote>

== شأن نزول و زمان صدور ==
حدیث منزلت در چند موقعیت مختلف از پیامبر اسلام(ص) نقل شده است، اما مشهور‌ترین و مستند‌ترین آن، مربوط به '''جنگ تبوک''' (سال ۹ یا ۱۰ هجری قمری) است.

=== جنگ تبوک ===
هنگامی که پیامبر(ص) برای بزرگ‌ترین لشکرکشی خود به سوی تبوک حرکت کردند، علی بن ابی طالب(ع) را به عنوان '''جانشین خود در مدینه''' منصوب نمودند. پس از حرکت پیامبر، منافقان شایعه کردند که علی(ع) را به دلیل سنگینی و ضعفش در مدینه نگه داشته‌اند. علی(ع) با شنیدن این شایعات، خود را به پیامبر رساند و موضوع را بازگو نمود. در این هنگام، پیامبر(ص) با ناراحتی فرمودند که شایعه‌سازان دروغ گفته‌اند و سپس حدیث منزلت را بیان فرمودند.

== منابع اصلی حدیث ==
=== منابع اهل سنت ===
* صحیح بخاری - کتاب فضائل اصحاب، باب مناقب علی
* صحیح مسلم - کتاب فضائل الصحابه، حدیث ۲۴۰۴
* سنن ترمذی - کتاب مناقب، حدیث ۳۷۲۴
* سنن ابن ماجه - کتاب مقدمه، حدیث ۱۱۵
* مسند احمد بن حنبل - جلد ۱، صفحه ۳۳۰
* سیره ابن هشام - جلد ۴، صفحه ۱۸۲
* الطبقات الکبری (ابن سعد) - جلد ۳، صفحه ۲۳

=== منابع شیعه ===
* الکافی (شیخ کلینی) - جلد ۸، صفحه ۱۰۷
* الارشاد (شیخ مفید) - جلد ۱، صفحه ۱۸۶
* دعائم الاسلام (قاضی نعمان) - جلد ۱، صفحه ۴۶
* بحار الانوار (علامه مجلسی) - جلد ۳۷، صفحه ۲۵۴

== دلالت حدیث ==
=== در نگاه شیعه ===
شیعیان این حدیث را یکی از مهم‌ترین ادله بر '''خلافت بلافصل امام علی(ع)''' پس از پیامبر(ص) می‌دانند، زیرا هارون(ع) بر اساس آیات قرآن وزیر، جانشین و همپیمان موسی(ع) بود.

=== در نگاه اهل سنت ===
اهل سنت این حدیث را بر '''فضیلت عظیم علی بن ابی طالب(ع)''' حمل می‌کنند، اما خلافت بلافصل را از آن استنباط نمی‌کنند. از نظر ایشان، این حدیث نشان‌دهندهٔ جایگاه علمی و معنوی بالای علی(ع) است، نه جانشینی سیاسی فوری.

== دیدگاه علمای بزرگ ==
=== علمای شیعه ===
* '''شیخ مفید''': این حدیث، نص جلی بر امامت و خلافت علی(ع) است.
* '''سید رضی''': این حدیث از متواترات و قطعی‌الصدور است.
* '''علامه امینی''': در کتاب الغدیر، بیش از ۲۰۰ صحابی را نام برده که این حدیث را نقل کرده‌اند.

=== علمای اهل سنت ===
* '''ابن حجر عسقلانی''': این حدیث صحیح است و دلالت بر فضیلت عظیم علی دارد.
* '''نووی''': این حدیث در صحیح مسلم به طور متواتر نقل شده است.
* '''ابن تیمیه''': این حدیث صحیح است و مقصود آن، اثبات فضیلت است (منهاج السنة).

== نتیجه‌گیری ==
حدیث منزلت یکی از مستندترین و مشهورترین احادیث نبوی است که در صحیح‌ترین منابع فریقین نقل شده و از نظر سند، در درجهٔ اعتبار «صحیح متواتر» قرار دارد. اختلاف نظر اصلی میان شیعه و اهل سنت نه در سند حدیث، بلکه در دلالت و تفسیر آن است.

== منابع ==
؟؟؟

حجار، عدی جواد علی

2026-05-25T08:24:04Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (س)' به '(س)'

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = عدی جواد علی حجّار
| تصویر = NUR34135.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = عدی جواد علی حجّار
| نام‌های دیگر = عدی جواد الحجار؛ Adi Jawad Ali al-Hajjar
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر = جواد علی
| ولادت = ۱۹۶۵ میلادی (۱۳۸۵-۱۳۸۴ هجری قمری)
| محل تولد =
| کشور تولد = عراق
| محل زندگی = نجف، کوفه
| رحلت = در قید حیات
| شهادت =
| مدفن =
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان =
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه اثنی‌عشری
| پیشه = استاد دانشگاه، پژوهشگر، نویسنده
| درجه علمی = استادیار
| دانشگاه = دانشگاه کوفه
| علایق پژوهشی = تفسیر قرآن، علوم قرآن، حدیث، نهج‌البلاغه
| منصب = مدیر مرکز مطالعات کوفه، معاون رئیس دانشکده علوم تربیتی در امور علمی و تحصیلات تکمیلی، رئیس گروه قرآن و تربیت اسلامی
| پس از =
| پیش از =
| اساتید =
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از =
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | الأسس المنهجية في تفسير النص القرآني}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE34135AUTHORCODE
}}

'''عدی جواد علی حجّار''' (متولد ۱۹۶۵م) استادیار گروه تربیت اسلامی دانشکده علوم تربیتی دانشگاه کوفه و پژوهشگر برجسته در حوزه تفسیر قرآن و علوم قرآنی است. او مدرک دکتری خود را در رشته شریعت و علوم اسلامی از دانشگاه کوفه دریافت کرد. حجّار در حال حاضر به عنوان «مدیر مرکز مطالعات کوفه» و «معاون رئیس دانشکده علوم تربیتی برای امور علمی و تحصیلات تکمیلی» فعالیت دارد. او همچنین عضو بنیان‌گذار «انجمن ملی پژوهش‌های فکری و فرهنگی» و «انجمن شفای پزشکی تعاونی خیریه» در نجف است. کتاب «الأسس المنهجية في تفسير النصّ القرآني» از جمله آثار علمی او در حوزه علوم قرآنی به شمار می‌رود.

== ولادت ==
عدی جواد علی حجّار در سال ۱۹۶۵ میلادی (مطابق با ۱۳۸۵-۱۳۸۴ هجری قمری) در عراق متولد شد.<ref name="library">[https://imamhussain-lib.com/arb/1708 کتابخانه امام حسین(ع): الأسس المنهجية في تفسير النص القرآني، بازدید در تاریخ ۲ خرداد ۱۴۰۴]</ref>

== تحصیلات ==
دکتر عدی جواد علی حجّار مدارک تحصیلی خود را به ترتیب زیر اخذ کرده است:<ref name="staff">[https://staff.uokufa.edu.iq/faculty/detail/oday.alhjjar/ پایگاه دانشگاه کوفه: دکتر عدی جواد علی حجّار، بازدید در تاریخ ۲ خرداد ۱۴۰۴]</ref>
- کارشناسی – دانشگاه بغداد، دانشکده شریعت و علوم اسلامی
- کارشناسی ارشد – دانشگاه کوفه، دانشکده فقه
- دکتری – دانشگاه کوفه، دانشکده فقه (رشته شریعت و علوم اسلامی، گرایش تفسیر و علوم قرآن)

== فعالیت‌ها ==
=== سمت‌های دانشگاهی و اجرایی ===
دکتر عدی جواد علی حجّار در دانشگاه کوفه مشاغل متعددی را بر عهده داشته است:<ref name="staff" /><ref name="center">[https://uokufa.edu.iq/wp-content/uploads/2020/%D8%A3.%D8%AF._%D8%B9%D8%AF%D9%8A_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF_%D8%B9%D9%84%D9%8A_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B1_%D9%85%D8%AF%D9%8A%D8%B1_%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2_%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%81%D8%A9.pdf دانشگاه کوفه: مدیر مرکز مطالعات کوفه، ۱۷ اکتبر ۲۰۱۷]</ref>
- **معاون رئیس دانشکده علوم تربیتی برای امور علمی و تحصیلات تکمیلی**
- **رئیس گروه قرآن کریم و تربیت اسلامی**
- **مدیر مرکز مطالعات کوفه** (از ۱۷ اکتبر ۲۰۱۷)

=== عضویت‌ها و فعالیت‌های اجتماعی ===
- عضو بنیان‌گذار «انجمن ملی پژوهش‌های فکری و فرهنگی» (با تأیید وزارت آموزش عالی عراق)<ref name="staff" />
- عضو بنیان‌گذار «انجمن شفای پزشکی تعاونی خیریه» در نجف (با تأیید وزارت بهداشت عراق)<ref name="staff" />
- عضو اتحادیه معلمان عراق<ref name="staff" />

=== فعالیت‌های داوری ===
دکتر عدی جواد علی حجّار به عنوان داور در چندین نشریه علمی فعالیت دارد:<ref name="omani">[https://omani.al-mostafa.info/author/12419 پایگاه المصطفی: عدی جواد علی الحجار، بازدید در تاریخ ۲ خرداد ۱۴۰۴]</ref>
- مجله «الاستاذ» (دانشگاه بغداد)
- مجله «المخطوطات» (مرکز تحقیقات و مطالعات علمی)
- مجله «التراث الحلّی»

=== شرکت در همایش‌های علمی ===
دکتر حجّار در همایش‌های علمی متعددی شرکت کرده است، از جمله:<ref name="staff" />
- همایش شیخ کلینی در جمهوری اسلامی ایران (۲۰۰۹)
- همایش‌های شهید محمدباقر صدر (۲۰۰۷ و ۲۰۰۸، نجف)
- همایش شهید محمدباقر صدر در دانشگاه میسان (۲۰۰۹)
- همایش علمی نخست دانشکده علوم تربیتی (۲۰۱۰)
- همایش نهج‌البلاغه در دانشکده علوم تربیتی (۲۰۱۱)
- همایش هیئت نظارت و شفافیت در بغداد (۲۰۰۹)
- همایش کاظمین در حرم کاظمی (۲۰۱۱)
- همایش قرآن کریم و مسائل عصر (۲۰۱۱)
- همایش عاشورای حسینی در دانشگاه کربلا (۲۰۱۱)
- همایش فاطمه زهرا(س) (۲۰۱۲)
- همایش میراث قرآنی در کوفه (۲۰۱۲)

== پژوهش‌ها و مقالات ==
از جمله پژوهش‌ها و مقالات علمی دکتر عدی جواد علی حجّار:<ref name="staff" /><ref name="mandumah">[https://search.mandumah.com/Record/669935 پایگاه المنظومة: الشواهد التفسيرية في مرويات الكليني، ۲۰۱۲]</ref><ref name="emarefa">[https://search.emarefa.net/ar/detail/AFD-1321714-al-hajjar-adi-jawad-ali پایگاه معرفة: عدي جواد علي الحجار، بازدید در تاریخ ۲ خرداد ۱۴۰۴]</ref>

{{ستون-شروع|۲}}
* «الشواهد التفسيرية في مرويات الكليني في كتابه الكافي (كتاب الزكاة إنموذجاً)» – مجله الكلية الإسلامية الجامعة، ۲۰۱۲<ref name="mandumah" />
* «الأسس المنهجية في تفسير النص القرآنی»<ref name="omalbanin">[https://omalbanin.com/library/details/21 پایگاه أم البنين: الأسس المنهجية في تفسير النصّ القرآني، ۲۰۲۲]</ref>
* «النقد الروائي عند المقداد السيوري (ت 826 ه) في كتاب كنز العرفان»<ref name="emarefa" />
* «استعمال أسس مدرسة الحكمة المتعالية في تفسير صدر المتألهين الشيرازي (ت 1050هـ)»<ref name="emarefa" />
* «المرويات التفسيرية العقائدية عند الحسين بن سعيد الأهوازي»<ref name="emarefa" />
* «أسس علوم القرآن الكريم في تفسير صدر المتألهين الشيرازي: دراسة تطبيقية»<ref name="emarefa" />
* «مباحث علوم القرآن في رواية المعصوم(ع) عند الحسين بن سعيد الأهوازي»<ref name="emarefa" />
* «تفسير آيات الأحكام بآيات قرآنية بما روي عن أهل البيت(ع)»<ref name="emarefa" />
* «الجهد اللغوي و البلاغي للشيخ النهاوندي في كتابه «نفحات الرحمن في تفسير القرآن»»<ref name="emarefa" />
* «معايير التفسير في مقدمات التفاسير»<ref name="emarefa" />
* «نفي شبهة التحريف عند الشريف المرتضى»
* «الأداء التفسيري عند الإمام الكاظم(ع) (آيات العقائد أنموذجاً)»
* «الدلالات التفسيرية في شواهد نهج البلاغة القرآنية»
* «نقد معايير التفسير في مقدمات التفاسیر» (با همکاری علی محسن جبر)
* «إشكالية التموضع الدلالي وحركية الفهم في تفسير النص القرآني»
* «التكييف الفقهي لمفهوم الدولة في فكر الشهيد محمد باقر الصدر»
* «طرائق تدريس اللغة العربية بين الأصالة والتجديد»
* «الأبعاد الإصلاحية في ثورة الإمام الحسين(ع) (البعد العقائدي إنموذجاً)»
* «آيات الوعيد في خطبة فاطمة الزهرا(ع)»
* «الأثر الديني لمدينة النجف الأشرف في المجتمع العراقي»
* «الشاهد القرآني في الأحكام الشرعية عند الإمام الكاظم(ع)»
* «إشكاليات وحلول ترجمة النص القرآني»
* «أصالة القديم وضرورة الحديث في طرائق تعليم اللغة العربية»
* «التكييف الفقهي للشورى في بناء الدولة عند الشهيد محمد باقر الصدر»
* «مرويات الكليني التفسيرية في كتابه الكافي»
* «الأثر التفسيري في مرويات الشيخ الكليني»
{{پایان}}

== آثار ==
=== کتاب ===
* '''الأسس المنهجية في تفسير النصّ القرآني''' – این کتاب که حاصل پژوهش دکتر حجّار است، به بررسی مبانی و اصول روش‌شناختی در تفسیر قرآن کریم می‌پردازد و از جمله آثار علمی او در حوزه علوم قرآنی به شمار می‌رود. ناشر این کتاب دانشگاه کوفه بوده و در سال ۲۰۲۲ منتشر شده است.<ref name="omalbanin" /><ref name="library" /><ref name="shiastudies">[https://shiastudies.com/ar/10400 پایگاه شیعه استادیز: الأسس المنهجية في تفسير النص القرآني، ۲۴ ژوئن ۲۰۲۲]</ref>

== پانویس ==
<references />

== منابع مقاله ==
* [https://staff.uokufa.edu.iq/faculty/detail/oday.alhjjar/ پایگاه دانشگاه کوفه: دکتر عدی جواد علی حجّار]
* [https://uokufa.edu.iq/wp-content/uploads/2020/%D8%A3.%D8%AF._%D8%B9%D8%AF%D9%8A_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF_%D8%B9%D9%84%D9%8A_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B1_%D9%85%D8%AF%D9%8A%D8%B1_%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2_%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%81%D8%A9.pdf دانشگاه کوفه: مدیر مرکز مطالعات کوفه]
* [https://search.emarefa.net/ar/detail/AFD-1321714-al-hajjar-adi-jawad-ali پایگاه معرفة: عدي جواد علي الحجار]
* [https://search.mandumah.com/Record/669935 پایگاه المنظومة: الشواهد التفسيرية في مرويات الكليني]
* [https://omalbanin.com/library/details/21 پایگاه أم البنين: الأسس المنهجية في تفسير النصّ القرآني]
* [https://imamhussain-lib.com/arb/1708 کتابخانه امام حسین(ع): الأسس المنهجية في تفسير النص القرآني]
* [https://omani.al-mostafa.info/author/12419 پایگاه المصطفی: عدی جواد علی الحجار]
* [https://shiastudies.com/ar/10400 پایگاه شیعه استادیز: الأسس المنهجية في تفسير النص القرآني]

== وابسته‌ها ==
{{وابسته‌ها}}

[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مؤلفین-خرداد]]

حسینی میلانی، محمدعلی

2026-05-25T08:24:01Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (ع)' به '(ع)'

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = سید محمدعلی حسینی میلانی
| تصویر = NUR05392.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = سید محمدعلی حسینی میلانی
| نام‌های دیگر = سید محمدعلی میلانی
| لقب = حجت‌الاسلام
| تخلص =
| نسب = سادات میلانی
| نام پدر = سید محمدهادی حسینی میلانی
| ولادت = ۱۳۴۸ قمری
| محل تولد = نجف اشرف
| کشور تولد = عراق
| محل زندگی = نجف، کربلا، مشهد
| رحلت = ۱۴۲۳ قمری
| شهادت =
| مدفن = حرم امام رضا(ع)، صحن جمهوری، قطعه ۲۲۰
| طول عمر = ۷۵ سال
| نام همسر =
| فرزندان = سید محمدمهدی، سید محمود
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه
| پیشه = عالم دینی، نویسنده، پژوهشگر
| درجه علمی = اجتهاد
| دانشگاه = حوزه علمیه نجف، حوزه علمیه مشهد
| علایق پژوهشی = فقه، حدیث، سیره، زیارات
| منصب =
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | سید محمدهادی حسینی میلانی}}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از = {{فهرست جعبه عمودی | سید محمدهادی حسینی میلانی}}
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | [[شرح زيارة الإمام أمير المؤمنين علیه‌السلام یوم الغدیر]]| مرجع آگاه (۲ جلد) | تکملة قادتنا کیف نعرفهم | شرح زیارة أمیر المؤمنین علیه السلام في مبعث رسول الله}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE05392AUTHORCODE
}}
{{کاربردهای دیگر|میلانی (ابهام‌زدایی)}}
'''سید محمدعلی حسینی میلانی''' (۱۳۴۸-۱۴۲۳ق) عالم دینی، نویسنده و پژوهشگر شیعه، فرزند سوم [[میلانی، سید محمدهادی|آیت‌الله العظمی سید محمدهادی میلانی]] و از شاگردان برجستهٔ مکتب پدر بود. ایشان عمر خود را صرف تألیف، تحقیق و نشر معارف اهل بیت علیهم‌السلام نمود و آثاری چون «[[شرح زيارة الإمام أمير المؤمنين علیه‌السلام یوم الغدیر|شرح زیارة الغدیر]]» و «مرجع آگاه» (زندگی‌نامهٔ پدر) را از خود به یادگار گذاشت.

==ولادت==
سید محمدعلی حسینی میلانی در سال ۱۳۴۸ هجری قمری (مطابق با ۱۹۳۰ میلادی) در شهر نجف اشرف دیده به جهان گشود.<ref name="marja1">حسینی میلانی، محمد علی، ج1، ص64</ref> وی فرزند سوم [[میلانی، سید محمدهادی|آیت‌الله العظمی سید محمدهادی حسینی میلانی]] و تنها فرزند ایشان از همسر دوم (دختر آیت‌الله سید حسن جزائری) بود.<ref name="marja1"/> نسب ایشان به سادات میلانی می‌رسد که از خاندان‌های شریف و علمی نجف و کربلا هستند.

==تحصیلات==
سید محمدعلی میلانی تحصیلات حوزوی خود را در نجف اشرف و کربلای معلی آغاز کرد.<ref name="marja1"/> سپس به مشهد مقدس مهاجرت نمود و در محضر پدر بزرگوارش، [[میلانی، سید محمدهادی|آیت‌الله العظمی میلانی]]، به تکمیل دروس خارج فقه و اصول پرداخت.<ref name="marja1"/> ایشان از فضلای برجستهٔ حوزه علمیه مشهد و از شاگردان مکتب پدر به شمار می‌رفت.

==فعالیت‌ها==
سید محمدعلی میلانی بیشتر عمر خود را صرف تألیف، تحقیق و نشر معارف اهل بیت علیهم‌السلام کرد. از مهم‌ترین فعالیت‌های ایشان می‌توان به تدوین و گردآوری آثار پدر اشاره نمود. در مقدمهٔ کتاب «محاضرات فی فقه الامامیه» (کتاب الزکاة) که توسط نوه‌اش تدوین شده، از زحمات سید محمدعلی در چاپ آثار پدر قدردانی شده است.<ref>میلانی، محمدهادی، ج1، ص46</ref>

همچنین ایشان در تأسیس «مؤسسة آية الله الميلاني لإحياء الفكر الشيعي» (مؤسسه آیت‌الله میلانی برای احیای فکر شیعی) نقش داشته و پس از وفاتش، مؤسسه به نشر آثار وی همت گماشت.<ref name="sharh1">حسینی میلانی، محمد علی (شرح زیارة الغدیر)، ج1، ص8</ref>

==وفات==
سید محمدعلی حسینی میلانی در سال ۱۴۲۳ هجری قمری (مطابق با ۱۳۸۱ شمسی) دار فانی را وداع گفت.<ref name="arabi">رحمن‌زاده صوفیانی، جعفر، ج1، ص300</ref> پیکر مطهر ایشان در مشهد مقدس، در جوار حرم امام رضا علیه‌السلام، در صحن جمهوری، قطعهٔ ۲۲۰ به خاک سپرده شد.<ref name="arabi"/>

==آثار==
از جمله آثار تألیفی و تحقیقی سید محمدعلی حسینی میلانی عبارتند از:

* شرح زیارة الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام یوم الغدیر (شرح زیارت امام علی(ع) در روز غدیر، به زبان عربی، که پس از وفات ایشان با تحقیق سید علی حسینی میلانی منتشر شد)<ref>حسینی میلانی، محمد علی (شرح زیارة الغدیر)، ج1، ص1</ref>
* مرجع آگاه (کتابی دو جلدی در شرح حال، زندگی و مبارزات آیت‌الله العظمی سید محمدهادی میلانی)<ref name="marja1"/>
* تکملة قادتنا کیف نعرفهم (تکمیل بر کتاب «قادتنا کیف نعرفهم» اثر پدر)
* شرح زیارة أمیر المؤمنین علیه السلام في مبعث رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله

==پانويس ==
<references />

==منابع مقاله==
* حسینی میلانی، محمد علی، مرجع آگاه، جلد ۱، قم - ایران: مرکز الحقائق الإسلامیة، ۱۳۹۵ ش
* میلانی، محمدهادی، محاضرات في فقه الإمامیة: کتاب الزکاة، جلد ۱، مشهد مقدس - ایران: دانشگاه فردوسی مشهد. مؤسسه چاپ و انتشارات، ۱۳۵۵ ش
* حسینی میلانی، محمد علی، شرح زيارة الإمام أمير المؤمنين علیه السلام یوم الغدیر، جلد ۱، قم - ایران: دليل ما، ۱۴۳۳ ق (۱۹۹۰ م)
* رحمن‌زاده صوفیانی، جعفر، عربی‌سرایان آذری‌زبان: پژوهشی در عربی‌سرایان آذری‌زبان مرتبط با کشور عراق، جلد ۱، قم - ایران: مجمع ذخائر اسلامی، ۱۳۹۳ ش (۲۰۱۵ م)
* [https://www.tabnak.ir/fa/news/142262 خبرگزاری تابناک: آیت‌الله سید محمدعلی میلانی درگذشت، ۲۴ دی ۱۳۸۹]
* [https://afiqa.net/authors/details/4928 الملف الاستنادي للمؤلفين العراقيين: الحسيني الميلاني، محمد علي محمد هادي]

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}
* [[شرح زيارة الإمام أمير المؤمنين علیه‌السلام یوم الغدیر]]
* [[مرجع آگاه]]
* [[شرح زیارة أمیر المؤمنین علیه السلام في مبعث رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله]]
* [[علم و جهاد]]
* [[تکملة قادتنا کيف نعرفهم بتاويل بعض الايات الکريمة]]
* [[قادتنا کیف نعرفهم]]
* [[تفسیر سورتي الجمعة و التغابن]]
* [[پیشوایانمان را چگونه بشناسیم]]
* [[تفسير سورتي الجمعه و التغابن]]
* [[سؤال و جواب مسائل مربوط به زلزله‌زدگان]]
[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی شده2 اردیبهشت 1405]]
[[رده:مؤلفین-اردیبهشت]]

حدیث منزلت

2026-05-25T08:23:57Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (ع)' به '(ع)'

{{جعبه اطلاعات حدیث
| نام حدیث = حدیث منزلت
| نام به عربی = حدیث المنزلة
| راوی اصلی = علی بن ابی طالب(ع)
| منبع = صحیح مسلم، صحیح بخاری، صحیح ترمذی، سنن ابن ماجه، مسند احمد بن حنبل
| شماره حدیث = منابع مختلف (مثلاً صحیح مسلم: کتاب فضائل الصحابه، حدیث ۲۴۰۴)
| موضوع = جانشینی علی، منزلت اهل بیت، فضائل علی(ع)
| درجه اعتبار = صحیح (متفق‌علیه در منابع اهل سنت و شیعه)
| سلسله سند = سعد بن ابی وقاص ← پیامبر اسلام (ص)
| متن خلاصه = «یا علی! آیا راضی نیستی که نسبت به من، همان جایگاهی را داشته باشی که هارون نسبت به موسی داشت، جز اینکه پس از من پیامبری نیست؟»
| توضیحات = از مهم‌ترین احادیث در اثبات خلافت بلافصل امام علی(ع) در منابع شیعه و فضیلت ایشان در منابع اهل سنت
}}

'''حدیث منزلت''' (به عربی: حدیث المنزلة) از مشهورترین و معتبرترین احادیث نبوی است که در آن پیامبر اسلام (ص) جایگاه علی بن ابی طالب(ع) را نسبت به خود، معادل جایگاه هارون(ع) نسبت به موسی(ع) معرفی می‌کند، با این تفاوت که پس از ایشان پیامبری نخواهد آمد. این حدیث در مهم‌ترین منابع حدیثی فریقین (اهل سنت و شیعه) نقل شده و از نظر سند، صحیح و متواتر است.

== متن و ترجمهٔ حدیث ==
'''متن عربی (بر اساس نقل صحیح مسلم):'''
<blockquote>«أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى، إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي»</blockquote>

'''ترجمهٔ فارسی:'''
<blockquote>«آیا راضی نیستی که نسبت به من، همان جایگاهی را داشته باشی که هارون نسبت به موسی داشت، جز اینکه پس از من پیامبری نیست؟»</blockquote>

'''متن کامل در برخی منابع (مانند کتاب الارشاد شیخ مفید):'''
<blockquote>«ارجع إلی مکانک یا أخی، فلیس یصلح المدینة إلا أنا أو أنت، فأنت خلیفتی فی أهلی و دار هجرتی وقومی. أما ترضى أن تکون منی بمنزلة هارون من موسى، إلا أنه لا نبی بعدی؟»</blockquote>

'''ترجمه:'''
<blockquote>«ای برادر! به جایگاه خود بازگرد. مدینه را جز من و تو کسی درست نمی‌تواند اداره کرد. تو جانشین منی در میان خانواده‌ام و در شهر هجرت و قوم من. آیا راضی نیستی که نسبت به من، همان جایگاهی را داشته باشی که هارون نسبت به موسی داشت، جز اینکه پس از من پیامبری نیست؟»</blockquote>

== شأن نزول و زمان صدور ==
حدیث منزلت در چند موقعیت مختلف از پیامبر اسلام (ص) نقل شده است، اما مشهور‌ترین و مستند‌ترین آن، مربوط به '''جنگ تبوک''' (سال ۹ یا ۱۰ هجری قمری) است.

=== جنگ تبوک ===
هنگامی که پیامبر (ص) برای بزرگ‌ترین لشکرکشی خود به سوی تبوک حرکت کردند، علی بن ابی طالب(ع) را به عنوان '''جانشین خود در مدینه''' منصوب نمودند. پس از حرکت پیامبر، منافقان شایعه کردند که علی(ع) را به دلیل سنگینی و ضعفش در مدینه نگه داشته‌اند. علی(ع) با شنیدن این شایعات، خود را به پیامبر رساند و موضوع را بازگو نمود. در این هنگام، پیامبر (ص) با ناراحتی فرمودند که شایعه‌سازان دروغ گفته‌اند و سپس حدیث منزلت را بیان فرمودند.

== منابع اصلی حدیث ==
=== منابع اهل سنت ===
* صحیح بخاری - کتاب فضائل اصحاب، باب مناقب علی
* صحیح مسلم - کتاب فضائل الصحابه، حدیث ۲۴۰۴
* سنن ترمذی - کتاب مناقب، حدیث ۳۷۲۴
* سنن ابن ماجه - کتاب مقدمه، حدیث ۱۱۵
* مسند احمد بن حنبل - جلد ۱، صفحه ۳۳۰
* سیره ابن هشام - جلد ۴، صفحه ۱۸۲
* الطبقات الکبری (ابن سعد) - جلد ۳، صفحه ۲۳

=== منابع شیعه ===
* الکافی (شیخ کلینی) - جلد ۸، صفحه ۱۰۷
* الارشاد (شیخ مفید) - جلد ۱، صفحه ۱۸۶
* دعائم الاسلام (قاضی نعمان) - جلد ۱، صفحه ۴۶
* بحار الانوار (علامه مجلسی) - جلد ۳۷، صفحه ۲۵۴

== دلالت حدیث ==
=== در نگاه شیعه ===
شیعیان این حدیث را یکی از مهم‌ترین ادله بر '''خلافت بلافصل امام علی(ع)''' پس از پیامبر (ص) می‌دانند، زیرا هارون(ع) بر اساس آیات قرآن وزیر، جانشین و همپیمان موسی(ع) بود.

=== در نگاه اهل سنت ===
اهل سنت این حدیث را بر '''فضیلت عظیم علی بن ابی طالب(ع)''' حمل می‌کنند، اما خلافت بلافصل را از آن استنباط نمی‌کنند. از نظر ایشان، این حدیث نشان‌دهندهٔ جایگاه علمی و معنوی بالای علی(ع) است، نه جانشینی سیاسی فوری.

== دیدگاه علمای بزرگ ==
=== علمای شیعه ===
* '''شیخ مفید''': این حدیث، نص جلی بر امامت و خلافت علی(ع) است.
* '''سید رضی''': این حدیث از متواترات و قطعی‌الصدور است.
* '''علامه امینی''': در کتاب الغدیر، بیش از ۲۰۰ صحابی را نام برده که این حدیث را نقل کرده‌اند.

=== علمای اهل سنت ===
* '''ابن حجر عسقلانی''': این حدیث صحیح است و دلالت بر فضیلت عظیم علی دارد.
* '''نووی''': این حدیث در صحیح مسلم به طور متواتر نقل شده است.
* '''ابن تیمیه''': این حدیث صحیح است و مقصود آن، اثبات فضیلت است (منهاج السنة).

== نتیجه‌گیری ==
حدیث منزلت یکی از مستندترین و مشهورترین احادیث نبوی است که در صحیح‌ترین منابع فریقین نقل شده و از نظر سند، در درجهٔ اعتبار «صحیح متواتر» قرار دارد. اختلاف نظر اصلی میان شیعه و اهل سنت نه در سند حدیث، بلکه در دلالت و تفسیر آن است.

== منابع ==
؟؟؟

گریان شهرابی، محمدحسین ‌بن عبدالله

2026-05-25T08:23:55Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (ع)' به '(ع)'

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = محمدحسین گریان اردستانی
| تصویر = NUR00000.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = محمدحسین بن عبدالله شهرابی اردستانی
| نام‌های دیگر = ملا حسین گریان
| لقب = گریان
| تخلص = گریان
| نسب = الشهرابی الارجستانی القومشهی
| نام پدر = عبدالله
| ولادت = اوایل قرن سیزدهم هجری قمری
| محل تولد = اردستان (یا شهراب)، اصفهان
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = اردستان، اصفهان، تهران
| رحلت = ۱۳۱۰ هجری قمری
| شهادت =
| مدفن = تهران
| طول عمر = حدود ۸۰ سال (تخمینی)
| نام همسر =
| فرزندان = عطاءالله (در قید حیات در ۱۳۰۱ق)
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه
| پیشه = واعظ، شاعر، نویسنده
| درجه علمی = مجتهد (با توجه به عنوان «ملا»)
| دانشگاه = حوزه علمیه اصفهان (احتمالی)
| علایق پژوهشی = وعظ، اخلاق اسلامی، مراثی اهل‌بیت، شعر
| منصب = واعظ محترم
| پس از =
| پیش از =
| اساتید =
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از =
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی |[[أنوار المجالس]]|[[طریق البکاء (در مصائب خامس آل عبا علیه‌السلام)]]| تخمیس دوازده بند محتشم | حمله مختاریه | تذکرة الحال | صومیه | عشرة النساء}}
| سبک نوشتاری = نثر ساده و روان فارسی همراه با ذکر احادیث و اشعار
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE44995AUTHORCODE
}}

'''محمدحسین بن عبدالله گریان اردستانی اصفهانی''' (متوفی ۱۳۱۰ قمری) معروف به «ملا حسین گریان»، واعظ صالح، ادیب شاعر و نویسنده برجستهٔ شیعه در قرن سیزدهم هجری بود. او متخلص به «گریان» بود و به سبب سرودن اشعار در رثای اهل‌بیت(ع) و تألیف کتب اخلاقی و وعظ، شهرت یافت. مهم‌ترین اثر او «انوار المجالس» است که در دو جلد و با ۱۲۰ مجلس به تبیین اصول دین، فروع، اخلاق و مصائب اهل‌بیت می‌پردازد.

==نام و نسب==
نام کامل وی «محمدحسین بن عبدالله شهرابی اردستانی» است. در برخی منابع با عنوان «ملا محمدحسین گریان اردستانی» و «محمدحسین بن عبدالله الشهرابی الارجستانی القومشهی» نیز از او یاد شده است.<ref name="fesahat211">[https://noorlib.ir/book/view/3273?volumeNumber=2&pageNumber=211 حسینی جلالی، محمدحسین، فهرس التراث، ج۲، ص۲۱۱]</ref><ref name="al-zariah439">[https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=2&pageNumber=439 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة، ج۲، ص۴۳۹]</ref> نسبت «القومشه‌ی» احتمالاً اشاره به قمشه (شهرضا) دارد. تخلص شعری او «گریان» است.<ref name="alam707">[https://noorlib.ir/book/view/11707?volumeNumber=2&pageNumber=707 مهدوی، مصلح‌الدین، اعلام اصفهان، ج۲، ص۷۰۷]</ref> پدرش عبدالله نام داشت و وی از خاندان «شهراب» (شهرآب) از توابع اردستان اصفهان بود.<ref name="alam707" />

==ولادت و کودکی==
تاریخ دقیق تولد او در منابع نیامده است، اما با توجه به تألیفاتش در سال‌های ۱۲۸۰ تا ۱۲۹۹ قمری و وفات در ۱۳۱۰ ق، می‌توان گفت که در اوایل قرن سیزدهم قمری در اردستان یا شهراب به دنیا آمد.<ref name="mushar779">[https://noorlib.ir/book/view/3299?volumeNumber=2&pageNumber=779 مشار، خان بابا، مؤلفین کتب چاپی، ج۲، ص۷۷۹]</ref> او دوران کودکی و نوجوانی را احتمالاً در زادگاهش سپری و مقدمات علوم دینی را آموخت.

==تحصیلات==
اطلاعات چندانی از استادان وی در دست نیست، اما عنوان «ملا» حکایت از تحصیلات حوزوی و اجتهاد او در فقه و اصول دارد. احتمالاً در اصفهان یا تهران به تحصیل علوم دینی پرداخته و به درجهٔ وعظ و خطابت رسیده است. او را «واعظ صالح» و «ادیب شاعر» و از «نویسندگان زبردست» توصیف کرده‌اند.<ref name="alam707" /><ref name="daneshmandan545">[https://noorlib.ir/book/view/11707?volumeNumber=2&pageNumber=545 مهدوی، مصلح‌الدین، دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج۱، ص۵۴۵]</ref>

==فعالیت‌ها==
محمدحسین گریان در تهران و اصفهان به وعظ و ارشاد مردم مشغول بود و به دلیل توانایی در سخنوری و شعر، در میان وعاظ محترم عصر خود جایگاه ویژه‌ای داشت. اشعار او عمدتاً در رثای امام حسین(ع) و سایر اهل‌بیت(ع) سروده شده‌ است. وی همچنین به تألیف کتاب‌های اخلاقی، اعتقادی و مقتل پرداخت. از جمله فعالیت‌های او تخمیس (پنج‌تایی سرودن) بر دوازده بند معروف محتشم کاشانی بود که مورد توجه واقع شد.<ref name="alam707" />

==وفات==
محمدحسین گریان اردستانی در سال ۱۳۱۰ هجری قمری در تهران به بیماری وبا درگذشت.<ref name="alam707" /><ref name="daneshmandan545" /> منابع دیگر سال ۱۳۱۱ ق را نیز ذکر کرده‌اند.<ref name="fesahat211" /> پیکر او احتمالاً در تهران یا اصفهان به خاک سپرده شده است. از وی فرزندی به نام عطاءالله یاد شده که در زمان حیات پدر (۱۳۰۱ ق) زنده بوده است.<ref name="fesahat211" />

==آثار==

'''انوار المجالس'''

مهم‌ترین اثر گریان، کتاب «انوار المجالس» در دو جلد است. این کتاب شامل ۱۴ باب (به عدد چهارده معصوم) و مجموعاً ۱۲۰ مجلس است.<ref name="al-zariah439" /> <ref name="anwar-intro">[https://noorlib.ir/book/view/56572 گریان شهرابی، محمدحسین، أنوار المجالس، ج۱، مقدمه]</ref>

نویسنده در مقدمه کتاب می‌گوید: «تصمیم گرفتم احادیث مفید برای عموم را گردآوری کنم و در آخر هر مجلس به ذکر مصائب اهل بیت عصمت و طهارت بپردازم تا از ثواب عزاداری برای سیدالشهداء(ع) برخوردار شوم.»<ref name="anwar-intro" /> تألیف این کتاب از سال ۱۲۸۰ ق شروع و در سال ۱۲۹۹ ق به پایان رسیده است.<ref name="fesahat211" /><ref name="alam707" />

کتاب در سال ۱۳۱۷ ق (و به قولی ۱۳۲۴ ق) به صورت چاپ سنگی منتشر شد. متأسفانه چاپ‌های موجود غالباً به صورت عکسی از روی نسخه خطی و بدون تصحیح هستند.

'''طریق البکاء'''

این کتاب به زبان فارسی در مصائب امام حسین(ع) تألیف شده است. نخستین بار در سال ۱۲۷۳ قمری به چاپ رسید و سپس در سال‌های ۱۳۰۳ و ۱۳۱۱ ق تجدید چاپ گردید.<ref name="alam707" /><ref name="fesahat211" />

'''تخمیس دوازده بند محتشم کاشانی'''

او دوازده بند معروف محتشم کاشانی را تخمیس کرد (به هر بند پنج بیت افزود). این اثر نیز به چاپ رسیده است.<ref name="alam707" />

'''حمله مختاریه'''

کتابی در واقعهٔ قیام مختار ثقفی و خون‌خواهی امام حسین(ع). در سال ۱۳۲۳ قمری به طبع رسیده است.<ref name="alam707" />

'''تذکرة الحال'''

کتابی به فارسی که ظاهراً شرح حال خود نویسنده یا برخی عالمان است. نسخه خطی آن موجود است.<ref name="alam707" />

'''صومیه'''

کتابی در فضیلت روزه و احکام مربوط به آن. به صورت چاپ سنگی در اصفهان منتشر شده است.<ref name="alam707" />

'''عشرة النساء'''

کتابی اخلاقی و تربیتی برای زنان. احتمالاً در آداب زندگی زناشویی و وظایف زنان مسلمان نگاشته شده است.<ref name="alam707" />
==پانویس==
<references />

==منابع مقاله==
*[https://noorlib.ir/book/view/11707?volumeNumber=2&pageNumber=707 مهدوی، مصلح‌الدین، اعلام اصفهان، جلد ۲، اصفهان: شهرداری اصفهان، سازمان فرهنگی تفریحی، ۱۳۸۶ ش]
*[https://noorlib.ir/book/view/11707?volumeNumber=2&pageNumber=545 مهدوی، مصلح‌الدین، دانشمندان و بزرگان اصفهان، جلد ۱، اصفهان: گلدسته، ۱۳۸۴ ش]
*[https://noorlib.ir/book/view/3273?volumeNumber=2&pageNumber=211 حسینی جلالی، محمدحسین، فهرس التراث، جلد ۲، قم: دليل ما، ۱۳۸۰ ش (۱۴۲۲ ق)]
*[https://noorlib.ir/book/view/3264?volumeNumber=2&pageNumber=439 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، جلد ۲، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ ق (۱۹۸۳ م)]
*[https://noorlib.ir/book/view/3299?volumeNumber=2&pageNumber=779 مشار، خان بابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تاکنون، جلد ۲، تهران: چاپخانه رنگین، ۱۳۴۰ ش]
*[https://noorlib.ir/book/view/56572 گریان شهرابی، محمدحسین بن عبدالله، أنوار المجالس، جلد ۱، تهران: اسلامیه، ۱۳۷۴ ق]

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}
* [[أنوار المجالس]]
* [[طریق البکاء (در مصائب خامس آل عبا علیه‌السلام)]]
* [[انوار المجالس]]
[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی شده2 اردیبهشت 1405]]
[[رده:مؤلفین-اردیبهشت]]

رامین، فرح

2026-05-25T08:23:54Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (س)' به '(س)'

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = دکتر فرح رامین
| تصویر =NUR41685.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = فرح رامین
| نام‌های دیگر =
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر =
| ولادت =
| محل تولد =
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = قم
| رحلت =
| شهادت =
| مدفن =
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان = پنج فرزند
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه
| پیشه = استاد دانشگاه، پژوهشگر
| درجه علمی = استاد تمام
| دانشگاه = دانشگاه قم
| علایق پژوهشی = فلسفه تطبیقی، فلسفه و کلام اسلامی، کلام جدید، فلسفه دین
| منصب = معاون گروه فلسفه و کلام اسلامی
| پس از =
| پیش از =
| اساتید =
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از =
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | بهشت در نگاه فلسفه | برهان جهان شناختی کلامی (بررسی و نقد) | کلی و جزئی در منطق و فلسفه سینوی | برهان اجماع عام و برهان فطرت | شرحی بر مفاهیم کلی در منطق سینوی و ابعاد معرفت شناختی و هستی شناختی آن | جستارهای فلسفه دین با رویکرد اسلامی}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE41685AUTHORCODE
}}

'''فرح رامین'''، استاد تمام فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه قم، پژوهشگر برجسته در حوزه فلسفه تطبیقی، کلام جدید و فلسفه دین است. او با داشتن بیش از پنجاه مقاله علمی-پژوهشی و تألیف چندین کتاب، نقش مؤثری در گسترش مطالعات میان رشته‌ای فلسفه و کلام داشته است. وی همچنین به عنوان پژوهشگر برتر دانشگاه قم و استان قم شناخته شده و جوایز متعددی از جمله جایزه کتاب سال بانوان را دریافت کرده است.

== تحصیلات ==

فرح رامین تحصیلات حوزوی خود را در حوزه علمیه قم آغاز کرد و موفق به اخذ مدرک کاردانی و کارشناسی در رشته الهیات ـ فقه و مبانی حقوق اسلامی از این مرکز شد.<ref name="portal">[https://profs.qom.ac.ir/academicRecords?profID=300157 پورتال اعضای هیئت علمی دانشگاه قم: دکتر فرح رامین]</ref> پس از آن، به تحصیلات دانشگاهی روی آورد و مقطع کارشناسی ارشد را در رشته مدرسی الهیات و معارف اسلامی از دانشگاه قم به پایان رساند.<ref name="portal"/> وی در ادامه، تحصیلات تکمیلی خود را در مقطع دکتری تخصصی و در رشته فلسفه تطبیقی در همان دانشگاه به اتمام رساند و موفق به اخذ مدرک دکتری شد.<ref name="portal"/>

== فعالیت‌های علمی و پژوهشی ==

فرح رامین استاد تمام گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه قم است و به عنوان معاون این گروه نیز فعالیت می‌کند.<ref name="portal"/> زمینه‌های تخصصی پژوهشی او شامل فلسفه تطبیقی، فلسفه و کلام اسلامی، کلام جدید و فلسفه دین است.<ref name="portal"/> وی تاکنون راهنمایی و مشاوره ده‌ها پایان‌نامه کارشناسی ارشد و دکتری را بر عهده داشته است. از جمله می‌توان به راهنمایی پایان‌نامه‌هایی با موضوعاتی مانند «تبیین فلسفی-کلامی عصمت امام از دیدگاه فخررازی و علامه طباطبایی»<ref name="elmnet">[https://elmnet.ir/author/%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D8%AD-%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86 پایگاه علم نت: دکتر فرح رامین]</ref>، «حرکت حبی از دیدگاه ابن عربی و مقایسه آن با حرکت جوهری ملاصدرا»<ref name="elmnet"/> و «بازسازی تمدن اسلامی در نقد معیار علم دینی از دیدگاه مطهری و جوادی آملی» اشاره کرد.

دکتر رامین همچنین به عنوان سردبیر و عضو هیئت تحریریه نشریات علمی متعددی از جمله «عصر آدینه» و «پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده» فعالیت داشته است.<ref name="portal"/> او همچنین مجری و پژوهشگر طرح‌های پژوهشی متعددی بوده که از آن میان می‌توان به طرح «فاعلیت الهی در فلسفه و کلام اسلامی» اشاره کرد که توسط انجمن فلسفه دین ایران به او سفارش داده شده است.<ref name="portal"/>

== دستاوردها و جوایز ==

به پاس سال‌ها تلاش و فعالیت علمی، دکتر فرح رامین جوایز و افتخارات متعددی را به خود اختصاص داده است:<ref name="portal"/>

* جایزه کتاب سال بانوان (۱۳۹۷) از سوی جامعه الزهرا(س)
* پژوهشگر برتر دانشگاه قم در سال‌های ۱۳۹۸، ۱۳۹۹ و ۱۴۰۱
* استاد نمونه دانشگاه در سال ۱۴۰۱
* پژوهشگر برتر استان قم در سال ۱۴۰۱
* مدیر اجرایی نمونه در سال ۱۴۰۳

== آثار و تألیفات ==

دکتر فرح رامین دارای تألیفات متعددی به صورت کتاب و مقاله است.

=== کتاب‌ها ===

* بهشت در نگاه فلسفه (۱۳۹۸)، نشر هاجر (مؤلف: فرح رامین و معصومه بیرانوند)<ref name="portal"/>
* برهان جهان شناختی کلامی (بررسی و نقد)، نشر هاجر (مؤلف: فرح رامین و فائزه حقی)<ref name="portal"/>
* کلی و جزئی در منطق و فلسفه سینوی، نشر جامعة الزهرا (مؤلف: فرح رامین و راضیه علیجان زاده)<ref name="portal"/>
* برهان اجماع عام و برهان فطرت، نشر جامعة المصطفی (مؤلف: فرح رامین و مریم سیفعلی پور)<ref name="portal"/>
* شرحی بر مفاهیم کلی در منطق سینوی و ابعاد معرفت شناختی و هستی شناختی آن، نشر دانشگاه قم (تألیف: فرح رامین)<ref name="portal"/>
* جستارهای فلسفه دین با رویکرد اسلامی، نشر دانشگاه قم (تألیف: فرح رامین)<ref name="portal"/>

=== مقالات ===

علاوه بر کتاب‌ها، ایشان بیش از ۵۰ مقاله علمی-پژوهشی در مجلات معتبر داخلی و بین‌المللی به چاپ رسانده است.<ref name="ensani">[https://ensani.ir/fa/article/author/44802 پرتال جامع علوم انسانی: دکتر فرح رامین]</ref> از جمله مهم‌ترین مقالات ایشان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

* «هنر؛ تنها راه نجات (نگاهی به فلسفه هنر هایدگر و نسبت آن با اندیشه متفکران مسلمان)»، نشریه مشرق موعود، بهار ۱۳۹۱.<ref name="ensani"/>
* «بازتعریف مفهوم نظم»، معرفت کلامی، بهار و تابستان ۱۳۹۵.<ref name="ensani"/>
* «برهان نظم و قانون دوم ترمودینامیک»، فلسفه و کلام اسلامی، پاییز و زمستان ۱۳۹۰.<ref name="ensani"/>
* «برهان نظم از نگاه هارتس هورن»، آینه معرفت، تابستان ۱۳۸۸.<ref name="ensani"/>
* «اختیار انسان از منظر صدرا و یاسپرس»، حکمت و فلسفه، پاییز ۱۳۸۹.<ref name="ensani"/>
* «تأملی بر چیستی مرگ در فلسفه شوپنهاور و ملاصدرا»، حکمت معاصر، بهار و تابستان ۱۳۹۸.<ref name="ensani"/>
* «نظریه کوانتوم و برهان نظم»، فلسفه و کلام اسلامی، پاییز و زمستان ۱۳۹۱.<ref name="ensani"/>
* «بررسی و نقد اخلاق تکاملی توصیفی و اخلاق تجربی»، فلسفه دین، زمستان ۱۳۹۴.<ref name="ensani"/>
* «ارزیابی و نقد برهان اجماع عام بر اثبات وجود خدا»، معرفت فلسفی، پاییز ۱۳۹۹.<ref name="ensani"/>
* «مفاهیم کلی در فلسفه سینوی و تأثیر آن بر فلسفه قرون وسطی»، آموزه‌های فلسفه اسلامی، پاییز و زمستان ۱۳۹۹.<ref name="ensani"/>
* «دفاع از برهان نظم آکوئیناس و پیلی (با تأکید بر آراء جوادی آملی)»، آموزه‌های فلسفه اسلامی، پاییز و زمستان ۱۴۰۰.<ref name="ensani"/>
* «مغالطه «پنداشت پرسش» در برهان وجودی از منظر ویلیام رو»، فلسفه و کلام اسلامی، پاییز و زمستان ۱۴۰۲.<ref name="ensani"/>

== پانویس ==
<references />

== منابع مقاله ==
* [https://profs.qom.ac.ir/academicRecords?profID=300157 پورتال اعضای هیئت علمی دانشگاه قم: دکتر فرح رامین]
* [https://elmnet.ir/author/%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D8%AD-%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86 پایگاه علم نت: دکتر فرح رامین]
* [https://ensani.ir/fa/article/author/44802 پرتال جامع علوم انسانی: دکتر فرح رامین]

==پیوند به بیرون==
[https://www.aparat.com/v/iv0AU سخنرانی تأملی در مفهوم خدا از منظر گراهام اپی]

== وابسته‌ها ==
{{وابسته‌ها}}
* [[آخرین انقلاب، انقلابی آخر (روی‌کردی تطبیقی بر اندیشه مهدویت)]]
* [[کلی و جزئی در منطق و فلسفه سینوی]]
* [[شرحی بر مفاهیم کلی در منطق سینوی و ابعاد معرفت‌شناختی و هستی‌شناختی آن (با تاکید بر کتاب‌های اشارات و شفا)]]
* [[برهان نظم]]
* [[فلسفة صدر المتألهين الشيرازي: المباني و المرتكزات]]

[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مؤلفین-خرداد]]

درخشان، مهدی

2026-05-25T08:23:54Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (ع)' به '(ع)'

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = مهدی درخشان
| تصویر = 03367.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = مهدی درخشان
| نام‌های دیگر =
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر =علی
| ولادت = ۱۲۹۷
| محل تولد = همدان، ایران
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = همدان، تهران، آنکارا
| رحلت = ۲۶ اردیبهشت ۱۳۷۲
| شهادت =
| مدفن =
| طول عمر = ۷۵ سال
| نام همسر = زهرا سیاح‌پور
| فرزندان = محمد حمید، محمد وحید، فاطمه فریبا، زهرا مهرناز، محمد کامران
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب =
| پیشه = محقق، نویسنده، استاد زبان و ادبیات فارسی، شاعر
| درجه علمی = دکتری
| دانشگاه = دانشگاه تهران، دانشگاه آنکارا
| علایق پژوهشی =
| منصب =
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی }}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از = {{فهرست جعبه عمودی }}
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | سبک نثر فارسی از قرن چهار تا چهارده | تصحیح دیوان کسایی مروزی | ینبوع الاسرار فی نصایح الابرار | المستخلص یا جواهر قرآن | تفسیر جزء سی‌ام قرآن مجید (عم جزء) | تأثیر قرآن و حدیث در ادبیات فارسی | بزرگان و سخن‌سرایان همدان | مرآة الحیاة | مقامات رضا(ع) | دربارۀ زبان فارسی}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف =AUTHORCODE03367AUTHORCODE
}}

'''مهدی درخشان''' (۱۲۹۷ - ۱۳۷۲ش)، پژوهشگر برجسته، نویسنده، استاد زبان و ادبیات فارسی و شاعر معاصر بود. او از چهره‌های ماندگار علمی و ادبی ایران به شمار می‌رود که با تألیف ده‌ها جلد کتاب و مقاله ارزشمند در زمینه‌های سبک‌شناسی نثر فارسی، تصحیح متون کهن، شعر فارسی و معارف اسلامی، نقش مؤثری در غنای پژوهش‌های ادبی ایران ایفا کرد. وی سال‌ها در دانشگاه تهران و دانشگاه آنکارا به تدریس اشتغال داشت و شاگردان بسیاری را تربیت نمود.<ref name="bonyad">[https://bonyadut.com/%D9%85%D8%B1%D8%AD%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D8%B4%D8%A7%D9%86/ بنیاد حامیان دانشگاه تهران: مرحوم مهدی درخشان]</ref><ref name="t27">[http://t27.ir/calender/2125/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA-%D8%AF%D9%83%D8%AA%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-1372%D8%B4 پایگاه t27.ir: درگذشت دكتر "مهدي درخشان" استاد ادبيات فارسي (1372ش)]</ref>

==ولادت==
مهدی درخشان فرزند علی در مهرماه سال ۱۲۹۷ هجری شمسی در شهر همدان دیده به جهان گشود.<ref name="bonyad" /><ref name="iranketab">[https://www.iranketab.ir/book/159626-about-the-persian-language ایران کتاب: درباره زبان فارسی]</ref>

==تحصیلات ==
درخشان پس از اتمام تحصیلات متوسطه، وارد دانشگاه تهران شد. او موفق به اخذ مدرک کارشناسی و کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران به ترتیب در سال‌های ۱۳۲۸ و ۱۳۳۲ گردید. وی در سال ۱۳۳۴ مدرک دکترای خود را در رشته زبان و ادبیات فارسی از دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران دریافت کرد.<ref name="iranketab" />

==فعالیت‌ها==
===تدریس در دانشگاه‌های تهران و آنکارا===
مهدی درخشان پس از فراغت از تحصیل، مراتب علمی استادیاری و دانشیاری را در دانشگاه تهران پشت سر گذاشت و سرانجام در سال ۱۳۴۹ به مرتبه استادی دانشگاه تهران نائل آمد.<ref name="iranketab" /> او مدتی نیز در دانشگاه آنکارا (ترکیه) به تدریس زبان و ادبیات فارسی اشتغال داشت.<ref name="bonyad" /><ref name="t27" /> درخشان در تمام دوران خدمت خود با جدیت و تلاش تمام به تحقیق و تدریس پرداخت و شاگردان فراوانی را تربیت نمود.<ref name="iranketab" />

وی علاوه بر تدریس در دانشگاه، در مقطعی به عنوان مدیر دبیرستان نیز فعالیت داشت.

===تحقیق و تألیف===
این استاد دانشگاه تا پایان عمر به تحقیق و مطالعه در زمینه زبان و ادبیات فارسی و معارف اسلامی مشغول بود.<ref name="t27" /> حاصل این پژوهش‌ها، ۱۱ جلد کتاب و حدود ۳۰ مقاله به زبان‌های فارسی و انگلیسی است که در مجلات معتبر داخلی و خارجی به چاپ رسیده است.<ref name="iranketab" /><ref name="ensani">[https://www.ensani.ir/fa/article/author/44149/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D8%B4%D8%A7%D9%86 پرتال جامع علوم انسانی: مهدی درخشان]</ref> از جمله آثار ارزشمند او می‌توان به «سبک نثر فارسی از قرن چهار تا چهارده»، «تأثیر قرآن و حدیث در ادبیات فارسی»، «تصحیح دیوان اشعار کسایی مروزی» و «تفسیر جزء سی‌ام قرآن مجید» اشاره کرد.<ref name="t27" />

=== ویژگی‌های علمی===
آثار درخشان نشان‌دهنده دقت نظر او در تصحیح متون کهن، آشنایی عمیق با قرآن و حدیث، و تسلط بر سیر تحول نثر فارسی است. کتاب «سبک نثر فارسی از قرن چهار تا چهارده» از منابع مهم برای آشنایی با تاریخ تحول نثر فارسی به شمار می‌رود. او همچنین مقالات متعددی در نشریاتی مانند «دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران»، «گوهر» و «ادبستان فرهنگ و هنر» به چاپ رسانده است.<ref name="ensani" />

==همسر و خانواده ==
مهدی درخشان با «زهرا سیاح‌پور» ازدواج کرد. همسر وی که از دبیران مجرب و نمونه بود و در دورانی که تحصیل برای دختران کمتر رایج بود، موفق به اخذ مدرک فوق‌دیپلم از دانشسرا شده بود، نقش مهمی در پیشرفت علمی و تألیفات همسر خود ایفا کرد.

درخشان در مقدمه کتاب ارزشمند خود «بزرگان و سخن‌سرایان همدان» از همسر فداکار و مهربان خود، زهرا سیاح‌پور، تقدیر و تشکر کرده و صراحتاً اذعان داشته است که موفقیت خود را مدیون همراهی و تلاش اوست. حاصل این ازدواج پنج فرزند به نام‌های «محمد حمید»، «محمد وحید»، «فاطمه فریبا»، «زهرا مهرناز» و «محمد کامران» است.

==وفات==
مهدی درخشان سرانجام در ۲۶ اردیبهشت ماه سال ۱۳۷۲ هجری شمسی در سن ۷۵ سالگی دار فانی را وداع گفت.<ref name="bonyad" /><ref name="t27" /><ref name="ensani" />

==آثار==
از مهدی درخشان ۱۱ جلد کتاب و حدود ۳۰ مقاله علمی به یادگار مانده است.<ref name="ensani" /> مهمترین کتاب‌های او عبارتند از:

{{ستون-شروع|2}}
# '''بزرگان و سخن‌سرایان همدان''' (در دو جلد)<ref name="ensani" /> – وی در مقدمه این کتاب از همسر خود تقدیر کرده است.
# '''سبک نثر فارسی از قرن چهار تا چهارده'''<ref name="t27" />
# '''تصحیح دیوان ناصری بخاری'''
# '''ینبوع الاسرار فی نصایح الابرار''' (تصحیح)<ref name="ensani" />
# '''المستخلص یا جواهر قرآن''' (تصحیح)<ref name="ensani" />
# '''تفسیر جزء سی‌ام قرآن مجید (عم جزء)'''<ref name="t27" />
# '''تصحیح دیوان اشعار کسایی مروزی'''<ref name="ensani" />
# '''مرآة الحیاة''' (کتاب ناشناخته‌ای که با عنوان «کنز الحقائق» نیز معرفی شده است)<ref name="ensani" />
# '''مقامات رضا(ع)'''<ref name="ensani" />
# '''تأثیر قرآن و حدیث در ادبیات فارسی'''<ref name="t27" />
# '''دربارۀ زبان فارسی: املا، انشا، ترجمه و... برای دانشجویان و دانش‌پژوهان'''<ref name="ensani" /><ref name="iranketab" />
{{پایان}}

==پانویس==
<references />

==منابع مقاله==
*[https://bonyadut.com/%D9%85%D8%B1%D8%AD%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D8%B4%D8%A7%D9%86/ بنیاد حامیان دانشگاه تهران: مرحوم مهدی درخشان]
*[http://t27.ir/calender/2125/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA-%D8%AF%D9%83%D8%AA%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-1372%D8%B4 پایگاه t27.ir: درگذشت دكتر "مهدي درخشان" استاد ادبيات فارسي (1372ش)]
*[https://www.iranketab.ir/book/159626-about-the-persian-language پایگاه اینترنتی ایران کتاب: معرفی کتاب «درباره زبان فارسی»]
*[https://www.ensani.ir/fa/article/author/44149/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D8%B4%D8%A7%D9%86 پرتال جامع علوم انسانی: مهدی درخشان]

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}
* [[اشعار حکیم کسایی مروزی و تحقیقی در زندگانی و آثار او]]
* [[ینبوع الأسرار فی نصایح الأبرار]]
* [[تفسیر (عم جزء)]]

[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:شاعران]]
[[رده:ادیبان]]
[[رده:استادان دانشگاه]]

عبدی، علی‌اشرف

2026-05-25T08:23:53Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (س)' به '(س)'

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = علی‌اشرف عبدی
| تصویر = NUR11596.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = علی‌اشرف عبدی
| نام‌های دیگر =
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر = ربیع‌الله
| ولادت = ۱۳۴۸
| محل تولد = روستای قزلجه کند، قروه، کردستان
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = قم
| رحلت =
| شهادت =
| مدفن =
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان =
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه
| پیشه = استاد حوزه، مدیر فرهنگی، پژوهشگر، نویسنده
| درجه علمی = سطح ۴ حوزه (دکتری تخصصی)
| دانشگاه =
| علایق پژوهشی = تاریخ اسلام، سیره اهل بیت، حضرت معصومه(س)
| منصب = مدیر سابق حرم مطهر حضرت معصومه(س)، مدیر پژوهشکده علامه طباطبایی
| پس از =
| پیش از =
| اساتید =
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از =
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | درّ عصمت |[[شناخت‌نامه علی بن ابراهیم قمی(ره)]]| درس معرفت}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف =AUTHORCODE11596AUTHORCODE
}}
'''علی‌اشرف عبدی''' (متولد ۱۳۴۸ش) پژوهشگر، نویسنده و استاد حوزه علمیه و مدیر فرهنگی اهل ایران است. او پس از تحصیل در حوزه علمیه قم، مدیریت حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) و پژوهشکده علامه طباطبایی را بر عهده داشته است. عبدی با تألیف کتاب‌هایی در زمینه سیره حضرت معصومه(س) و تدوین مجموعه‌ای از خاطرات علما از کرامات آن حضرت، در ترویج معارف دینی نقش داشته است. او هم‌اکنون استاد حوزه و مسئول بخش‌های فرهنگی مرتبط با آستان قدس رضوی است.

==ولادت==

علی‌اشرف عبدی در هفتم فروردین ماه سال ۱۳۴۸ش در روستای قزلجه کند از توابع شهرستان قروه در استان کردستان به دنیا آمد.<ref name="andishvaran">[https://abdi1348.andishvaran.ir/fa/ScholarMainpage.html پایگاه اندیشوران حوزه، مشاهده شده در ۲۴ خرداد ۱۴۰۴]</ref>

==تحصیلات==

او تحصیلات حوزوی را از سال ۱۳۶۲ در حوزه علمیه امام صادق(ع) قروه آغاز کرد.<ref name="andishvaran" /> سپس در سال ۱۳۶۹ برای ادامه تحصیل وارد حوزه علمیه قم شد.<ref name="shafaqna">[https://fa.shafaqna.com/news/446675 خبرگزاری شفقنا، ۱۲ شهریور ۱۳۹۶]</ref> در قم از محضر اساتیدی همچون آیات [[ستوده، محمدتقی|ستوده]]، [[پایانی، احمد|پایانی]]، صلواتی، عراقچی، عندلیب همدانی و [[حسینی بوشهری، سید هاشم|حسینی بوشهری]] بهره برد و دروس سطح را به پایان رساند.<ref name="andishvaran" /> او همچنین ۵ سال در درس خارج فقه [[مکارم شیرازی، ناصر|آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی]]، یک سال در درس خارج فقه [[جوادی آملی، عبدالله|آیت‌الله جوادی آملی]] و بیش از ۱۴ سال در درس خارج فقه و اصول [[عابدی، احمد|آیت‌الله احمد عابدی]] شرکت کرد و موفق به اخذ مدرک سطح ۴ (دکتری تخصصی) حوزه علمیه قم شد.<ref name="andishvaran" />

==فعالیت‌ها==

عبدی پس از گذراندن دروس حوزوی، به تدریس در دانشگاه‌ها و مراکز تخصصی حوزه مشغول شد و دروس معارف اسلامی، تاریخ اسلام، سیره پیامبر اعظم و اهل بیت(ع) را تدریس کرده است.<ref name="iqna3">[https://iqna.ir/fa/news/4246937 خبرگزاری ایکنا، ۱۷ آبان ۱۴۰۳]</ref>

او همزمان با تحصیل، در جبهه‌های جنگ ایران و عراق حضور یافت و از ناحیه پا مجروح شد.<ref name="andishvaran" />

عبدی علاوه بر تدریس، سمت‌های اجرایی متعددی را در آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه(س) بر عهده داشته است. برخی از این مسئولیت‌ها عبارتند از:

*مدیر سابق حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س)<ref name="shafaqna" />
*رئیس پژوهشکده علامه طباطبایی وابسته به حرم مطهر<ref name="shafaqna" />
*مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت<ref name="iqna1">[https://iqna.ir/fa/news/4349264 خبرگزاری ایکنا، ۹ اردیبهشت ۱۴۰۵]</ref>
*مدیر معارف قرآن و عترت آستانه مقدسه<ref name="acecr">[https://acecr.ac.ir/fa/news/14970 روابط عمومی جهاد دانشگاهی واحد استان قم، ۱۷ دی ۱۳۹۸]</ref>
*مدیرکل ستاد اجرایی فرمان حضرت امام(ره) در قم<ref name="defapress">[https://defapress.ir/fa/news/580996 خبرگزاری دفاع مقدس، ۱۳ فروردین ۱۴۰۲]</ref>

عبدی همچنین به عنوان دبیر علمی همایش بین‌المللی «جعفر طیار» فعالیت داشته و در برگزاری کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه(س) که با هدف گرامیداشت شخصیت آن حضرت و تدوین ۵۴ جلد کتاب در این زمینه برگزار شد، نقش داشت.<ref name="iqna3" />

==آثار==

از علی‌اشرف عبدی چندین کتاب و مقاله منتشر شده است.

*درّ عصمت (نگاهی بر زندگانی حضرت فاطمه معصومه(س)) – این کتاب در پنج فصل به زندگی، شخصیت علمی و فرهنگی، فضایل، کرامات و آداب زیارت حضرت معصومه(س) می‌پردازد.<ref name="ghbook">[https://www.ghbook.ir/index.php?option=com_dbook&task=viewbook&book_id=16083&Itemid=135&lang=fa بازار کتاب قائمیه]</ref> مؤلف این اثر را به عنوان شکر نعمت چندین سال خدمت در آستان حضرت معصومه(س) تألیف کرده است.<ref name="iranpl">[https://www.iranpl.ir/news/17434 نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، ۲۲ خرداد ۱۳۹۸]</ref>
*همگام با زائران عارف – مجموعه‌ای از بیانات مراجع تقلید و اساتید حوزه درباره کرامات حضرت فاطمه معصومه(س). این کتاب حاصل مصاحبه‌هایی است که توسط عبدی و به اهتمام کنگره بزرگداشت آن حضرت انجام شده است.<ref name="hawzah">[https://hawzah.net/fa/Article/View/106141 پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، آبان ۱۴۰۱]</ref>
*درس معرفت – شامل نکته‌های آموزشی از زندگی و سیره حضرت معصومه(س).<ref name="iranpl" />

==پانویس==
<references />

==منابع مقاله==
*[https://abdi1348.andishvaran.ir/fa/ScholarMainpage.html پایگاه اندیشوران حوزه: علی‌اشرف عبدی]
*[https://abdi1348.andishvaran.ir/fa/Resume.html پایگاه اندیشوران حوزه: رزومه علی‌اشرف عبدی]
*[https://hawzah.net/fa/Article/View/106141 پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه: در ساحل کرامت]
*[https://iqna.ir/fa/news/4349264 خبرگزاری ایکنا: کریمه اهل بیت؛ الگوی مقاومت و نشر معارف دینی در عصر حاضر]
*[https://fa.shafaqna.com/news/446675 خبرگزاری شفقنا: مدیر پژوهشکده علامه طباطبایی: دانشنامه حضرت معصومه تدوین شود]
*[https://iqna.ir/fa/news/4246937 خبرگزاری ایکنا: ۸۴ مقاله و ۱۴ جلد کتاب در این همایش به رشته تحریر در آمده است]
*[https://acecr.ac.ir/fa/news/14970 روابط عمومی جهاد دانشگاهی واحد استان قم: پنجمین نشست تبیین اخلاق و معنویت در گام دوم انقلاب برگزار شد]
*[https://defapress.ir/fa/news/580996 خبرگزاری دفاع مقدس: دیدار نوروزی مدیرکل حفظ آثار دفاع مقدس قم با اعضای هیات امنای موزه استان]
*[https://www.ghbook.ir/index.php?option=com_dbook&task=viewbook&book_id=16083&Itemid=135&lang=fa بازار کتاب قائمیه: در عصمت]
*[https://www.iranpl.ir/news/17434 نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور: درّ عصمت]

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}
* [[شناخت‌نامه علی بن ابراهیم قمی(ره)]]
* [[قم از منظر اهل بیت علیهم السلام]]
* [[حضرت محمد هلال‌ بن‌ علی علیهم‌السلام از منظر عالمان دینی]]
* [[علی بن ابراهیم و اندیشه‌ها]]
* [[همگام با زائران عارف: مصاحبه با مراجع تقلید و استادان حوزه علمیه]]
* [[در عصمت: نگاهی بر زندگانی حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام]]
* [[نسیم معرفت]]

[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی شده2 اردیبهشت 1405]]
[[رده:مؤلفین-اردیبهشت]]

ح‍ک‍ی‍م‌پ‍ور، م‍ح‍م‍د

2026-05-25T08:23:51Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (س)' به '(س)'

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = محمد حکیم‌پور
| تصویر = NUR75168.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = محمد حکیم‌پور
| نام‌های دیگر =
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر =
| ولادت = ۱۳۵۰ (۱۹۷۱ میلادی)
| محل تولد = اردبیل، ایران
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = تهران
| رحلت = در قید حیات
| شهادت =
| مدفن =
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان =
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب =
| پیشه = نویسنده، پژوهشگر، روزنامه‌نگار
| درجه علمی = کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی
| دانشگاه = دانشگاه تهران (پردیس فارابی)
| علایق پژوهشی = مناسبات دین و سیاست، نواندیشی دینی، مطالعات زنان، هرمنوتیک، قرآن‌پژوهی، فقه و اصول
| منصب = سردبیر «ندای اصلاحات» (۱۳۸۰-۱۳۸۱)
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی }}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از = {{فهرست جعبه عمودی }}
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی |[[حقوق زن در کشاکش سنت و تجدد]]| [[اعتدال در قرآن]] | نقش رادیو و تلویزیون در تحکیم وحدت ملی | اسلام و پلورالیته (چاپ نشده)}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف =AUTHORCODE75168AUTHORCODE
}}

'''محمد حکیم‌پور''' (متولد ۱۳۵۰ش)، نویسنده، پژوهشگر و روزنامه‌نگار معاصر ایرانی است. او از نواندیشان دینی به شمار می‌رود و پژوهش‌هایش عمدتاً در حوزه مناسبات دین و سیاست، مطالعات زنان، هرمنوتیک و قرآن‌پژوهی متمرکز است. حکیم‌پور در دوران دانشجویی از بنیانگذاران «کانون دانشجویان مسلمان» بود و سال‌ها در مراکزی چون «بنیاد دایرةالمعارف اسلامی» و «مرکز بازشناسی اسلام و ایران» به پژوهش اشتغال داشت. او همچنین سابقه روزنامه‌نگاری در مطبوعات اصلاح‌طلب و سردبیری روزنامه «ندای اصلاحات» را در کارنامه خود دارد.

== ولادت ==
محمد حکیم‌پور در سال ۱۳۵۰ هجری شمسی (۱۹۷۱ میلادی) در شهر اردبیل به دنیا آمد.<ref name="iranketab">[https://www.iranketab.ir/profile/29774 پایگاه ایران کتاب: محمد حکیم پور]</ref>

== تحصیلات ==
او تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در زادگاهش اردبیل به پایان رساند و برای ادامه تحصیل راهی تهران شد.<ref name="iranketab" /> حکیم‌پور دارای مدرک کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی از پردیس فارابی دانشگاه تهران است.<ref name="ensani">[https://www.ensani.ir/fa/article/author/151244 پرتال جامع علوم انسانی: محمد حکیم]</ref> همچنین او دانش‌آموخته و کارشناس رشته حقوق قضایی نیز می‌باشد.<ref name="iranketab" />

== فعالیت‌ها ==
=== فعالیت‌های دانشجویی ===
در دوران دانشجویی، حکیم‌پور از فعالان جنبش دانشجویی بود و از جمله بنیانگذاران «کانون دانشجویان مسلمان» به شمار می‌رفت.<ref name="iranketab" />

=== پژوهش ===
حکیم‌پور سال‌ها در برخی مراکز پژوهشی ایران از جمله «بنیاد دایرةالمعارف اسلامی» و «مرکز بازشناسی اسلام و ایران» مشغول به پژوهش بوده است.<ref name="iranketab" />

=== روزنامه‌نگاری ===
او به عنوان روزنامه‌نگار در مطبوعات مختلفی قلم زده است، از جمله: روزنامه‌های عصر آزادگان، مشارکت، نوروز، شرق و مجله گوناگون.<ref name="iranketab" /> همچنین سردبیری برخی مطبوعات از جمله «ندای اصلاحات» (۱۳۸۰-۱۳۸۱) را نیز در کارنامه خود دارد.<ref name="iranketab" />

== مقالات علمی ==
حکیم‌پور (با نام «محمد حکیم» در برخی پایگاه‌ها) مقالات متعددی در مجلات علمی پژوهشی به چاپ رسانده است. از جمله:<ref name="ensani" />

- «واکاوی «مشروعیت دوگانه» فقهی- حقوقی بین‌المللی سازوکارهای دیپلماسی صلح سازمان ملل متحد» (علوم سیاسی باقرالعلوم، ۱۴۰۴)

- «نقد انگاره ملازمه میان علم به بطلان قرارداد و اِسقاطِ احترام اَموال و اَعمال» (جستارهای فقهی و اصولی، ۱۴۰۲)

- «مبانی عام حکم صحت در رفتار تقیه‌ای؛ واکاوی زمینه‌ها و تحلیل در ساحت عبادات و معاملات» (جستارهای فقهی و اصولی، ۱۴۰۰)

- «بازشناسی تأثیر گونه‌های ضمیمه و انضمام در نیت تقرّب» (جستارهای فقهی و اصولی، ۱۴۰۰)

- «بازپژوهیِ تاریخی، فهرستی و درون‌متنیِ نظریه تألیف فقه رضوی به قلم حضرت رضا(ع)» (فرهنگ رضوی، ۱۳۹۷)

- «اعتبارسنجیِ اسنادی نامه علل الاحکام امام رضا(ع) با تأکید بر تحلیل وثاقتِ محمّد بن سنان» (تحقیقات علوم قرآن و حدیث، ۱۳۹۶)

- «واکاوی شرط اعتبارِ کارشناسی پزشکی در اثبات دیه ی منفعت عضو، از منظر فقه امامیه» (مبانی فقهی حقوق اسلامی، ۱۳۹۶)

- «بازشناسی تطورِ جریان اصالت تأخرِ حادث» (پژوهش‌های فقهی، ۱۳۹۶)

- «واکاوی ملاک اعتبار در پذیرش نظر اهل خبره از دیدگاه فقه امامیه» (پژوهش‌های فقهی، ۱۳۹۵)

- «اعتبارسنجی و نقد تضعیف رجالی محمّد بن سنان و تأثیر آن بر فقیه امامیّه» (پژوهش‌های فقهی، ۱۳۹۱)

== مقالات همایشی ==
حکیم‌پور در «دومین کنگره بین‌المللی امام خمینی(س) و فرهنگ عاشورا» (تهران، ۱۳۷۵) مقاله‌ای با عنوان «نهضت عاشورا در نگاه نوگرایان شیعه و سنی» ارائه کرده است.<ref name="khomeini-congress">[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_114742/14141_==_F_NewsKindIDInvalid/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7_%D8%AF%D8%B1_%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D9%86%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87_%D9%88_%D8%B3%D9%86%DB%8C پایگاه دومین کنگره بین‌المللی امام خمینی(س) و فرهنگ عاشورا: نهضت عاشورا در نگاه نوگرایان شیعه و سنی]</ref>

== دیدگاه‌ها ==
حکیم‌پور در مقاله‌ای با عنوان «کرامت انسان در قرآن» که در شماره دوم «مدرسه اجتهاد» منتشر شده، در پرتو بازخوانی هرمنوتیکی آیات قرآن کوشیده است تا اثبات کند که انسان‌ها - اعم از مؤمن و کافر - دارای حقوق و کرامت ذاتی و پایه‌ای مانند حق حیات هستند و هیچ کافری به صرف عدم ایمان به خدا و رسول، مستوجب مجازات توسط مؤمنان نیست.<ref name="iranketab" />

== آثار ==
=== کتاب‌ها ===
از حکیم‌پور تاکنون کتاب‌های متعددی به زیور طبع آراسته شده است:

۱. '''حقوق زن در کشاکش سنت و تجدد''' – تاملی در مبادی هرمنوتیک حقوق زن. این کتاب در سال‌های ۱۳۸۱ تا ۱۳۸۴ توسط انتشارات نغمه نواندیش منتشر شده است.<ref name="iranketab" /> این کتاب در زمان دولت اصلاحات به عنوان کتاب درسی مقطع کارشناسی ارشد در رشته «مطالعات زنان» دانشگاه‌ها تدریس می‌شد.<ref name="iranketab" />

۲. '''شریعتی در زندان''' – انتشار در سال‌های ۱۳۸۳ و ۱۳۸۶ توسط انتشارات نغمه نواندیش. این کتاب به شرح و ایضاح زندگی و اندیشه‌های دکتر علی شریعتی به عنوان یکی از تأثیرگذارترین نواندیشان دینی ایران می‌پردازد.<ref name="iranketab" />

۳. '''اعتدال در قرآن''' – انتشار در سال‌های ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴ توسط انتشارات «نگاه معاصر» و «نشر تیسا». این کتاب در سه جلد تنظیم شده و تاکنون جلد اول آن (در حوزه‌های اجتماعی و اقتصادی) منتشر شده است. دو جلد دیگر آن به نگره اعتدالی قرآن در حوزه‌های «دین و اخلاق» و «حقوق و سیاست» می‌پردازند.<ref name="iranketab" />

۴. '''نقش رادیو و تلویزیون در تحکیم وحدت ملی''' – انتشار در سال‌های ۱۳۷۵، ۱۳۷۷ و ۱۳۸۱. این پژوهش در سال ۱۳۷۳ برای مرکز تحقیقات، مطالعات و سنجش برنامه‌ای رادیو و تلویزیون انجام شده است.<ref name="iranketab" />

۵. '''اسلام و پلورالیته''' – اثری مفصل در بازیابی ظرفیت‌های لیبرالی و پلورالیستیک میراث قرآنی. این کتاب هنوز فرصت انتشار نیافته است.<ref name="iranketab" />

=== مقالات روزنامه‌ای ===
از حکیم‌پور مقالات فراوانی در حوزه‌های دین و سیاست در مطبوعات ایران منتشر شده است. آخرین مقاله او با عنوان «کرامت انسان در قرآن» در شماره دوم نشریه «مدرسه اجتهاد» منتشر شد.<ref name="iranketab" />

== پانویس ==
<references />

== منابع مقاله ==
* [https://www.iranketab.ir/profile/29774 پایگاه ایران کتاب: محمد حکیم پور]
* [https://www.ensani.ir/fa/article/author/151244 پرتال جامع علوم انسانی: محمد حکیم]
* [http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_114742/14141_==_F_NewsKindIDInvalid/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7_%D8%AF%D8%B1_%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D9%86%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87_%D9%88_%D8%B3%D9%86%DB%8C پایگاه دومین کنگره بین‌المللی امام خمینی(س) و فرهنگ عاشورا: نهضت عاشورا در نگاه نوگرایان شیعه و سنی]

== وابسته‌ها ==
{{وابسته‌ها}}
* [[حقوق زن در کشاکش سنت و تجدد]]
* [[اعتدال در قرآن]]
[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مؤلفین-خرداد]]

دانش‌کیا، محمدحسین

2026-05-25T08:23:50Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (ع)' به '(ع)'

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = محمدحسین دانش کیا
| تصویر = NUR44878.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = محمدحسین دانش کیا
| نام‌های دیگر =
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر =
| ولادت = ۱۴ اسفند ۱۳۴۰ش
| محل تولد =
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = قم
| رحلت =
| شهادت =
| مدفن =
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان =
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = تشیع
| پیشه = استاد دانشگاه، پژوهشگر
| درجه علمی = دانشیار
| دانشگاه = دانشگاه معارف اسلامی
| علایق پژوهشی = تاریخ اسلام، تمدن اسلامی، قرآن و تاریخ، سیره نبوی
| منصب = مدیر گروه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | }}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از = {{فهرست جعبه عمودی | }}
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | [[جمال کعبه؛ شرحی بر تاریخ اسلام به روایت امام علی علیه‌السلام]] | [[تاریخ اسلام به روایت امام علی علیه‌السلام]] | [[تاریخ اسلام به روایت امام علی علیه‌السلام]]}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE44878AUTHORCODE
}}

'''محمدحسین دانش‌کیا''' (متولد ۱۳۴۰ش)، دانشیار تاریخ و فرهنگ و تمدن اسلامی در دانشگاه معارف اسلامی قم و مدیر گروه این رشته است. او دارای مدرک دکتری مدرسی تاریخ و تمدن اسلامی از دانشگاه معارف اسلامی و همچنین تحصیلات حوزوی در سطح خارج فقه و حقوق است. از جمله آثار برگزیدهٔ او کتاب «نگاهی دیگر به تاریخ در قرآن» است که در کتاب سال حوزه شایسته تقدیر شناخته شد. دانش کیا با رویکردی قرآنی به مطالعه تاریخ پرداخته و مقالات متعددی در زمینه سنت‌های تمدنی، سیره نبوی و تاریخنگاری اسلامی منتشر کرده است.

==ولادت==

محمدحسین دانش کیا در ۱۴ اسفند ۱۳۴۰ش متولد شد.<ref>[https://www.magiran.com/author/profile/340313 ر.ک: مشخصات دکتر محمدحسین دانش کیا، پایگاه مگیران]</ref> اطلاعات بیشتری از خانواده و محل دقیق تولد او در منابع موجود نیست.

==تحصیلات==

دانش کیا تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته حقوق آغاز کرد و موفق به اخذ مدرک کارشناسی حقوق از دانشگاه شهید بهشتی شد.<ref name="bou">[https://amena.bou.ac.ir/person/daneshkia/ ر.ک: پروفایل محمدحسین دانش کیا، دانشگاه باقرالعلوم(ع)]</ref> سپس به مطالعه تاریخ و تمدن اسلامی روی آورد و کارشناسی ارشد تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی را از دانشگاه آزاد شهر ری دریافت کرد.<ref name="magiran">[https://www.magiran.com/author/profile/340313 ر.ک: پایگاه مگیران]</ref> وی در مقطع دکتری، در دانشگاه معارف اسلامی قم به تحصیل پرداخت و در سال ۱۳۹۱ مدرک دکتری تخصصی (دکتری مدرسی) در رشته تاریخ و تمدن اسلامی را کسب کرد.<ref name="magiran"/> همچنین ایشان دارای تحصیلات حوزوی در سطح خارج فقه و اصول می‌باشند.<ref name="magiran"/>

==فعالیت‌ها==

دکتر دانش کیا از سال ۱۳۹۳ تاکنون به عنوان دانشیار گروه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی در دانشگاه معارف اسلامی قم مشغول به کار است.<ref name="magiran"/> وی از سال ۱۳۹۴ مدیریت این گروه را بر عهده دارد و پیش از آن (۱۳۸۸ تا ۱۳۹۴) مدیر گروه پژوهشی تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی در همین دانشگاه بود.<ref name="magiran"/> او همچنین سابقه مدیریت برنامه‌ریزی نیروی انسانی در معاونت امور اساتید و دروس معارف اسلامی (نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها) را از سال ۱۳۷۲ تا ۱۳۸۸ داراست.<ref name="magiran"/>

دانش کیا عضو تحریریه چندین نشریه علمی از جمله «فصلنامه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی»، «ماهنامه معارف»، «فصلنامه مطالعات انقلاب اسلامی»، «فصلنامه اندیشه نوین دینی» و «نشریه مطالعات نظری تاریخ و تمدن» است.<ref name="magiran"/> در مجله «فصلنامه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی» همچنین سمت مدیر داخلی و دبیر تحریریه را نیز داشته است.<ref name="magiran"/>

کتاب «نگاهی دیگر به تاریخ در قرآن» از آثار او در همایش کتاب سال حوزه (سال ۱۳۹۴) به عنوان اثر شایسته تقدیر معرفی شد.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/384036 نگاهی دیگر به تاریخ در قرآن، خبرگزاری حوزه، ۲۳ خرداد ۱۳۹۵]</ref>

==آثار==

بخشی از مهمترین آثار مکتوب دکتر محمدحسین دانش کیا به شرح زیر است:

===کتاب‌ها===
* نگاهی دیگر به تاریخ در قرآن، نشر معارف، ۱۳۹۳ش.
* جمال کعبه (شرح خطب نهج البلاغه در زمینه تاریخ اسلام)، نشر معارف، ۱۳۸۵ش.
* تاریخ اسلام به روایت امام علی(ع)، نشر معارف، ۱۳۸۰ش.
* دوره حقوق تعهدات: منابع تعهد: عقد (قواعد عمومی قراردادها) (جلد ۱)، عبدالرزاق سنهوری، (ترجمه) دانشگاه قم، ۱۳۸۲ش (با همکاری دکتر سید مهدی دادمرزی).
* دوره حقوق تعهدات جلد دوم: منابع تعهد: ضمان قهری - مسئولیت مدنی، عبدالرزاق سنهوری، (ترجمه) دانشگاه قم، ۱۳۸۴ش (با همکاری دکتر سید مهدی دادمرزی).
* دوره حقوق تعهدات: اوصاف تعهد - شرط و اجل، عبدالرزاق سنهوری، (ترجمه) دانشگاه قم، ۱۳۸۸ش (با همکاری دکتر سید مهدی دادمرزی).
* انتقال و سقوط تعهد، عبدالرزاق سنهوری، (ترجمه) مرکز نشر و ترجمه، ۱۳۷۴ش (با همکاری حجت‌الاسلام علیرضا امینی و دکتر منصور امینی).
* مجموعه مقالات تاریخ اسلام (ج۴ و ۵)، نشر معارف، ۱۳۹۱ش (با همکاری دکتر حاجی‌زاده).
* مجموعه مقالات تاریخ امامان (ج۶ و ۷)، نشر معارف، ۱۳۹۳ش (با همکاری دکتر حاجی‌زاده).
* مجموعه مقالات تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی (ج۸ و ۹)، نشر معارف، ۱۳۹۴ش (با همکاری دکتر حاجی‌زاده).
* مجموعه مقالات تاریخ اسلام و ایران، نشر معارف، ۱۳۹۷ش (با همکاری دکتر حاجی‌زاده).

===برخی مقالات===
* «سنت‌های پیدایی و پایایی تمدن از منظر قرآن»، دوفصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، سال ششم شماره ۱ (بهار و تابستان ۱۴۰۲).
* «تبیین نقش قانون الهی در پایایی تمدن اسلامی از نظرگاه آیت الله جوادی آملی» (با همکاری ایوب زارع خفری)، دوفصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، سال پنجم شماره ۱ (بهار و تابستان ۱۴۰۱).
* «تأثیر نگرش به دنیا در ساخت تمدن از منظر قرآن»، دوفصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، سال سوم شماره ۲ (پاییز و زمستان ۱۳۹۹).
* «جهان تاریخی، وسعت و روابط حاکم برآن از منظر قرآن کریم (با تاکید بر رویکرد کلام تاریخی)»، فصلنامه اندیشه نوین دینی، پیاپی ۵۸ (پاییز ۱۳۹۸).
* «نقش خدا در تاریخ از منظر قرآن کریم»، فصلنامه قبسات، پیاپی ۸۵ (پاییز ۱۳۹۶).
* «قرآن، سنجه گزارش‌های تاریخی زندگی پیامبر اعظم(ص)»، فصلنامه پژوهش‌های قرآنی، سال بیست و دوم شماره ۴ (زمستان ۱۳۹۶).
* «وضعیت و نقش دولت ادریسیان در تمدن اسلامی»، فصلنامه شیعه‌شناسی، پیاپی ۵۹ (پاییز ۱۳۹۶).
* «اعمال شرایط احراز شغل گامی به سوی تمدن نوین اسلامی (باتاکید بر نامه امام علی(ع) به مالک اشتر)»، پژوهش‌نامه علوی، سال هشتم شماره ۲ (پاییز و زمستان ۱۳۹۶).
* «ملاحظاتی رهیافتی از مطالعه گزارش‌های منابع تاریخی و قرآن کریم (مطالعه موردی غزوات بدر و احد)» (با همکاری صادق آئینه‌وند و دیگران)، فصلنامه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، پیاپی ۹ (زمستان ۱۳۹۱).<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/creator/227947 فهرست مقالات محمدحسین دانش کیا، پایگاه نورمگز]</ref><ref>[https://civilica.com/search/paper/n-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%20%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%20%DA%A9%DB%8C%D8%A7/ مقالات محمدحسین دانش کیا، پایگاه سیویلیکا]</ref>

==پانویس==
<references />

==منابع مقاله==
* [https://www.magiran.com/author/profile/340313 پایگاه مگیران: مشخصات دکتر محمدحسین دانش کیا]
* [https://amena.bou.ac.ir/person/daneshkia/ دانشگاه باقرالعلوم(ع): پروفایل محمدحسین دانش کیا]
* [https://www.noormags.ir/view/fa/creator/227947 پایگاه نورمگز: فهرست مقالات محمدحسین دانش کیا]
* [https://civilica.com/search/paper/n-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%20%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%20%DA%A9%DB%8C%D8%A7/ پایگاه سیویلیکا: مقالات محمدحسین دانش کیا]
* [https://www.hawzahnews.com/news/384036 خبرگزاری حوزه: «نگاهی دیگر به تاریخ در قرآن»، ۲۳ خرداد ۱۳۹۵]

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}
* [[جمال کعبه؛ شرحی بر تاریخ اسلام به روایت امام علی علیه‌السلام]]
* [[تاریخ اسلام به روایت امام علی علیه‌السلام]]
* [[جمال کعبه]]
[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی شده2 اردیبهشت 1405]]
[[رده:مؤلفین-اردیبهشت]]

سعیدی، سید غلامرضا

2026-05-25T08:23:49Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (س)' به '(س)'

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = سید غلامرضا سعیدی
| تصویر = NUR05633.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = سید غلامرضا بن سید محمد بن سید حسین
| نام‌های دیگر = سید غلامرضا سعیدی بیرجندی
| لقب =
| تخلص =
| نسب = سادات حسینی (منتسب به میرآفتاب)
| نام پدر = سید محمد
| ولادت = ۱۲۷۴ هجری شمسی (۱۳۱۴ هجری قمری)
| محل تولد = روستای نوزاد، درمیان، بیرجند
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = بیرجند، تهران، قم
| رحلت = ۲۲ آذر ۱۳۶۷ هجری شمسی
| شهادت =
| مدفن = قم، حرم حضرت فاطمه معصومه(س)
| طول عمر = ۹۳ سال
| نام همسر =
| فرزندان = بی‌بی عالیه (همسر سید جعفر شهیدی)، هادی، مهدی
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه
| پیشه = نویسنده، مترجم، روزنامه‌نگار
| درجه علمی =
| دانشگاه = مدرسه شوکتیه بیرجند، دانشگاه علیگر هند
| علایق پژوهشی = معارف اسلامی، بیداری جهان اسلام، غرب‌شناسی
| منصب =
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = آقا میرزا محمد حسین بیرجندی، آیت‌الله سید محمد حسین کاشف الغطاء
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان = علی شریعتی، مصطفی چمران
| اجازه اجتهاد از =
| آثار ={{فهرست جعبه عمودی | [[جنگ و صلح در قانون اسلام]]| [[اسلام و غرب]] | [[تربیت از دیدگاه قرآن]] | [[خطر صهیونیزم برای جهان اسلام]] | [[حج]] | [[پاکسازی سکولاریسم]] | فریاد فلسطین}}
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE05633AUTHORCODE
}}

'''سید غلامرضا سعیدی''' (۱۲۷۴ – ۱۳۶۷ش)، نویسنده، مترجم و روزنامه‌نگار برجستهٔ معاصر ایران و از پیشروان نهضت اسلامی بود. او که در روستای نوزاد بیرجند زاده شد، با فراگیری زبان‌های عربی، فرانسوی و انگلیسی و سفر به هند و آشنایی با اندیشه‌های [[اسدآبادی، سید جمال‌الدین|سید جمال‌الدین اسدآبادی]] و [[اقبال لاهوری، محمد|محمد اقبال لاهوری]]، مسیر بیداری اسلامی را در پیش گرفت. سعیدی با ترجمه و تألیف بیش از ۹۰ اثر، از جمله ترجمهٔ کتاب «عذر تقصیر به پیشگاه محمد و قرآن»، و نیز نگارش کتاب «خطر جهود برای ایران و اسلام» و مقالات متعدد در دفاع از فلسطین و نقد صهیونیسم، نقشی مهم در آگاهی‌بخشی دینی و سیاسی جامعهٔ ایران ایفا کرد. او همچنین از مؤسسان اتحادیه مسلمین ایران و از فعالان فرهنگی مسجد هدایت و حسینیه ارشاد بود.

==ولادت==

سید غلامرضا سعیدی در سال ۱۲۷۴ هجری شمسی (مطابق با اوایل ۱۳۱۴ هجری قمری) در روستای «نوزاد» از توابع شهرستان درمیان (مؤمن‌آباد) در استان خراسان جنوبی (بیرجند) دیده به جهان گشود.<ref name="hawzah">[https://hawzah.net/fa/Mostabser/View/3741 پایگاه حوزه نت: سید غلامرضا سعیدی]</ref> پدرش سید محمد از سادات حسینی نسب و منتسب به سادات «میرآفتاب» بود و مادرش بی‌بی رقیه نیز از سادات حسینی به شمار می‌رفت.<ref name="birjand-museum">[https://birjand.ac.ir/museum/fa/news/15124 دانشگاه بیرجند، موزه: استاد سید غلامرضا سعیدی]</ref> بر اساس روایتی، مادرش پیش از تولد وی در خواب، [[امام رضا علیه‌السلام|حضرت امام رضا(ع)]] را دید که کبوتری به او هدیه داد؛ از همین رو نوزاد را «غلامرضا» نام نهاد.<ref name="personal-blog">[https://sayed-gholamreza-saeidi.blogfa.com/post-1.aspx وبلاگ شخصی استاد سعیدی]</ref> او تنها فرزند ذکور خانواده بود و دو خواهر داشت.<ref name="personal-blog" />

==تحصیلات==

سعیدی تحصیلات ابتدایی را در مکتب‌خانهٔ روستای نوزاد آغاز کرد و تا سن ۸ سالگی در آنجا به یادگیری خواندن و نوشتن و مبانی دینی پرداخت.<ref name="birjand-museum" /> سپس همراه خانواده به بیرجند مهاجرت کرد و در مدرسهٔ «شوکتیه» که تازه‌تأسیس شده بود، ثبت‌نام نمود.<ref name="hawzah" />

مدرسه شوکتیه به تقلید از دارالفنون تهران تأسیس شده بود و دروس آن تلفیقی از علوم قدیم و جدید بود.<ref name="khamenei">[https://farsi.khamenei.ir/others-report?id=24746 پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای: عنصری دلسوز از پیشروان نهضت اسلامی ایران]</ref> سعیدی حدود هفت سال در این مدرسه به تحصیل پرداخت و زبان‌های عربی و فرانسه را به خوبی فراگرفت.<ref name="hawzah" /> او زبان انگلیسی را نیز در خارج از مدرسه آموخت.<ref name="hawzah" />

پس از اتمام تحصیل در شوکتیه، سعیدی برای ادامه تحقیقات به هندوستان سفر کرد و در دانشگاه علیگر (علیگره) با افکار و اندیشه‌های متفکران اسلامی از جمله [[اقبال لاهوری، محمد|علامه محمد اقبال لاهوری]] آشنا شد.<ref name="birjand-museum" /> او همچنین در این سفرها و سفرهای بعدی خود به عراق (۱۳۲۳ش) با [[آل کاشف‌الغطاء، محمدحسین|آیت‌الله شیخ محمدحسین کاشف الغطاء]] و در پاکستان با [[مودودی، ابوالاعلی|سید ابوالاعلی مودودی]] دیدار کرد و از محضر آنان بهره برد.<ref name="khamenei" /><ref name="cgie">[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153621 مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی: سید غلامرضا سعیدی]</ref>

==فعالیت‌ها==

سعیدی پس از بازگشت از هند، مدتی در بانک مشغول به کار شد و سپس به تدریس در مدرسه شوکتیه پرداخت.<ref name="birjand-museum" /> وی از همان سال‌های جوانی با مطبوعات همکاری داشت و مقالات متعددی در نشریات مختلف به چاپ رساند.

در سال ۱۳۱۳ شمسی، سعیدی با [[کسروی، احمد|احمد کسروی]] در مجله «پیمان» همکاری کرد، اما پس از دو سال و مشاهده انحرافات فکری کسروی، همکاری خود را با او قطع کرد و به او اخطار داد که «هذا فراق بینی و بینك».<ref name="university-calendar">[https://birjand.ac.ir/museum/fa/calendar/2329 دانشگاه بیرجند، تقویم: سالروز درگذشت استاد سید غلامرضا سعیدی]</ref>

در سال ۱۳۲۴ شمسی، سعیدی با همکاری برخی از دوستان همفکر، «اتحادیه مسلمین ایران» را تأسیس کرد.<ref name="birjand-museum" /> وی در سال ۱۳۲۷ به انگلستان سفر کرد و در کنگره اسلامی مسلمانان شرکت نمود.<ref name="birjand-museum" /> او همچنین دو بار به حج مشرف شد. بار دوم (در سال‌های بعد از تأسیس حسینیه ارشاد) به همراه جمعی از فضلا از جمله استاد [[مطهری، مرتضی|مرتضی مطهری]]، [[جعفری تبریزی، محمدتقی|محمدتقی جعفری]] و [[خسروشاهی، سید هادی|سید هادی خسروشاهی]] بود.<ref name="personal-blog" />

سعیدی از نخستین نظریه‌پردازانی بود که پیشنهاد کرد شهرهای مکه و مدینه باید به صورت بین‌المللی اداره شوند.<ref name="birjand-museum" /> او به مسائل جهان اسلام، به ویژه استقلال پاکستان، مبارزات مسلمانان الجزایر و فلسطین، توجه ویژه‌ای داشت و کتاب‌ها و مقالات متعددی در این زمینه‌ها منتشر کرد.

سعیدی در مبارزات ملی شدن صنعت نفت در کنار آیت‌الله کاشانی تلاشگری خستگی‌ناپذیر بود و بیش از دو سال با او همکاری نزدیک داشت.<ref name="hawzah" /> وی همچنین با نوشتن کتاب «خطر جهود برای ایران و اسلام» (۱۳۳۵ش) و افشاگری علیه صهیونیسم، مورد تعقیب ساواک قرار گرفت و به بازنشستگی اجباری از بانک ملی مجبور شد.<ref name="khamenei" />

او در تهران، در مسجد هدایت، حسینیه ارشاد و انجمن‌های اسلامی دانشجویان، مهندسین و پزشکان حضور فعال داشت و با شخصیت‌هایی چون [[مطهری، مرتضی|مرتضی مطهری]]، [[طالقانی، سید محمود|سید محمود طالقانی]]، [[شریعتی، علی|علی شریعتی]] و [[شهیدی، سید جعفر|سید جعفر شهیدی]] (داماد ایشان) همکاری می‌کرد.<ref name="khamenei" />

مقام معظم رهبری شهید، [[خامنه‌ای، سید علی|آیت‌الله سید علی خامنه‌ای]]، سعیدی را در پیام تسلیت خود «عنصر صدیق و دلسوز و خدمتگزار اسلام» و «از پیشروان نهضت اسلامی در ایران» توصیف کرده‌اند.

==وفات==

سید غلامرضا سعیدی در شامگاه روز سه‌شنبه ۲۲ آذر ماه ۱۳۶۷ هجری شمسی (مطابق با ۴ جمادی‌الاول ۱۴۰۹ قمری) در سن ۹۳ سالگی در شهر بیرجند درگذشت.<ref name="hawzah" /><ref name="birjand-university">[https://birjand.ac.ir/museum/fa/calendar/2329 دانشگاه بیرجند، تقویم: سالروز درگذشت استاد سید غلامرضا سعیدی]</ref> پیکر او به قم منتقل شد و در قبرستان ابوحسین (واقع در جوار حرم حضرت فاطمه معصومه(س)) به خاک سپرده شد.<ref name="hawzah" /> بر سنگ مزار او شعری از دامادش [[شهیدی، سید جعفر|سید جعفر شهیدی]] حک شده است.<ref name="university-calendar" />

==آثار==

سعیدی با تسلط بر زبان‌های عربی، فرانسوی، انگلیسی و اردو، آثار بسیاری را ترجمه و تألیف کرد. خود او در مصاحبه‌ای تعداد آثارش را نزدیک به ۶۰ جلد اعلام کرده بود، اما برخی منابع تعداد آن‌ها را بالغ بر ۹۰ جلد دانسته‌اند.<ref name="khamenei" /><ref name="noormags">[https://www.noormags.ir/view/fa/creator/20592 پایگاه نورمگز: سعیدی، سید غلامرضا]</ref> مهم‌ترین آثار او عبارتند از:

===ترجمه‌ها===
*عذر تقصیر به پیشگاه محمد و قرآن (تألیف جان دیون پورت) – این کتاب در سال ۱۳۳۸ به عنوان کتاب برگزیده سال انتخاب شد.
*اسلام و طب جدید یا معجزات علمی قرآن (تألیف دکتر عبدالعزیز اسماعیل پاشا) – ۱۳۲۲ش
*جنگ و صلح در قانون اسلام (تألیف دکتر مجید خدوری) – ۱۳۳۵ش
*رسول اکرم در میدان جنگ (تألیف دکتر محمد حمیدالله) – ۱۳۳۶ش
*پیشرفت سریع اسلام (تألیف دکتر لورا واکسیا واگلیری) – ۱۳۳۷ش
*برنامه انقلاب اسلامی (تألیف سید ابوالاعلی مودودی) – ۱۳۴۰ش
*مبادی اسلام و فلسفه احکام (تألیف سید ابوالاعلی مودودی) – ۱۳۴۲ش
*داستانهایی از زندگی پیغمبر ما (تألیف ممتاز احمد) – ۱۳۴۵ش
*عمار یاسر پیشاهنگ اسلام و پرچمدار علی (ع) (تألیف صدرالدین شرف‌الدین) – ۱۳۴۵ش
*فرد و اجتماع (تألیف محمد قطب) – ۱۳۴۵ش
*منشور جهانی اسلام (تألیف دکتر محمد رفیع‌الدین) – ۱۳۴۶ش
*ماجرای سقیفه یا اولین توطئه در اسلام (تألیف علامه محمد رضا مظفر) – ۱۳۴۷ش
*اسلام و غرب (تألیف دکتر احمد خورشید) – ۱۳۴۷ش
*نقش اسلام در برابر غرب (تألیف [[جمیله، مریم|مارگرت مارکوس]]) – ۱۳۴۸ش
*۲۴ ساعت آخر زندگی جمال عبدالناصر (تألیف محمد حسنین هیکل) – ۱۳۵۰ش
*کمونیزم و اخلاق – ۱۳۵۲ش
*تربیت از دیدگاه قرآن (تألیف دکتر محمد فاضل جمالی) – ۱۳۵۴ش

===تألیفات===
*خطر جهود برای ایران و اسلام (۱۳۳۵ش) – به دلیل انتشار این کتاب، سعیدی توسط ساواک تحت تعقیب قرار گرفت.
*پاکستان (۱۳۲۶ش)
*مسئله کشمیر (۱۳۲۸ش)
*قائد اعظم محمد علی جناح
*چهار مقاله درباره بزرگترین مرد تاریخ یا نجات دهنده بشر محمد(ص)
*اقبال‌شناسی (۱۳۳۸ش)
*فریاد فلسطین و حریق مسجد الاقصی (۱۳۵۰ش)
*اسلام به زبان ساده (برای کودکان و نوجوانان) (۱۳۵۳ش)
*مفخر شرق، سید جمال الدین اسدآبادی (۱۳۵۴ش)
*الجزایر پیروز
*الجزایر خونین
*پیمان جوانمردان (۱۳۴۴ش)
*عایشه همسر پیغمبر(ص)
*جلوه حق در اندونزی
*فلسفه اقبال
*انگیزیسیون یا محکمه تفتیش عقاید

===مقالات===
سعیدی ده‌ها مقاله در نشریات مختلف از جمله «درسهایی از مکتب اسلام»، «آئین اسلام»، «نامه آستان قدس»، «مکتب تشیع»، «آموزش و پرورش»، «کیهان فرهنگی» و «اطلاعات سیاسی - اقتصادی» منتشر کرده است.<ref name="noormags" /> موضوعات مقالات او عمدتاً شامل مباحث اسلامی، انتقاد از استعمار و صهیونیسم، معرفی اسلام به زبان جوانان، و بررسی اوضاع مسلمانان جهان (به ویژه در هند، پاکستان، فلسطین، الجزایر و اندونزی) بود.

==پانویس==
<references />

==منابع مقاله==
*[https://hawzah.net/fa/Mostabser/View/3741 پایگاه حوزه نت: سید غلامرضا سعیدی]
*[https://farsi.khamenei.ir/others-report?id=24746 پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی سید علی خامنه‌ای: عنصری دلسوز از پیشروان نهضت اسلامی ایران، ۱۳۹۲/۰۹/۲۳]
*[https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=24745 پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی سید علی خامنه‌ای: پیام تسلیت در پی درگذشت استاد سید غلامرضا سعیدی، ۱۳۶۷/۰۹/۲۴]
*[https://birjand.ac.ir/museum/fa/news/15124 دانشگاه بیرجند، موزه مفاخر: استاد سید غلامرضا سعیدی، ۰۸ آبان ۱۴۰۰]
*[https://birjand.ac.ir/museum/fa/calendar/2329 دانشگاه بیرجند، موزه مفاخر: سالروز درگذشت استاد سید غلامرضا سعیدی، ۱۶ آذر ۱۴۰۱]
*[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153621 مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی: سید غلامرضا سعیدی، ۱۳۹۵/۰۹/۲۸]
*[https://www.noormags.ir/view/fa/creator/20592 پایگاه مجلات تخصصی نور (نورمگز): سعیدی، سید غلامرضا]

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}
* [[جنگ و صلح در قانون اسلام]]
* [[اسلام و غرب]]
* [[تربیت از دیدگاه قرآن]]
* [[خطر صهیونیزم برای جهان اسلام]]
* [[حج]]
* [[پاکسازی سکولاریسم]]
* [[نقش اسلام در برابر غرب]]
* [[اس‍لام‌ و طب‌ ج‍دی‍د، ی‍ا، م‍ع‍ج‍زات‌ ع‍ل‍م‍ی‌ ق‍رآن]]
* [[محمد علی جناح موسس پاکستان]]
* [[سرنوشت مهمترين مرد سياسي آسيا: قائد اعظم "محمدعلي جناح" موسس پاکستان]]
* [[فلسفه تربيتی اسلام]]
* [[رس‍ول‌ اک‍رم‌ ص‌ در م‍ی‍دان‌ ج‍ن‍گ]]
* [[اولین‌ قا‌نون‌ اسا‌سی‌ مکتوب‌ در جها‌ن‌: سندی مهم‌ از دوران‌ رسا‌لت‌ حضرت‌ پیغمبر (ص‌)]]
* [[عذر تقصیر به پیشگاه محمد و قرآن]]
* [[عذر تقصير به پيشگاه محمد(ص) و قرآن]]
* [[مانیفست یا منشور جهانی اسلام]]
* [[هدفهای تعلیم و تربیت مکتب فکری اسلام از نظر محمد اقبال]]
* [[مفخر شرق سید جمال‌الدین اسدآبادی: سید جمال الدین اسد آبادی]]
* [[اندیشه‌های اقبال لاهوری]]
* [[مفخر شرق، سید جمال‌الدین اسدآبادی]]
* [[اقبال شناسي: هنر و اندیشه‌ محمد اقبا‌ل‌]]
* [[مفخر شرق: جمال‌الدين حسيني و اقبال لاهوري]]
* [[فریاد فلسطین و حریق مسجد‌‌ اقصی]]
* [[عمار یاسر: پیشاهنگ اسلام و پرچمدار علی علیه السلام]]
* [[عمار یاسر: پيشاهنگ اسلام و پرچمدار علي علیه‌السلام]]
* [[فرد و جامعه و فلسفه تربیتی اسلام]]
* [[فرد و اجتماع]]
* [[فرد و جامعه و فلسفه تربيتی اسلامی]]
* [[ماجرای سقیفه]]
* [[مبادی اسلام و فلسفه احکام]]
[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی شده2 اردیبهشت 1405]]
[[رده:مؤلفین-اردیبهشت]]
[[رده:نویسندگان]]
[[رده:مترجمان]]

دانش‌کیا، محمدحسین

2026-05-25T08:23:48Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (ص)' به '(ص)'

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = محمدحسین دانش کیا
| تصویر = NUR44878.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = محمدحسین دانش کیا
| نام‌های دیگر =
| لقب =
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر =
| ولادت = ۱۴ اسفند ۱۳۴۰ش
| محل تولد =
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = قم
| رحلت =
| شهادت =
| مدفن =
| طول عمر =
| نام همسر =
| فرزندان =
| خویشاوندان =
| دین = اسلام
| مذهب = تشیع
| پیشه = استاد دانشگاه، پژوهشگر
| درجه علمی = دانشیار
| دانشگاه = دانشگاه معارف اسلامی
| علایق پژوهشی = تاریخ اسلام، تمدن اسلامی، قرآن و تاریخ، سیره نبوی
| منصب = مدیر گروه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | }}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان =
| اجازه اجتهاد از = {{فهرست جعبه عمودی | }}
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | [[جمال کعبه؛ شرحی بر تاریخ اسلام به روایت امام علی علیه‌السلام]] | [[تاریخ اسلام به روایت امام علی علیه‌السلام]] | [[تاریخ اسلام به روایت امام علی علیه‌السلام]]}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف = AUTHORCODE44878AUTHORCODE
}}

'''محمدحسین دانش‌کیا''' (متولد ۱۳۴۰ش)، دانشیار تاریخ و فرهنگ و تمدن اسلامی در دانشگاه معارف اسلامی قم و مدیر گروه این رشته است. او دارای مدرک دکتری مدرسی تاریخ و تمدن اسلامی از دانشگاه معارف اسلامی و همچنین تحصیلات حوزوی در سطح خارج فقه و حقوق است. از جمله آثار برگزیدهٔ او کتاب «نگاهی دیگر به تاریخ در قرآن» است که در کتاب سال حوزه شایسته تقدیر شناخته شد. دانش کیا با رویکردی قرآنی به مطالعه تاریخ پرداخته و مقالات متعددی در زمینه سنت‌های تمدنی، سیره نبوی و تاریخنگاری اسلامی منتشر کرده است.

==ولادت==

محمدحسین دانش کیا در ۱۴ اسفند ۱۳۴۰ش متولد شد.<ref>[https://www.magiran.com/author/profile/340313 ر.ک: مشخصات دکتر محمدحسین دانش کیا، پایگاه مگیران]</ref> اطلاعات بیشتری از خانواده و محل دقیق تولد او در منابع موجود نیست.

==تحصیلات==

دانش کیا تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته حقوق آغاز کرد و موفق به اخذ مدرک کارشناسی حقوق از دانشگاه شهید بهشتی شد.<ref name="bou">[https://amena.bou.ac.ir/person/daneshkia/ ر.ک: پروفایل محمدحسین دانش کیا، دانشگاه باقرالعلوم (ع)]</ref> سپس به مطالعه تاریخ و تمدن اسلامی روی آورد و کارشناسی ارشد تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی را از دانشگاه آزاد شهر ری دریافت کرد.<ref name="magiran">[https://www.magiran.com/author/profile/340313 ر.ک: پایگاه مگیران]</ref> وی در مقطع دکتری، در دانشگاه معارف اسلامی قم به تحصیل پرداخت و در سال ۱۳۹۱ مدرک دکتری تخصصی (دکتری مدرسی) در رشته تاریخ و تمدن اسلامی را کسب کرد.<ref name="magiran"/> همچنین ایشان دارای تحصیلات حوزوی در سطح خارج فقه و اصول می‌باشند.<ref name="magiran"/>

==فعالیت‌ها==

دکتر دانش کیا از سال ۱۳۹۳ تاکنون به عنوان دانشیار گروه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی در دانشگاه معارف اسلامی قم مشغول به کار است.<ref name="magiran"/> وی از سال ۱۳۹۴ مدیریت این گروه را بر عهده دارد و پیش از آن (۱۳۸۸ تا ۱۳۹۴) مدیر گروه پژوهشی تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی در همین دانشگاه بود.<ref name="magiran"/> او همچنین سابقه مدیریت برنامه‌ریزی نیروی انسانی در معاونت امور اساتید و دروس معارف اسلامی (نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها) را از سال ۱۳۷۲ تا ۱۳۸۸ داراست.<ref name="magiran"/>

دانش کیا عضو تحریریه چندین نشریه علمی از جمله «فصلنامه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی»، «ماهنامه معارف»، «فصلنامه مطالعات انقلاب اسلامی»، «فصلنامه اندیشه نوین دینی» و «نشریه مطالعات نظری تاریخ و تمدن» است.<ref name="magiran"/> در مجله «فصلنامه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی» همچنین سمت مدیر داخلی و دبیر تحریریه را نیز داشته است.<ref name="magiran"/>

کتاب «نگاهی دیگر به تاریخ در قرآن» از آثار او در همایش کتاب سال حوزه (سال ۱۳۹۴) به عنوان اثر شایسته تقدیر معرفی شد.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/384036 نگاهی دیگر به تاریخ در قرآن، خبرگزاری حوزه، ۲۳ خرداد ۱۳۹۵]</ref>

==آثار==

بخشی از مهمترین آثار مکتوب دکتر محمدحسین دانش کیا به شرح زیر است:

===کتاب‌ها===
* نگاهی دیگر به تاریخ در قرآن، نشر معارف، ۱۳۹۳ش.
* جمال کعبه (شرح خطب نهج البلاغه در زمینه تاریخ اسلام)، نشر معارف، ۱۳۸۵ش.
* تاریخ اسلام به روایت امام علی(ع)، نشر معارف، ۱۳۸۰ش.
* دوره حقوق تعهدات: منابع تعهد: عقد (قواعد عمومی قراردادها) (جلد ۱)، عبدالرزاق سنهوری، (ترجمه) دانشگاه قم، ۱۳۸۲ش (با همکاری دکتر سید مهدی دادمرزی).
* دوره حقوق تعهدات جلد دوم: منابع تعهد: ضمان قهری - مسئولیت مدنی، عبدالرزاق سنهوری، (ترجمه) دانشگاه قم، ۱۳۸۴ش (با همکاری دکتر سید مهدی دادمرزی).
* دوره حقوق تعهدات: اوصاف تعهد - شرط و اجل، عبدالرزاق سنهوری، (ترجمه) دانشگاه قم، ۱۳۸۸ش (با همکاری دکتر سید مهدی دادمرزی).
* انتقال و سقوط تعهد، عبدالرزاق سنهوری، (ترجمه) مرکز نشر و ترجمه، ۱۳۷۴ش (با همکاری حجت‌الاسلام علیرضا امینی و دکتر منصور امینی).
* مجموعه مقالات تاریخ اسلام (ج۴ و ۵)، نشر معارف، ۱۳۹۱ش (با همکاری دکتر حاجی‌زاده).
* مجموعه مقالات تاریخ امامان (ج۶ و ۷)، نشر معارف، ۱۳۹۳ش (با همکاری دکتر حاجی‌زاده).
* مجموعه مقالات تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی (ج۸ و ۹)، نشر معارف، ۱۳۹۴ش (با همکاری دکتر حاجی‌زاده).
* مجموعه مقالات تاریخ اسلام و ایران، نشر معارف، ۱۳۹۷ش (با همکاری دکتر حاجی‌زاده).

===برخی مقالات===
* «سنت‌های پیدایی و پایایی تمدن از منظر قرآن»، دوفصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، سال ششم شماره ۱ (بهار و تابستان ۱۴۰۲).
* «تبیین نقش قانون الهی در پایایی تمدن اسلامی از نظرگاه آیت الله جوادی آملی» (با همکاری ایوب زارع خفری)، دوفصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، سال پنجم شماره ۱ (بهار و تابستان ۱۴۰۱).
* «تأثیر نگرش به دنیا در ساخت تمدن از منظر قرآن»، دوفصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، سال سوم شماره ۲ (پاییز و زمستان ۱۳۹۹).
* «جهان تاریخی، وسعت و روابط حاکم برآن از منظر قرآن کریم (با تاکید بر رویکرد کلام تاریخی)»، فصلنامه اندیشه نوین دینی، پیاپی ۵۸ (پاییز ۱۳۹۸).
* «نقش خدا در تاریخ از منظر قرآن کریم»، فصلنامه قبسات، پیاپی ۸۵ (پاییز ۱۳۹۶).
* «قرآن، سنجه گزارش‌های تاریخی زندگی پیامبر اعظم(ص)»، فصلنامه پژوهش‌های قرآنی، سال بیست و دوم شماره ۴ (زمستان ۱۳۹۶).
* «وضعیت و نقش دولت ادریسیان در تمدن اسلامی»، فصلنامه شیعه‌شناسی، پیاپی ۵۹ (پاییز ۱۳۹۶).
* «اعمال شرایط احراز شغل گامی به سوی تمدن نوین اسلامی (باتاکید بر نامه امام علی(ع) به مالک اشتر)»، پژوهش‌نامه علوی، سال هشتم شماره ۲ (پاییز و زمستان ۱۳۹۶).
* «ملاحظاتی رهیافتی از مطالعه گزارش‌های منابع تاریخی و قرآن کریم (مطالعه موردی غزوات بدر و احد)» (با همکاری صادق آئینه‌وند و دیگران)، فصلنامه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، پیاپی ۹ (زمستان ۱۳۹۱).<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/creator/227947 فهرست مقالات محمدحسین دانش کیا، پایگاه نورمگز]</ref><ref>[https://civilica.com/search/paper/n-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%20%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%20%DA%A9%DB%8C%D8%A7/ مقالات محمدحسین دانش کیا، پایگاه سیویلیکا]</ref>

==پانویس==
<references />

==منابع مقاله==
* [https://www.magiran.com/author/profile/340313 پایگاه مگیران: مشخصات دکتر محمدحسین دانش کیا]
* [https://amena.bou.ac.ir/person/daneshkia/ دانشگاه باقرالعلوم (ع): پروفایل محمدحسین دانش کیا]
* [https://www.noormags.ir/view/fa/creator/227947 پایگاه نورمگز: فهرست مقالات محمدحسین دانش کیا]
* [https://civilica.com/search/paper/n-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%20%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%20%DA%A9%DB%8C%D8%A7/ پایگاه سیویلیکا: مقالات محمدحسین دانش کیا]
* [https://www.hawzahnews.com/news/384036 خبرگزاری حوزه: «نگاهی دیگر به تاریخ در قرآن»، ۲۳ خرداد ۱۳۹۵]

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}
* [[جمال کعبه؛ شرحی بر تاریخ اسلام به روایت امام علی علیه‌السلام]]
* [[تاریخ اسلام به روایت امام علی علیه‌السلام]]
* [[جمال کعبه]]
[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی شده2 اردیبهشت 1405]]
[[رده:مؤلفین-اردیبهشت]]

ابوعلی دقاق، حسن ‌بن محمد

2026-05-25T08:23:42Z

Hbaghizadeh: جایگزینی متن - ' (ص)' به '(ص)'

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = ابوعلی دقاق نیشابوری
| تصویر = NUR00000.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = حسن بن علی بن محمد بن اسحاق بن عبدالرحیم بن احمد
| نام‌های دیگر = ابوعلی دقاق، شیخ ابوعلی دقاق، استاد ابوعلی
| لقب = شیخ الصوفیه، شهید (در اصطلاح صوفیه خراسان)، نوحه‌گر صوفیان
| تخلص =
| نسب =
| نام پدر = علی بن محمد
| ولادت = نامشخص (احتمالاً دهه ۳۴۰-۳۵۰ ق)
| محل تولد = نیشابور (یا روستایی در اطراف آن)
| کشور تولد = ایران (خراسان بزرگ)
| محل زندگی = نیشابور، مرو، نسا، حجاز
| رحلت = ذی‌الحجه ۴۰۵ قمری (به قولی ۴۰۶ یا ۴۱۲ ق)
| شهادت =
| مدفن = نیشابور (مدرسه دقاقیه/قشیریه) یا نسا (ترکمنستان)
| طول عمر =
| نام همسر = دختر ابوالحسن قطران
| فرزندان = فاطمه (همسر قشیری)، احتمالاً پسر به نام اسماعیل
| خویشاوندان = ابوالقاسم قشیری (داماد)، عبدالغافر فارسی (نوه دختری)
| دین = اسلام
| مذهب = سنی شافعی (اشعری)
| پیشه = فقیه، اصولی، مفسر، واعظ، صوفی، شاعر
| درجه علمی = استاد، شیخ‌الاسلام
| دانشگاه =
| علایق پژوهشی = فقه شافعی، اصول فقه، تفسیر، تصوف، حدیث
| منصب =
| پس از =
| پیش از =
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | ابوالقاسم نصرآبادی (در تصوف) | خضری (ابوعبدالله محمد بن احمد مروزی) | ابوبکر قفال مروزی (صغیر) | ابوعمرو بن حمدان | ابوهیثم کشمیهنی | ابوعلی شبّویی}}
| مشایخ =
| معاصرین =
| شاگردان = {{فهرست جعبه عمودی | ابوالقاسم قشیری (داماد) | فاطمه دقاق (دختر) | ابوصالح مؤذن | ابوالحسن بوشنجی | ابوبکر صیرفی | ابوسعید ابوالخیر (به صورت دیدار)}}
| اجازه اجتهاد از = {{فهرست جعبه عمودی }}
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | [[دو رساله عرفانی از مؤلفی ناشناخته و ابوعلی دقاق]] | تأویل بعضی از آیات قرآنیه | کتاب الضحایا | مواعظ (۳۶۰ مجلس) | زهد | خلافت}}
| سبک نوشتاری =
| وبگاه =
| امضا =
| کد مؤلف =AUTHORCODE124513AUTHORCODE
}}

'''ابوعلی حسن بن علی بن محمد دقاق نیشابوری''' (متوفای ذیحجه ۴۰۵ قمری)، معروف به ابوعلی دقاق، از عارفان، فقیهان شافعی، مفسران، اصولیان و واعظان بزرگ خراسان در سدهٔ چهارم و آغاز سدهٔ پنجم هجری بود. او را «شیخ‌الاسلام»، «زبان وقت نیشابور» و «نوحه‌گر صوفیان» خوانده‌اند. ابوعلی دقاق، مرشد [[قشیری، عبدالکریم بن هوازن|ابوالقاسم قشیری]] (صاحب الرسالة القشیریه) و پدر همسر او بود. سلسلهٔ تصوف او از طریق ابوالقاسم نصرآبادی به [[جنید بغدادی، جنید بن محمد|جنید بغدادی]] می‌رسید. وی مدرسهٔ معروف «دقاقیه» را در نیشابور بنا نهاد و خانقاه «سراوی» را در نسا ساخت. سخنان او در منابع صوفیه بسیار نقل شده و مناجات منسوب به وی نیز شهرت دارد.

==ولادت و نسب==
ابوعلی دقاق، حسن بن علی بن محمد بن اسحاق بن عبدالرحیم بن احمد، در نیشابور زاده شد.<ref name="tarajm">[https://tarajm.com/people/35552 تراجم: أبو علي الدقاق النيسابوري]</ref> برخی منابع احتمال داده‌اند که اصالتاً اهل روستایی در اطراف نیشابور بوده و انتساب به نیشابور از باب توسع بوده است.<ref name="danjahan">رحمتی، محمدکاظم، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۷، ص۸۴۷-۸۴۹</ref><ref name="asara">نصیری، محمدرضا، اثر آفرینان، ج۳، ص۳۸</ref> تاریخ دقیق ولادت او دانسته نیست، اما با توجه به وفات در ۴۰۵ ق و نقل مجالس او در نیمه دوم سده چهارم، احتمالاً در دهه ۳۴۰-۳۵۰ ق متولد شده است. پدرش علی بن محمد بود و خاندان وی از ثروتمندان یا مشاهیر خراسان به شمار نمی‌رفتند.<ref name="danjahan" /> لقب «دقاق» (به معنای خرازی یا آردفروش) احتمالاً به صنعت یا شغل خانوادگی او اشاره دارد.<ref name="e3arabi">[https://e3arabi.com/%D8%A7%D9%84%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8/%D8%A3%D8%A8%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%82%D8%A7%D9%82-%D8%A7%D9%84%D9%AD%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%D9%8A/ e3arabi: أبو علي الدقاق النيسابوري]</ref>

==تحصیلات==
ابوعلی دقاق تحصیلات مقدماتی خود را در نیشابور گذراند. در این شهر زبان عربی و دانش اصول فقه را فراگرفت و به سبب تبحر در نحو عربی، «ابوعلی نحوی» نیز خوانده می‌شد.<ref name="danjahan" /><ref name="asara" /> سپس برای تکمیل دانش فقه به مرو سفر کرد، شهری که در آن روزگار مرکز فقیهان بزرگ شافعی بود.<ref name="danjahan" />

در مرو، نزد ابوعبدالله محمد بن احمد مروزی ملقب به «خضری» (بزرگ و مقدم شافعیان مرو) و نیز ابوبکر قفال مروزی (صغیر، متوفی ۴۱۷ ق) فقه شافعی آموخت و بر آن تسلط یافت و به درجهٔ «اعاده» (تدریس در حضور استاد) نزد قفال نائل آمد.<ref name="tarajm" /><ref name="sufi">[https://alsufi.net/%D8%A3%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%88%D9%81%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%85%D8%B3/%D8%A3%D8%A8%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%82%D8%A7%D9%82-%D8%B1%D8%B6%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%86%D9%87 الصوفي: أبو علي الدقاق]</ref> همچنین در مرو، حدیث را از ابوهیثم محمد بن مکی کشمیهنی (متوفی ۳۸۹ ق) و ابوعلی محمد بن عمر شبّویی (شب بویی) و ابوعمرو بن حمدان شنید.<ref name="tarajm" /><ref name="daneshbozorg">لاشی، حسین، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۶، ص۳۹-۴۰</ref>

پس از اتمام تحصیلات در مرو و تبحر در فقه، به حج سفر کرد و سپس به نیشابور بازگشت.<ref name="danjahan" />

==فعالیت‌ها==
===ورود به تصوف و مصاحبت با نصرآبادی===
ابوعلی دقاق پس از فراگیری علوم ظاهری، به کار و سلوک عملی روی آورد و طریق تصوف را برگزید.<ref name="tarajm" /> او در نیشابور با ابوالقاسم ابراهیم بن محمد نصرآبادی (متوفی ۳۶۷ ق) که از مشایخ بزرگ صوفیه بود، مصاحبت یافت و مرید او شد.<ref name="daneshbozorg" /> سلسلهٔ طریقت او از طریق نصرآبادی، شبلی، جنید به تابعین می‌رسید.<ref name="daneshbozorg" />

===وعظ و خطابه===
دقاق در زمان خود شهرت بسیار یافت و مجالس وعظ او مورد توجه همگان بود. او روزهای جمعه در مسجد «ابوبکر محمد بن یحیی بن سهل مُطَرِّز» (یکی از مراکز مهم شافعیان نیشابور) به سخنرانی می‌پرداخت و نیز در برخی خانقاه‌های نیشابور مجلس وعظ داشت.<ref name="danjahan" /> مهمترین ویژگی مجالس او، غیر از فصاحت و قدرت بیان، به کارگیری زبان فارسی در وعظ بود.<ref name="danjahan" /> به گفتهٔ خواجه عبدالله انصاری، «وی زبان وقت بود به نیشابور و زبانهٔ گویندگان مشایخ بود».<ref name="ansari">انصاری، عبدالله بن محمد، طبقات الصوفیه، ص۶۳۰-۶۳۴</ref>

===مدرسه دقاقیه===
در سال ۳۹۱ قمری، مدرسه‌ای برای تدریس ابوعلی دقاق در محله «کَهَنْ دَر» (بخش قدیم نیشابور) بنا شد که ساخت آن در ۳۹۲ به پایان رسید.<ref name="danjahan" /> این مدرسه بعدها به «مدرسه قشیریه» شهرت یافت و محل دفن او نیز در آنجا بود.<ref name="daneshbozorg" />

===خانقاه سراوی در نسا===
ابوعلی دقاق در شهر نسا (در ترکمنستان امروزی) خانقاهی به نام «سراوی» بنا کرد و مدعی شد که بنای آن به اشاره پیامبر(ص) در خواب بوده است. در نزدیکی آن گورستانی پدید آمد که محل دفن مشایخ صوفیه شد.<ref name="danjahan" /><ref name="salariyan">[https://salariyan.blogfa.com/post/3964 زبان و ادبیات ترکان خراسان: شیخ ابوعلی دقاق نسایی]</ref>

===ازدواج و خانواده===
دقاق با دختر ابوالحسن قطران (از زاهدان خراسان) ازدواج کرد. در حدود سال‌های ۳۸۹-۳۹۰ ق، صاحب دختری به نام «فاطمه» شد.<ref name="danjahan" /> ابوالقاسم قشیری، که از مریدان خاص او بود، بعدها به دامادی وی نائل آمد و با فاطمه ازدواج کرد.<ref name="ansari" /><ref name="daneshbozorg" /> به گفته برخی منابع، دقاق در اواخر عمر صاحب پسری به نام «اسماعیل» نیز شد، اما ظاهراً نسل او تنها از طریق فاطمه تا چند نسل در میان خاندان‌های اعیان نیشابور (مانند فارسی و قشیری) تداوم یافت.<ref name="danjahan" />

===سماع و وجد===
دقاق از قائلان به حلیت سماع (شنیدن آواز و موسیقی صوفیانه) بود، اما وجد و رقص را خوش نمی‌داشت و به حرکات وجدآمیز بزرگانی همچون سلمی معترض بود. او سکون در سماع را برای مشایخ بهتر می‌دانست.<ref name="daneshbozorg" />

===کرامات و منقولات===
به دقاق کراماتی نسبت داده‌اند که بیشتر در زمینهٔ اشراف بر ضمایر است.<ref name="danjahan" /> نقل است که یک بار در مرو، ابلیس را دید که خاک بر سر می‌کند. پرسید: چه شده است؟ گفت: خلعتی که هفتصد هزار سال در انتظار آن بودم، یک فروشی آن را از چنگ من درآورد.<ref name="ashegh">[https://asheghanekhoda.ir/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D9%82%D8%A7%D9%82/ پایگاه عاشقان خدا: زندگینامه ابوعلی دقاق]</ref> نیز گفته‌اند که پس از سال‌ها ریاضت، در بیابانی گم شد و پس از یافتن راه، از دست لشکری شربت آبی نوشید و زیان معنوی آن آب تا سی سال در دل او ماند.<ref name="ashegh" />

==وفات و محل دفن==
درباره تاریخ وفات ابوعلی دقاق اختلاف است. مشهور آن است که وی در ذی‌الحجه سال ۴۰۵ قمری در نیشابور درگذشت.<ref name="tarajm" /><ref name="danjahan" /> عبدالغافر فارسی به صراحت این تاریخ را تأیید کرده و سبکی نیز آن را صحیح دانسته و روایت ۴۰۶ را نادرست خوانده است.<ref name="danjahan" /> با این حال، برخی منابع وفات او را در ۴۰۶،<ref name="tarikh">[https://tarikh.inoor.ir/fa/event/page/3J0II پایگاه جامع تاریخ: وفات ابو علی حسن بن علی دقّاق نیشابوری]</ref> ۴۱۲<ref name="ashegh" /> و حتی ۴۰۰ قمری ذکر کرده‌اند.<ref name="nasfi">نسفی، عزیزالدین بن محمد، راز ربانی، ص۲۴۰</ref>

دقاق را در مدرسه خودش (دقاقیه/قشیریه) در نیشابور، در سمت قبله کهندز، به خاک سپردند.<ref name="daneshbozorg" /> اما بر اساس برخی منابع، آرامگاه دیگری نیز در روستای «باقر» در غرب قلعه نسای کهن (ترکمنستان) به نام «شیخ الو بابا» وجود دارد که به او منسوب است و مردم ترکمنستان به آن ارادت دارند.<ref name="salariyan" />

==آثار==
از ابوعلی دقاق آثار مکتوب چندانی بر جای نمانده و بیشتر شهرت او به واسطه مجالس وعظ و شاگردان برجسته‌اش است. آثار منسوب به وی عبارتند از:<ref name="asara" /><ref name="daneshbozorg" /><ref name="alreq">[https://app.alreq.com/ar/authors/author/08d90a34-6752-4c97-8d68-0889c85839fe الرق المنشور: بو علي الدقاق]</ref>

- تأویل بعضی از آیات قرآنیه(تفسیر برخی آیات)

- کتاب الضحایا (در صحت انتساب آن تردید است)

- مواعظ (مشتمل بر ۳۶۰ مجلس وعظ)

- زهد

- خلافت

==پانویس==
<references />

==منابع مقاله==
*رحمتی، محمدکاظم، مدخل «دقاق، ابوعلی»، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، ج۱۷، تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۱ش.
*لاشی، حسین، مدخل «ابوعلی دقاق»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج۶، تهران: مرکز دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
*انصاری هروی، خواجه عبدالله، طبقات الصوفیه، تهران: توس، ۱۳۶۲ش.
*اسنوی، عبدالرحیم بن حسن، طبقات الشافعیة، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۲۰۰۱م/۱۴۲۲ق.
*نسفی، عزیزالدین بن محمد، راز ربانی (اسرار الوحی سبحانی) در شرح حدیث قدسیه معراجیه، تهران: امیرکبیر، ۱۳۷۸ش.
*ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۹۹۴م/۱۴۱۴ق.
*نصیری، محمدرضا، اثر آفرینان (زندگینامه نامآوران فرهنگی ایران)، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران، چاپ دوم، ۱۳۸۴ش.
*[https://tarajm.com/people/35552 پایگاه تراجم: أبو علي الدقاق النيسابوري]
*[https://alsufi.net/%D8%A3%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%88%D9%81%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%85%D8%B3/%D8%A3%D8%A8%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%82%D8%A7%D9%82-%D8%B1%D8%B6%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%86%D9%87 پایگاه الصوفی: أبو علي الدقاق]
*[https://asheghanekhoda.ir/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D9%82%D8%A7%D9%82/ پایگاه عاشقان خدا: زندگینامه ابوعلی دقاق]
*[https://salariyan.blogfa.com/post/3964 وبلاگ زبان و ادبیات ترکان خراسان: شیخ ابوعلی دقاق نسایی]
*[https://tarikh.inoor.ir/fa/event/page/3J0II پایگاه جامع تاریخ: وفات ابو علی حسن بن علی دقّاق نیشابوری]
*[https://app.alreq.com/ar/authors/author/08d90a34-6752-4c97-8d68-0889c85839fe پایگاه الرق المنشور: بو علي الدقاق]
*[https://e3arabi.com/%D8%A7%D9%84%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8/%D8%A3%D8%A8%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%82%D8%A7%D9%82-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%D9%8A/ پایگاه e3arabi: أبو علي الدقاق النيسابوري]

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}
[[دو رساله عرفانی از مؤلفی ناشناخته و ابوعلی دقاق]]

[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
[[رده:مؤلفین-خرداد]]